прил. килиэймэлээх, бэчээттээх, мэҥнээх; клеймёный скот килиэймэлээх сүөһү.

аат. Кими эмэ холуннаран, киртитэн көрдөрөр, хараардар киһи. ☉ Очернитель, клеветник, кляузник
Ким холуннарааччы, киһини хараардаачы бэйэтин сүрэҕэр хара мэҥнээх. М. Попов

туохт. Халыырталыыр, өлөрөр-өһөрөр баандаҕа кыттыс. ☉ Быть участником бандитских злодеяний
Бандьыыттаабыт хара мэҥнээҕин үлэнэн сууйарга соччо санамматах киһи. М. Доҕордуурап
Бандьыыттаан сылдьыбыт Сиилиннээҕэр бэйэм уолбун ордоробун диэбит үһү сэбиэскэй былаас. Амма Аччыгыйа
ГПУ-лары мин, Боря, абааһы көрөбүн: убайбын бандьыыттаата диэн ыппыттара. Л. Габышев

даҕ. Сытыы уһуктаах, туруору (сорох кыыллар кулгаахтарын этэргэ). ☉ Стоячие, с заострёнными концами (об ушах нек-рых животных)
Кырынаас [ыт аата] уһуктарыгар кыра мэҥнээх чөрөҕөр кулгаахтарын чөрбөҥнөтө түстэ. Софр. Данилов
Төкүнүк уйатын төгүрүк аанын Төлө аста чөрөҕөр тииҥ. И. Гоголев
[Ат] Чуор, чөрөҕөр кулгааҕа Чөрбөлдьүйэр буолара, Чочуйуулаах туйаҕа Чокуур тааһы саҕара. К. Кулиев (тылб.)

I
туохт., сөбүлээб. Кимиэхэ эмэ кырыктаахтык, хаҕыстык сыһыаннас; кими эмэ өһөө, өһөөн эккирэт, сойуолаа. ☉ Упорно преследовать кого-л., мстить кому-л. [Харабыллары кытта] иирсэр-этиһэр буоллаххына, кинилэр эйигин ордук хатайаллар, эйигиттэн харахтарын араарбаттар. Н. Якутскай
Преподавателлэр сочуокка лиэксийэлэри көтүппүт «мэҥнээх» дьону ордук хатайан сордууллар. Н. Лугинов
Кеша аҕата: «Бүттүүйэп Торопууну олус хатайар, туохха эрэ түбэһиннэрэн тэйэрэ буолуо», — диирэ. М. Ефимов
Дириэктэр баҕайы …… бүтүн сылы быһа үлэ бэрдэрбэккэ буолан, арыгыһыккын диэн хатайан хаайыыга ыыттара сыстаҕа үһү! БВВ ӨУоӨ
II
даҕ. Киһи тылын ылыммат, куруук утары этэр харсаах, хадаар майгылаах. ☉ Упрямый, непримиримый, непокорный
[Огдоос:] Бөппүрүөктүүр буоллаҕа дии. Хара сордоох хайабытын батан хатай хааннанна буолла. А. Софронов
[Ипатий] өр буола-буола хатай, бөппүрүөк санаата хаатыйаланан, ыанньыйан кэллэҕинэ, тоҕо тэбээн үөхсэн эбэтэр үлэттэн бугуйан ылаталыыр. М. Доҕордуурап
Өлүөскэ кыыһыран, эмиэ хатай тылы этээри гынан иһэн, дьонун билэн тохтоон хаалла. Эрилик Эристиин

1. даҕ.
2. Дьоҥҥо туһалаах, суолтатынан да, кэриҥинэн да улахан, боччумнаах. ☉ Полезный, имеющий большое значение, важный
   Кылбановскай биһиэхэ - аптарытыат. Союзка дьоһун үлэлэри биэрбит эһиги обсерваторияҕыт аата кини аатын кытары сибээстээх! В. Яковлев
   Египеккэ кулуттар общинник бааһынайдардааҕар аҕыйах этилэр, ол гынан баран дьоһун суолталаах үлэлэри толороллоро: сири нүөлсүтэллэрэ, бадарааны куурдаллара. КФП БАаДИ
3. Дьоҥҥо ытыктатар, түспэ. ☉ Почтенный, значительный, представительный
   Дьоһун киһи сототугар мэҥнээх (тааб.: бөрө бөтөҕөтө). «Оҕонньор» дииллэр да, Хонооһой саас ортотун эрэ ааспыт, симпит курдук киппэ көрүҥнээх, нус-хас, дьоһуннаах киһи, ол иһин оҕонньор аатырдаҕа. И. Никифоров
   Аана үрдүк үөрэхтэнэн, институту бииргэ бүтэрбит уолугар, латышка, кэргэн тахсан, Балтика биэрэгэр тиийэн биэс оҕолоох дьоһун ыал ийэтэ буолан олорор. П. Аввакумов
   Бу эрэйдээхтэр - биһиги бу дьоһун поэты биир эмэ хоһоонун аах диэбэтэх абабыт баар. «ХС»
4. Астык, оттомноох. ☉ Достойный, серьезный, деловой. Эллэй Боотур үтүө майгылаах, кэрэ дьүһүннээх дьоһун киһи буолан, Омоҕой кыргыттара баҕарар, таптыыр буолтар
   Саха фольк. Тумус тыа тостор тоҕойуттан Туруорбах балаҕан саҕа Чоруун тимир чуор болгуо Дьоһун көлө [тыраахтар] чугуруйбакка дьулуруйан тахсан кэллэ. Саха нар. ыр. III
   Хуор дьонун ырыалара тарҕана бытанан, кини эрчимнээх, дьоһун куолаһын тула сэлэлээн аргыстаһан бардылар. Амма Аччыгыйа
   Быраабаҕа киирэн икки хонон тахсыбыта, дьэ, ол, кырдьык да, дьоһуна суох. Күндэ
   △ Дьоҥҥо биһирэтэр, үтүө, үчүгэй. ☉ Прекрасный, приятный, нравящийся людям
   Уулаах төһө да дьүдьэх буолбутун иннигэр, акаары киһи буолбатах, хата кини өйтөн тахсар биир дьоһун идэлээх. Бу идэ - олоҥхоһут идэ буолар. Эрилик Эристиин
   Итинник улахан быһыты тутар кыайтарара буоллар дьоһун суол буолуо этэ. М. Доҕордуурап
5. аат суолт. Кыахтаах, астык, үтүө киһи. ☉ Достойный, замечательный, добрый человек
   Нуучча омук дьоһуннара, Саха омук талбалара Дьон-норуот дьорҕоотторо - Оннук туйгун тааска Олус умсугуйбуттар. Эллэй
   ср. др.-тюрк. йосун 'правило'

дьүһ. туохт. Төгүрүктүҥү дьөлөҕөстөөх буол; төгүрүктүҥү дьөлөҕөстөөх курдук көһүн. ☉ Зиять (о круглой дыре)
Ыт холлороонун курдук холлороон аартык оҥойон көһүннэ. Ньургун Боотур
Миитэрэй дьөлө көтөн киирбит сирэ оҥойон турарын Дьөгүөрдээн саба тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
♦ Айаҕа оҥойор (хараарар, кытарар) — көр айах I
Дьон айахтара кытара түстэ: «Барсукову куолаһын быһыахха!» — диэн. Н. Якутскай
Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай
Оҕо сылайда, «лах» гына олордо — Онтон ытаан айаҕа оҥойдо. С. Тарасов. Онно оҥойбут (оҥойон хаалбыт) — барбыт, суох буолбут, куоппут, күрээбит; урукку баар сиргэр суох буол. ☉ Бесследно исчезать, пропадать; не оказываться на своём прежнем месте
Онтон олоҥхоһут онно оҥойон хаалбыта биллибитэ. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук кэпсэтэ тураммыт иккиһин эргиллэн көрбүппүтүгэр Миитэрэйбит онно эрэ оҥойон хаалбыт этэ. ССХУо. Оҥой айах түөлбэ. – инники тииһэ суох киһи. ☉ Тот, у кого не хватает нескольких передних зубов. Оҥойор айах – соҕотох бэйэҥ тыыннаах буолар, айаххын ииттэр аһыыр аһыҥ. ☉ Минимум пищи, которым можно прокормиться
Бу эмээхсинниин, өлүөхпүтүгэр диэри биирдии оҥойор айахпытыгар аһыыр баайдаахпыт, онтон ордук биһиэхэ туох нааданый? Н. Якутскай
Оҥойор айахтарын ииттээри эмис соболоох, өлгөм оттоох ниэҥ кэлэмэн эбэни булбуттара дуу? И. Гоголев
Оҥойор айаххар да тото-хана аһаабакка олороҥҥун, дөксө атыылаһардааххын баҕастааххын. Р. Кулаковскай. Оҥойо уол — уолан оҥхойон хаал, түгэҕэр түһэн хаал (харах эбэтэр күөл тустарынан этэргэ). ☉ Убывать, высыхать (об озере); западать (о глазах больного)
[Кыыс Кыскыйдаан:] Икки чоҥойор хараҕым Иккиэн сүллүгэс үүтүн курдук Оҥойо уоллахтарына — Оччоҕо эрэ куотуоҕа. П. Ойуунускай
Улуу күөллэрэ ортолорунан тобулута ыстанан, омурт да уу оппокко, оҥойо уолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Уот Курааҥҥа …… арыылаах улуу эбэ, оҥойо уолан, дьэбин дүөрэ от саба үүнэн турбута. П. Тулааһынап
◊ Оҥойор уолук — киһи хомурҕанын уҥуохтара түөһүн үөһээ өттүнэн сыста (тиксэ) сыһар сирдэрэ. ☉ Ямочка на шее над грудной костью (между ключицами), ярёмная ямка
Оҥойор уолугун үүтүгэр Олорор оҕо саҕа Икки сиикэй эт бэргэ мэҥнээх …… Улуутуйар улуу Суорун. П. Ойуунускай
Мин сиэгэн оҥойор уолугун кыҥаан баран, бинтиэпкэм элбэрээгин төлө тартым. Т. Сметанин
Оҥойор уолукпун, Түллэр түөспүн, Сыалыгар ылаат, Кыҥаан, кыҥаан ыппыта Фашист саллаата. «ХС»
ср. монг. онгойх ‘отворяться, вскрываться’

I
туохт.
1. Сайын түүлээн кыайан көппөт буолан, биир сиргэ тохтоон аһаа, уой (куһу-хааһы этэргэ). ☉ Линять и, находясь всё лето в одном месте, нагонять жирок (о водоплавающих птицах)
Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саараллар. Күннүк Уурастыырап
Кыыл түүлүүр. Көтөр эмиэ саарар. Оттон киһи тириитэ уларыйбат. Г. Угаров
2. көсп. Үөһэттэн, халлаантан сиргэ түс, түһэн тохтоо, сатыылаа. ☉ Спускаться, сходить с небес на землю (напр., о лучах солнца)
[Таҥара — Үөһээ уолугар:] Үөһэттэн төлкөлөнөн түстүҥ дуу, аллараттан анатан таҕыстыҥ дуу, аан дойду сай-күдүө салгыныттан салаттаран саардыҥ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир аннынааҕы күөллэри Көрбүт киһи баар ини! Сырдык им сири курдары Чахчы буолуо саарара. М. Тимофеев
△ Баар буолан кэл, тиийэн кэл (күн-дьыл туһунан). ☉ Наступать, приходить (о временах года)
Тыа сиригэр саас саарар, Күн түһээри элиэтиир. В. Миронов
II
аат.
1. фольк., поэт. Судаарыстыба баһылыга, ыраахтааҕы. ☉ Царь, государь
Таҥараттан, саартан, талбаттан Көҥүл сордоох дьоҥҥо кэлбэт, Көҥүл дьоллоох сырдык соргутун Бэйэбит эрэ булуохпут. П. Ойуунускай
Өстөөхтөрүн өһөрөн, үөрэн-көтөн чөрөйөн, Чурумчуку баран иһэр, Чупчуруйдаан саарга тиийэр. Эллэй
Таһырдьаны өҥөйөн, Саар төннөрүн кэтэһэн Сарыысса олорбута. В. Чиряев
2. Атын ааты кытта тардыы форматыгар ситимнэһэн «ким-туох эмэ бастыҥа» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательном сочетании с другим именем существительным употребляется в значении «тот (то), который (к-рое) является самым лучшим, самым значительным из кого-чего-л.»
Төгүл бараан дойдуга омук ааттаахтара, улуус үтүөлэрэ, саха саардара, урааҥхай буурдара, дьон талыылара, киһи кэрэмэстэрэ бааллар үһү ээ. ПЭК ОНЛЯ II
Уохтаах уот курбуула, Уһуутуур уһун турба, Сатарытта оонньуур Саа саара Саабыйар саам барахсан, дорообо! П. Ойуунускай
Бүөтүр кэргэнэ Маарыйа, оччолорго …… туох баҕарар үлэни тулуппат дьахтар киэнэ таллан саара этэ. Айталын
♦ Сахаттан саар ордук фольк. — таһыччы, холооно суох ордук. ☉ Лучший из всех
Саха Саарын тойон Сахаттан эрэ Саар ордуктук, Киһиттэн эрэ Кирис үрдүктүк, Урааҥхайтан эрэ Ураты улаханнык Сананна. П. Ойуунускай
◊ Үрүҥ саар эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта, үрүҥ ыраахтааҕы. ☉ Русский царь
Өйдүүбүт биһиги өлүүнү-сүтүүнү, Үс бастаах өксөкү тыҥыраҕын, Үүһүнэнкииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй
III
аат.
1. Култаҕар, төгүрүк эттик. ☉ Тело шаровидной формы
Астрономнар Сир диэн саар уонна бэйэтин киинин тула эргийэр дииллэрэ. АЕВ ОҮИ
Төгүрүк эттиктэртэн саамай дьоһуннаахтарынан саар буолар. ВНЯ М-5
Этиҥнээх ардах кэнниттэн элэктэриичэстибэ тоҕо саар буола сүүмэҕэлэһэрий? А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. Оннук быһыылаах оонньуур. ☉ Небольшой предмет шаровидной формы (напр., игрушка)
Кинилэр үһүөн Тымныы оҕонньору, дьуолка араас симэҕин, элбэх чаҕылхай саардары, сулустары, мөһүүрэлэри тобус-толору көтөҕөн дьиэлээбиттэрэ. Н. Заболоцкай
Тэһии куобахтар буоланнар Бөкүнүһэ, төкүнүһэ сырсаллар Билийээр саардара. «ХС»
Малахитовай саары тутан турар. М. Горькай (тылб.)
◊ Салгын саара — 1) чэпчэки гааһынан толоруллар саар курдук быһыылаах көтөр аппараат. ☉ Летательный аппарат, поднимаемый в воздух лёгким газом, заполняющим его шаровидную оболочку, воздушный шар
Көтөн иһээччилэр бэйэлэрэ даҕаны бастаан көппүт түгэннэриттэн ыла салгыннарын саара төһө ыраах сири барбытын билбэттэр этэ. Ж. Верн (тылб.); 2) салгынынан эбэтэр гааһынан туолбут чараас бүрүөлээх саар курдук быһыылаах оҕо оонньуура. ☉ Наполненная воздухом или газом шарообразная игрушка с тонкой растягивающейся оболочкой, воздушный шар
Оҕо оонньуур салгын саара илиититтэн төлө тутулуннаҕына үөһэ өрө тахсар. ПАВ Ф-6. Сир саара — аан дойду, Сир (планета). ☉ Земной шар
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!» — Сир саарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков
Сир саарын үс гыммыт иккитэ уунан бүрүллэн турар. САИ ССРС ФГ
Материктар географияларын үөрэтэргитигэр эһиги сир саарын бүтүннүүтүн айылҕатын усулуобуйаларын кытта билистигит. КВА МГ
IV
даҕ., эргэр.
1. Үрдүгүнэн орто гынан баран киэҥ, кэтит; киэҥ олохтоох (хол., иһити этэргэ). ☉ Небольшой по высоте, но с широким основанием (напр., о сосуде). Саар ыаҕас. Саар тымтай. Саар булгунньах
□ Саар ыаҕас муҥунан саамал кымыс оҥорторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕассайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
Сайыҥҥы күнүм Саар күөс айаҕын саҕа Самалдьыйа тахсыытынан Сирилэс итии тыал үрэн сирилэттэ. ТТИГ КХКК. Үрдүк маҥан хайа саҕа Өрөгөйталаан үрдээтэ, Саар булгунньах саҕа Саргы-дьаалы элбээтэ! Саха фольк.
ср. бур. сара ‘чаша’
2. Орто уҥуохтаах; орто саастаах (киһини этэргэ). ☉ Среднего роста; среднего возраста (о человеке). Саар киһи
□ Мичил аллайан Аҕам дьахтар Ахтар айыыһытын Айхалын Айахтаттым — Саар оҕолорбор Саргыгытын салайдым. П. Ойуунускай
Сүүһүн хаба ортотугар Саар дьахтар Толун туһахтатын саҕа Сардаҥалаах эбир дьаҕыл мэҥнээх. Д. Говоров
♦ Саар тэгил <уҥуохтаах> — орто үрдүк, бигэ-таҕа, модьу уҥуохтаах (киһи). ☉ Среднего роста, плотный, кряжистый (о человеке)
Саша — саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах-тутуулаах, …… кугас уһун кыламаннарын быыһынан саһарчы көрбүт эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
Кыһыл былаах анныгар саар тэгил уҥуохтаах, суон соҕус мөкүккэй быһыылаах, хара бараан томтоҕор сирэйдээх, …… киһи табахтаан бускута турар. Бэс Дьарааһын
◊ Саар бараан дойду фольк. — орто бараан дойду, Орто дойду. ☉ Средний мир, место проживания человека
[Чыычаах] Күннэтэ күөрэйэр күндү маҥан күннээх, Сарсыҥҥыта сардаҥарар саһарҕалаах ыйдаах Саар бараан дойдутун Талыы, талба иэнигэр Таалаан-тайаан, Ааһарбат ачатын аһаан, …… Күүс киллэрэр. Суорун Омоллоон