прил. бандьыыт, бандьыыттыы; бандитская шайка бандьыыт саайката.

аат., истор. Гражданскай сэрии саҕана сэбиэскэй былааһы утары саалаах-сэптээх хамсааһын. ☉ Вооруженное движение против советской власти во время Гражданской войны
Кинилэр [баайдар] 1922 сыллаахха Саха сиригэр саа тутан бандьыыттааһыны саҕалаабыттара, аймалҕаны оҥорбуттара. Н. Якутскай. Бандьыыттааһын саҕаламмытыгар В.Г. Андросов бандьыыттааһын ис хоһоонун саралаан, үлэһиттэр ортолоругар маассабай өйдөтөр үлэни ыыппыта. «Ленин с.»

сыһ. Туох да кэтэмэҕэйдээһинэ суох сорунуулаахтык, адьас, букатын. ☉ Без колебаний, решительно, категорически, наотрез
Үнүр Ааныс сиилэс кирилиэһин абырахтыы түһэн кулу, абыраа диэбитин, кыккыраччы батан кэбиспиттээх. Н. Заболоцкай. Нина туох кэпсэтиһии буолбутун кыккыраччы мэлдьэстэ. С. Окоемов. Хараҥа эбээннэр сорохторо бандьыыттаан өлүөхтэрин Өксөкүлээх Өлөксөй өрүһүйбүтэ
Оннооҕор мин, саа тутан, бандьыыттыах буолбут киһи, кини өйдөтөн, кыккыраччы аккаастаммытым. «ХС»

кэҕий 2 диэнтэн холб. туһ. Суолунан кулаакка утары Бандьыыттыыр Хабырыыс уол кэлэр
Үөрүүнэн кулаактыын хардары Хап курдук кэпсэтэн кэҕиһэр. Эрилик Эристиин
Утарыта көрсүспүт суол дьонун быһыытынан кэпсэтэн кэҕиһэн киирэн барбыттар. ҮҮА

сыый диэнтэн бэй
туһ. Бандьыыттыыр өрүтэ сыҥсыйан, Ордьоҕор аһыыта көһүннэ, Харытын туорута сыыйынан Бөҕөргөөн өстөрө тэһиннэ. Эрилик Эристиин
«Манна сырыттахпытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа», — диэн айан киһитэ, сүбэлии-сүбэлии, торум курдук хара бытыгын ыырааҕын быыһынан туора-маары сыыйынна. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Тугу эмэ токурутан эбэтэр күүскэ охсон чаастарга арахсар гына алдьат (хол., уҥуоҕу, иннэни). ☉ Ломать, сломать (напр., кости, иглу)
[Бандьыыттыыр] көлөнү харыстаан туппакка, Биир аты атаҕын тоһуппут. Эрилик Эристиин
Хабырыыл баһымньытын угун тоһуппут. М. Доҕордуурап
Олорон эрэн, иннэбин тоһутан кэбистим. Н. Заболоцкай
2. көсп. Төһөнү эмэ аһар, куоһар (киһи сааһын этэргэ). ☉ Превзойти (какой-л. предел — о возрасте человека), разменять
Эн биэс уон сааскын тоһутан, түспэтийэн, сааһыран, нэһирэн олороҕун. Н. Габышев
♦ Муоһун тоһут көр муос I
Тохтоон эриҥ, муоһун тоһутар ньыманы булуохпут. Р. Баҕатаайыскай
Өргөһүн тоһут (көр өргөс). Быраап мөлтүүрэ, өргөс тосторо — куһаҕан да буолар эбит. П. Ойуунускай
Өлөксөй курдуктар Өргөстөрө тоһуннаҕа дии. С. Васильев

сыһ. Баҕа курдук. ☉ По-лягушачьи, подобно лягушке
Баҕалыы баҕырҕаа. Баҕалыы ыстаҥалаа. — Дьэбиннээх быһахтаах, Дьэс алтан кытахтаах Бандьыыттыыр Хабырыыс Баҕалыы Бахчарыыс Сүүрбэ биир сыллаахха Сүүтүктээх кулаакка Моонньох уол буолбута. Эрилик Эристиин
♦ Баҕалыы сыылын (сыыллан хаал) – 1) улаханнык бааһыран, ыалдьан, эмсэҕэлээн, кыайан хаампат, сыылар эрэ буол. ☉ Еле двигаться на четвереньках (будучи тяжело больным или раненым)
Чигдигэ хас да киһи өлөн сыталлар, хас да киһи бааһыран баҕалыы сыыла сылдьаллар. Эрилик Эристиин
Алаас ортотугар киириигэ сиһим балык этэ аһый гынарга дылы гынна да, сотору буолаат, баҕалыы сыылан хааллым. А. Софронов
Ыт буоллаҕына, киһи мэйиитигэр хатаныах курдук, сып-сытыытык часкыйа түһээт, баҕалыы түөһүнэн сыылан хаалла. Эрилик Эристиин; 2) олус бытааннык (баҕа курдук бытааннык) сыҕарый. ☉ Передвигаться очень медленно (как лягушка)
Баска бэриллэ-бэриллэ Баҕалыы сыылбыт маҥан оҕуһунан Мас мастаан мадьыйарым. П. Ядрихинскай

I
аат., эргэр.
1. Кыра оҕону эмнэрэн аһатар билиҥҥи суоска кэриэтэ оҥоһук. ☉ Рожок, соска (для кормления младенцев или детёнышей животных). Муос эмсэх. Өрбөх эмсэх
□ Туҥуй ынах туматынан Тумуктаах эмсэҕинэн Ньуулдьаҕай, куччугуй бэйэбин Уһааран улаатыннарбыта. С. Зверев
Кини [оҕо] аттыгар таҥас эминньэхтээх муос эмсэх таҥхалла сыппыта. И. Никифоров
2
эминньэх диэн курдук. Баллыгынай маҥнайгы күннэригэр төбөтүн алын өттүнээҕи эмсэхтэринэн уу аннынааҕы үүнээйилэртэн тутуһааччы. ББЕ З
♦ Эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕо көр эмиий
Мин ийэлээх аҕам буолуохсут Оҕонньордоох эмээхсин киэннэрэ, Айыыһыт атаарар, Иэйэхсит тэйитэр, Эмиий куурдар, Эмсэх быраҕар, Ньилбэк сойутар, Тоһоҕо тохтотор, Оһоҕос түгэҕинээҕи Оччугуй кыыстара. Күннүк Уурастыырап
Богдьо Балбаара кыыһын сааһыран иһэн оҕоломмута: «Оһоҕос түгэҕинээҕи, эмиий куурдар, эмсэх кээһэр бүтэһик оҕом», — диирэ. С. Маисов
ср. уйг. эмчэк, тат. имчэк, алт. эмчек ‘женская грудь; сосок’
II
1. Оҥорбут уйгутун апчарыйтаран, көлөһүннээһиҥҥэ, кыһарыллыыга, атаҕастабылга түбэспит киһи. ☉ Тот, кто подвергается угнетению, притеснению, эксплуатации со стороны другого
Лээһэй баайдар Эмсэх гынан, Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар, Сордоох сүһүөҕүн уутунан Суон саалламмыттар. С. Зверев
2. Кыһалҕа, санаа-оноо баттааһына, соро-муҥа. ☉ Страдание, мучение от переживаний
Кини бандьыыттаабыт буруйун-сэмэтин боруостаан, кэлин бу учаастак төһүү үлэһитэ буолар. Ол да буоллар, санаа-оноо эмсэҕэр эмнэрэр. С. Федотов
ср. др.-тюрк. емгэк ‘мучение; тягость’

туохт.
1. Туох эмэ ахсааннаах оонньууга, төттөрү сүүйэн, сүүйтэриигин төннөр, тэҥнээ. ☉ Иметь ответный результат, успех в играх со счетом, отыгрывать. Биир кыайыыгын боруостаатым
2. кэпс. Ким-туох эмэ үтүөтүгэр хардар, үтүөтүн төлөө. ☉ Отвечать на чьи-л. добрые поступки, отплачивать
Бу уһуктаахтан ортохпуна, түрбүөннээхтэн төлөрүйдэхпинэ, кэнэҕэс үтүөтүнөҥөтүн боруостуом. «Чолбон»
Уйбаан, санаа, Дьиэҕэр аҕалбыт манньабар Өллөхпүнэ хойут, баҕар, Саалтыырбын ааҕан боруостуоҕуҥ. Дьуон Дьаҥылы
Уйбаан! Айыыны этээхтиигин ээ... Үтүөлээхпэр мөкүнэн боруостаатаҕыҥ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ кыһарҕаны, накаастабылы толор (оҥорбут буруйуҥ сотулларын курдук) эбэтэр тугунан эмэ буруйгун суун. ☉ Быть полностью наказанным (за преступление и т. д.) или искупать вину, грех
Бу киһи били түөрт сыллааҕыта Маарыкчаантан, буруйун боруостаан барбыт Щербань хохол уола эбит. Эрилик Эристиин
Кини, бандьыыттаабыт буруйун-сэмэтин боруостаан, кэлин бу учаастак төһүү үлэһитэ буолар. С. Федотов
Алҕаһаабыккыт. Кэһэйиҥ! Алҕаскытын суобас суутун иннигэр боруостуоххут. Н. Лугинов
4. кэпс. Тугунан эмэ (хол., үлэлээн) туох эмэ сыанатын, суолтатын толуй. ☉ Оправдывать (своим поведением, трудом) что-л. (напр., затраты на содержание); стоить по своему значению, качествам кого-чего-л.. Киһи эрэйин боруостаабат үлэ
□ Учуутал килиэбэ — эрэйинэн кэлэр килиэп
Ол эрээри ити килиэби чахчы боруостаатым дии саныыртан ордук улахан дьол суох! Софр. Данилов
Таҥыннарар таҥаспытын, аһатар аспытын боруостаабат үлэһит этэ. Н. Якутскай
Эбэбитин биһиги икки илиибитинэн ылабыт. Аҥаардас уопутунан, сүбэтинэн даҕаны биир киһини боруостуо дии саныыбыт. Суорун Омоллоон
5. кэпс. Туох эмэ иннигэр эбээһинэскин, иэскин толор, төлөө. ☉ Выполнять свой долг перед кем-чем-л.
Оттон эһиги бары миигин батыстаххытына, Ийэ сиргитигэр иэскитин боруостаатаххытына, Мин көмүллүбүт ииммин кини булуоҕа, Мин мэҥэ тааспар суруллан уоскуйуоҕа. С. Данилов
Баабыр, өбүгэлэр үгэстэригэр сүгүрүйэр иэһин боруостаабыт киһи быһыытынан, умуһах диэки аргыый, ол эрээри чиҥ-чиҥник хардыылаабытынан барда. Н. Заболоцкай
6. кэпс. Ким эмэ тылыгар эбэтэр туохха эмэ хардар, хоруйдаа. ☉ Отвечать на чьи-л. слова или на что-л., реагировать. Киһи ыйыттаҕына эппэт, күлэн эрэ боруостуур
□ Кини хоодуот уолчаан: Икки-үс эрэ сэриилэргэ Эрэл соҕустук кыайарга, Көтүтэн өстөөххө тиийэргэ, Күлэн буомбаҕа боруостуурга. А. Пушкин (тылб.)
♦ Иэһин (иэһи) боруостаа көр иэһин төлөө
Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, халыҥ тириитин хайытан, хараҥа хаанын тоҕон, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
Аата, биир иэһин боруостаатаҕым. Суорун Омоллоон
Туллай ааһа көтүтэн иһэн, иэс боруостаһан, Чылбыаны эмиэ сирэйгэ кууһуннарбыта. И. Федосеев

I
1. кир I диэнтэн холб. туһ. Уол эһэтиниин кус уҥуоҕун киристэ
2. Сэрэнэн тиискинэн ытырталаа. ☉ Осторожно, слегка погрызть что-л. Киис өр эргийэ хаамар эбит, эттэн кыратык кирсибит. В. Санги (тылб.)
3. көсп. Өсөһөн, турунан туран, тугу эмэ биири эрэ гын; арахсыбакка охсус. ☉ Крепко вцепиться во что-л.; отчаянно драться
[Күтэрдэр] Орбуус хаҕын Былдьаһаннар кирсэллэр. И. Гоголев
Формуляры кирсэн буһар-хатар. Н. Габышев
△ Кимниин, туохтуун эмэ хапсыһан, мөккүһэн таҕыс. ☉ Бороться, спорить отчаянно
[Кинилэр] бэйэ-бэйэлэрин кирсиэхтэрэ. О. Сулейменов (тылб.)
4. көсп., сөбүлээб. Тугу эмэ биири эрэ гынан таҕыс. ☉ Делать постоянно одно и то же
Үлэбитигэр кумааҕыны кирсэн тахсабыт. — Ити баар романтикаҥ! Тура-тура буору кирис. Н. Габышев
II
кирий диэнтэн холб. туһ. Кини муннукка кириспит аҕабыыттаах ойууну ыкта-түүрдэ. Амма Аччыгыйа
[Эһэ оҕолоро] кириһэн хаалбыттара. Р. Кулаковскай
[Саллааттар] Днепр уҥуоргу биэрэгин манаан кириһэн сыталлар. Г. Колесов
III
1. аат.
1. Туох эмэ (ох саа, айа, чааркаан) чаачарын тардар хатыллыбыт тирии быа. ☉ Тетива (лука, самострела, чаркана)
Уол ох саа …… кирсин кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ тардар. Саха фольк. Ох саа кирсин тардар буолуохпуттан Баай байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
[Аттар] Айа кирсинии ууннулар, Ахсымнык кыырайа ойдулар. С. Данилов
Муҥутуурдук чиккэс гынаат, Быһа барар айа кирсэ. С. Тарасов
△ Хатыллыбыт тирии быа. ☉ Крученая кожаная веревка
[Чукаар тулатыгар] эргэрбит кирис, куһаҕаниһэҕэн быа-туһах ыһылла сыталлара. Л. Попов
Оҕо [чааркаан оҥостоору] эбэтигэр кирис хаттарар. Болот Боотур
2. Сүөһү кутуругун төрдүнээҕи быччыҥа. ☉ Мышца у основания хвоста крупного рогатого скота, лошади
Төрөөрү гыммыт ынах …… синньэ дыгдайар, кирсэ быста сымныыр. ГНИ СҮөТ
Биэ [төрүүрэ чугаһаатаҕына] самыытын этэ, кирсэ быстар, уолан түһэр. ГНИ СҮөТ
3. Көтөр кынатын иҥиирэ. ☉ Мышцы крыльев птицы
Мин дьоллоох кирсин быспыт кус курдук манна сатыылаан хааллаҕым. А. Софронов
2. даҕ. суолт. Сүөһү тириититтэн хатан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из крученой кожи
Бу күһүн ити оҕо бэртээхэй кирис өтүүнү сүтэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор кирис муоһатын такымыгар кыбытан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. [«Халбас хараҕа»] оонньооччу чиккэччи тардыллыбыт кирис быаҕа олорор. ӨОо
♦ Кирсиҥ быстаарай (үгэрг.) — сэрэн, туох эмэ буолан хаалаайаххыный (киһиргэс киһиэхэ). ☉ Смотри, не надорвись (говорят, обращаясь к хвастунам)
Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай (өс хоһ.). [Ньургун Боотур:] Кирсим быстыа диэн, Кирийэн-чугуйан сыттаҕа дуу?!! П. Ойуунускай
Кини кирсэ быстыар диэри киһиргии-киһиргии …… бандьыыттаабыт. И. Никифоров. Киһиттэн кириһинэн улахан (ордук) — кимнээҕэр да улахан, үрдүк уҥуохтаах, үчүгэй, күүстээх-уохтаах. ☉ Выше всех ростом, лучше, сильнее любого человека
[Кулун Куллустуур] Киһиттэн кириһинэн ордук, сахаттан саалынан ордук. ПЭК ОНЛЯ II
[Муос Нооноҕой] Киһиттэн кириһинэн улахан, Сахаттан санаатынан үрдүк. П. Ядрихинскай
◊ Кирис им көр им. Кирсин быспыт — кутуругун төрдө уолаҕастанан, төрүүрэ чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Хвостовая мышца ослабла (у лошадей, скота — признак скорого отела)
Намылҕа эмээхсин Эриэнчиги, кирсин быспыт диэн, …… далга хаайбыта. Софр. Данилов
Лүүсэ Күннэйэ [ынах аата] кирсин быспыт. В. Яковлев
«Ураанайбын көрүөм, кирсин быспыт этэ», — диэбитэ. ЖЕ АЭӨ
тюрк. кириш, кереш