сүдьүй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Евгений Иванович хаҥас өттүгэр иҥнэри соҕус түһэн, сүдьүҥнээн хаамара. Тумат. Силип уҥа атаҕын соһо тардан дьиэтин диэки сүдьүҥнээтэ. М. Попов
Хаҥас илин атаҕа харытын ортотунан быстан мүлтүччү оспут сур бөрө үрүйэни таҥнары сүдьүҥнээн киирдэ. Р. Кулаковскай

аат. Таһарга анаан тустуспа чөмөхтөргө, кэлимсилэргэ тоҥоруллубут сүөһү сааҕа. ☉ Глыба замерзшего скотского навоза, специально приготовленная для вывоза
Иванов дал кэнниттэн тахсар, тыаҕа балбаах тоҕор суолга атын баайда уонна ыалга сулбу хааман киирдэ. М. Доҕордуурап
Онтон олбу диэки сүүрэкэлии сылдьан, кыһын балбаах тоҕор сириттэн, мүлтүччү элэйэн хаалбыт саах күрдьэҕин элээмэтин булан ылбыт. Күннүк Уурастыырап
Саалар сытыы уоттара кылахачыстылар, окуопалар үрдүлэринэн буулдьалар чыбыгырастылар, тоҥ балбаахха түһүтэлээн табыгырастылар. Амма Аччыгыйа
◊ Саах балбаах саҕа көр саах
Түптүр үтүгэҥҥэ олохтоох Түүнүктээх ньүкэн-буурай улуустарым, Саах балбаах саҕа Сараһын эмэгэт дьайдарым! Бука барыгыт Быдан-быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларын. П. Ойуунускай

туохт.
1. Этиҥ-сииниҥ (хайа эмэ өттүн) эчэйэр гына улаханнык тоҥор. ☉ Повредить (часть тела) на морозе, обморозить
Ыл, доҕор, маны кэт, атаххын үлүтэн кэбиһээйэҕин. Амма Аччыгыйа
Һоо, муннун төбөтүн үлүтэн кэбиспит дии. Софр. Данилов
[Түөрэҥэй Дьөгүөр] эдэригэр онон-манан тэлэһийбит, хоту сылдьан атаҕын тарбахтарын мүлтүччү үлүтэн кэбиспит, онон сэриигэ кыттыбатах. П. Аввакумов
2. Тоҥорон кэҕиннэр, салгыы үүммэт гын (тымныы салгын — үүнээйини). ☉ Погубить, уничтожить холодом, прихватить морозом (о растении)
Хаһыҥ түһэн үлүтэн кэбистэҕинэ, …… бар дьон санаата түһэр: хаарыан көлөһүннэрэ халтайга хаалар. Күннүк Уурастыырап
Ситэ буспатах, кылыстаммыт эрэ бурдугу хаһыҥ дөбөҥнүк сиир, үлүтэр. С. Маисов

аат.
1. Туттар сэби-сэбиргэли (хол., хотууру, быһаҕы, сүгэни о. д. а.) сытыылыыр кумах таас, аҕаан. ☉ Брусок (шлифовальный, точильный камень), осело ´к
«Тааһыҥ ити сытар эбит буолбат дуо?» — муоста курдук сыппыт от биир сиринэн хоппойбутун хотуур сытыылыыр бурууһунан ыйда. Амма Аччыгыйа
Тордоохоп, тобугар диэри ууну кэһэн уҥуоргу хадьымалга тиийэн, төттөрү эргиллэн хотуурун өрө тутан туран, биитин бурууһунан соппохтоото. С. Никифоров
Оҕонньорум хап-сабар бэргэһэтин, үтүлүгүн устан, олоро түстэ. Төҥкөйөн, орон анныттан, мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
2. Түөрт кырыылаах гына эрбэтиллибит бэрэбинэ. ☉ Брус (четырехгранное бревно)
Хортуоппуйу оҥкучахха күкүр оҥорон эбэтэр дьааһыктарга кутан өрө кыстаан харайыллар. Аллараа дьааһыгы буруус сыттыкка ууруллар, оччоҕо аллараттан салгын үрэрэ тупсар. ФНС ОАҮүС
Буруустар муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
[Иванов:] Мин тутуу матырыйаалын иһин төһөлөөх сырабын биэрдим? Күн туратура кирпииччэ, буруус, хаптаһын мас, сиэмэн, гравий айдаана буолан тахсар. В. Протодьяконов
3. Испиискэ маһын уматарга аналлаах испиискэ хаатын ойоҕоһугар сотуллубут сиэрэлээх састаап. ☉ Боковая часть спичечного коробка, о которую зажигают спички
Биир испиискэни ылан эргимургум тутан көрөн баран аны бурууһун сыыһа охсон ороскуот буолуо диэбиттии, испиискэ туппут илиитин ыараҥнатан-ыараҥнатан баран «сыр» гына охсон уматан, табаҕын тарта. А. Софронов
Дьаакып эмиэ төһө эмэ испиискэ сиэрэтин мунньан, испиискэ бурууһугар суулаабыт, баар эрэ эстиэ диэн эрэммит бөстүөнэ эстибэккэ хаалбытыттан хомолтотун кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
4. Көлө уонна тыраахтар охсор хотуура. ☉ Коса (тракторной сенокосилки)
Мастаах, куһаҕан ньуурдаах ходуһаларга үлэҕэ оһол тахсыытын туоратар наадаттан — икки-үс бурууһунан үлэлииллэр. ОҮМ
1958 сылга биһиэхэ үстүү буруустаах тыраахтар сенокосилката үлэлээбитэ. «Ленин с.». — Тоҕо бу биир эрэ буруустааҕа буолла, кини икки бурууһунан үлэлиэхтээх ээ. «Кыым»

туохт.
1. Эргэрэн, элбэхтик аалыллар сиринэн кэбирээ, чарааһаа, алдьан. ☉ Истрепаться, протереться, износиться до дыр
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, хобулуга халдьаччы элэйбит эргэ бачыыҥкатын аргыый чиҥ-чиҥник уурталаан, өссө да сып-сылааһынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
[Оҕонньорум] төҥкөйөн, орон анныттан мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
Никита элбэх киһи аалыллан элэйбит түннүк сэҥийэтин ытыһынан имэрийэн ылла, иэдэһинэн сыһынна. Н. Лугинов
2. көсп., кэпс. Сылаарҕаа, сылай, илиһин. ☉ Выбиваться из сил, утомляться, уставать
[Болтоһо:] Эдэр сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым, Элэйэн сылдьабын Эгэлгэни эрэйимэ, эдьиэй! А. Софронов
Соҕотоҕун хаалаат, эр бэрдэ элэйбитинэн, уол оҕо уйарҕаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым. Н. Босиков
3. көсп., кэпс. Буолан аас, уурай, баран (хол., кэм уларыйыытын туһунан). ☉ Прекращаться, кончаться, истекать (напр., о каком-л. времени года)
Олунньу ый элэйэ бүтүүтэ, Бааска таһырдьаттан төбөтүн оройунан көрөн, аҕылаан-мэҕилээн көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хоту дойду аҕыс ыйдаах кыһына элэйэн, күн лаппа уһаабыта. Н. Абыйчанин
♦ Эргэ бэйэтэ элэйбэт (кур бэйэтэ кубулуйбат) көр кубулуй. Кур бэйэм кубулуйумуна олоробун, эргэ бэйэм элэйиминэ олоробун
□ Арай Сангаар саахтата «кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт» диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Эт киһи элэйдэ, сыа киһи сылайда көр сылай I. Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Чэгиэн, чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар сордоох сырыылара этилэр. Е. Неймохов
[Дириэктэр Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай
ср. алт. эле ‘ветшать, изнашиваться; истлевать’, монг. элийх ‘тупеть, не соображать, говорить бессмыслицу’, элэх ‘изнашиваться, стираться; выветриваться’