көр бука диэн (кыра соҕус эмоциональнай дэгэттээҕинэн уратыланар)
Онон, бу дьиэҕэ, бука эрэ диэн, улаханнык сэрэнэн киирээриҥ. «Кыым»
Бука эрэ диэн, дьиэҕин хатыыргын умнаайаҕын. «ХС»

туохт. эб.
1. Этиллэр предмет хаачыстыбатын, атын бэлиэтин, күүһүн хайҕаан, сөҕөн, бэркиһээн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает высокую оценку (восторг, восхищение, изумление, иногда ужас) качества, силы проявления признака предмета речи
«Үөрүнньэҥэ, хоргутумтуота диибин диэн!» - Кыыча сэргэ хааман кэпсии истэ. Софр. Данилов
Бу манна маҥнайгы сэрии дьыл кыһыллар кэлэн, үрүҥнэри үүрэллэригэр саа тыаһа диибин диэн биир кэм бап-баһырҕас этэ. Оо дьэ, куттанан да биэрбитим ээ. С. Ефремов
Оо дьэ, суоллара диибин диэн, куруутун аҕыс уон-сүүс килэмиэтир тутан иһэллэр да, киһи хамсаан да көрбөт. Багдарыын Сүлбэ
Барахсан көмүскэһэ диибин диэн. «ХС»
2. Этиллэр предмет дэлэйин сөҕүү былаастаан көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, восхищение по поводу множества кого-чего-л.
Кумаара үлүгэр диибин диэн. Софр. Данилов
Билигин хоту дойду холкута, көҥүлэ, түүлээҕэ, үбэ диибин диэн, дьону угуйа-тарда турар. «ХС»

I
туохт. дьөһ.
1. Быһаарыы сыһыанын көрдөрөр, быһаарыылаах тыл холбоһуктарын үөскэтэр. ☉ Выражая определительные отношения, служит для образования определительных словосочетаний
Оттон Көлөпүнэ диэн бандьыыт, уруккута арыгыһыт, хаартыһыт дьалбаа киһи, биһигини саанар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
Били Солко Миитэрэй диэн киһиттэн, эмиэ билсиһиигэ диэн ааттаан, арыы ылан эрэриҥ. С. Ефремов
Ол дьыл этэ эстии-быстыы, сутааһын диэн кытаанаҕа. А. Сыромятникова. Кинилэр үһүөн Даркылаах диэн алааска от муспуттара алтыс күннэрэ. А. Федоров
2. Сорук сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ким-туох туһатыгар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая целевые отношения, употребляется при указании на предмет, в пользу, ради которого совершается действие (ради, для, за)
Ол иннэ диэн тугу да оҥорботтор. А. Софронов
Саҥа дьылы көрсүүгэ эҕэрдэ туоспутун Эйэҕэ диэн анаан иһэбит. Күннүк Уурастыырап
Бу эйиэхэ диэммин дьиэ тутуннум. С. Ефремов
3. Төрүөт сыһыанын көрдөрөр, хайааһын туох биричиинэттэн оҥоһуллубутун эбэтэр тохтооботоҕун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая причинные отношения, употребляется при указании на предмет, из-за которого совершилось или не прекратилось действие (из-за)
Арыгыны Аан дойду Быдана диэн тарҕаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһүлгэ төрүттэннэ, Ыһыах аһылынна, Түүн диэн төннүбэтэ, Хараҥа диэн хаайтарбата. С. Зверев
Үтүө сүбэ диэн куоскалар үөрүүнэн ылыммыттара. Т. Сметанин
4. Буолуу сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ аатынан оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая отношения образа действия, употребляется при указании на предмет, под видом которого совершается действие (под видом)
Киниэхэ хамнас диэн икки солкуобайы биэрбиттэрэ. Мин аҕабыттан албыннаан биэс тыһыынча солкуобай холкуос харчытын иэс диэн ааттаан ыллым. С. Ефремов
II
ситим т.
1. Төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного причины к главному предложению (из-за того, что...; по причине того, что…)
Тыыраахыны кэлэн тыыра тардыаҕа диэн, Туут балыгым таҥнары умуста. П. Ойуунускай
Кинилэр, Ньургуһун өлүгэ өҥүрүк куйаастан сотору буорту буолуо диэн, ол киэһэ Ньургуһуну кистииргэ санаммыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Миигин кыраҕын диэн, босхолообуттара. С. Ефремов
Бадаҕа, мин аймахпын Баһааҕырдан эттэхтэрэ диэн, Бэйэбинэн ылсыһан, Бэрэбиэркэлии сылдьабын. Р. Баҕатаайыскай
2. Сорук салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного цели к главному предложению (чтобы)
Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалыа диэн, айбыта буолуой? Н. Неустроев
Аны сурук ыытыма диэн, көрдөһүөм этэ. С. Ефремов
Улуу олоҥхоһут таптыыр «Үөлэн Хардааччыта» тулаайахсыйбатын диэн, оҕолорго анаан суруйбутум. С. Васильев
3. Быһаарар салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения определительного придаточного к главному предложению (что)
Санаабын биллэрэрим диэн туох баар буолуой? Н. Неустроев
Ыт баһа кыһыл көмүс кытыйаттан төкүнүйэн түһэрэ диэн бу буоллаҕа. П. Ойуунускай
Ийэттэн оҕону Былдьыыр диэн сүрдээх суол эбээт. С. Ефремов
4. Толоруу салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения со значением дополнения к главному предложению (что)
Урукку да өттүгэр олус мин тылым тилиннэҕэ диэн билэ иликпин. Н. Неустроев
[Семенов:] Аны Семенов гранататтан куттанна диэн сымыйанан кэпсии сырыт эрэ. С. Ефремов
Эйигин билбэт диэн Аан дойдуга суох. С. Зверев
Бу диэки ханна эрэ сир анныгар бүтүн ньиэп муората баар буолуо диэн ким да эппэт эбээт. М. Доҕордуурап
5. Этии биир уустаах чилиэннэрин кэккэлэччи ааҕан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения однородных членов предложения
Ээ, хараҥата бэрт, хаара диэн. Амма Аччыгыйа
Паарка диэн, стадион диэн. «ХС»
III
туохт. эб.
1. Саҥарааччы этиллэр предмети чопчулаан, чуолкайдаан бэлиэтиир сыһыанын көрдөрөр (үксүн араас ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлээх туһааннары кытта тутлар). ☉ Служит для выделения, подчеркивания, уточнения высказывания говорящего относительно предмета речи (в предл., в к-рых сказуемое выражается преим. различными именами, примыкает к подлежащим)
Биир диэн биир. П. Тобуруокап
Таптаабыт киһим диэн - кини эрэ. Софр. Данилов
Оттон остуоруйа диэн остуоруйа, олох диэн олох буоллаҕа дии. И. Данилов
2. Предмет ханнык эмэ бэлиэтин күүһүрдэн, үрдэтэн биэриини көрдөрөр (даҕ., сорох сыһ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление какого-л. признака предмета говорящим (употр. с прил. и нек-рыми нареч.)
Эрэн, бу бэртээхэй диэн киһи. П. Тобуруокап
Бэрт диэн эйэлээхтик олорбуттар. Софр. Данилов
Үчүгэйкээн диэн ойохтоох. Н. Павлов
Тиийдэҕим киэһэ биир ыалга көрсүһэн бэркэ диэн күүлэйдээбиппит. «ХС»
3. Суолталаабат, ахсааҥҥа ылбат, аахайбат сыһыаны-сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает оценку высказываемой мысли как незначительной, несущественной, бесполезной, игнорируемой в данной ситуации
Эн да уолаттарыҥ диэн, ким билэр. Амма Аччыгыйа
Итиэннэ урут этиллибит тылы билигин кэлэн мүлүрүтэ сатаан диэн. Софр. Данилов
Быычыкаа оҕо диэн, мин да дьиэбэр соҕотоҕум кэриэтэ. Н. Павлов
Ити уол тыла диэн. «ХС»
4. Саҥарааччы сэниирин, сэнэнэрин, сирэ-сиргэнэ сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, самоуничижительное, презрительное, пренебрежительное отношение говорящего к предмету речи
Пахай, бу дьон астара диэн. Амма Аччыгыйа
Эн олоҕуҥ диэн олох буолуо дуо? Суорун Омоллоон
Мин диэн саамай мөлтөхтөрө буоллаҕым эбээт. «ХС»
5. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сөбүлэспэт, утарсар сыһыанын көрдөрөр (үксүгэр кэпсэтээччи тылын сөбүлээбэккэ хатылаан этиллэр). ☉ Выражает отрицательную реакцию, возражение, несогласие говорящего (со словами собеседника, часто с повторением их)
Тугу оҥордо диэн, үчүгэйи оҥоруох киһи дуо? Суорун Омоллоон
Массыына диэн, бэйэҥ сатаабаккын. «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр хайааһын дьайыытын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Служит для субъективного усиления действия, о котором говорится в высказывании (исключительно, абсолютно, никак)
Истээрэй диэн, сүөһү-ас бүтэй турар. ГНС СТСДТ
Баччааҥҥа диэри, истээрэй диэн, сэбирдэх хагдарыйан көрө илик. «ХС»
Иэйэр таптал диэн ааттыылларынан, Истээрэй диэҥҥин, итээбэккин. У. Шекспир (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Биһиги эрэ ортобутугар (эбэтэр эһиэхэ эрэ кистии-саба) эттэххэ. ☉ Между нами говоря
Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн, мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Манна диэн эттэххэ, айдааннаах дьыала буолара буолуо. Болот Боотур. Манна диэн эттэххэ, хайа ол даа дойдуга сүөһү үчүгэйин-куһаҕанын билэллэр ини. «Чол бон»

наай гыннар

сыһыан холб. Саҥарааччы тус бэйэтин сыһыанын этэригэр муҥутуур быһаарыыны биэрэрин көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для подчёркивания предельной степени, меры высказываемой субъектом мысли (самое большее)
Кини наай гыннар ас астыа, ынах ыа. П. Ойуунускай
Наай гыннар, тириитин биир эрэ кыһын үтүлүк оҥостон кэтиэҕиҥ! «ХС»
Наай буоллар, үс илии кэриҥэ баар ини. «ХС»
△ Синигэр түһүү суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок напускного безразличия
Сиртэн, наай гыннар, уһаайба аҥаарын ылыахтара. П. Ойуунускай
Наай гыннар, ө лөрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
ср. хак., тув. най ‘очень’

сыһыан холб. Такайан, көрдөһөн этэри көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражает настоятельную просьбу, наставление (ну пожалуйста, ни коим образом)
Наай диэн, түбэспиччэ эргэ тахсыма. Болот Боотур
Наай диэн, аккын ол иирээки уолга уларсаайаҕын. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа сатамматын утары этэр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение сказанного или возражение ранее сказанному (с какой целью, ради чего, с какой стати)
Тыый, баачыка, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Кырдьаҕас киһини туох диэн күһэйдэҥий, бэйэтэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
Мин, бу курдук көҥүл сылдьан, дьэ, туох диэн холкуоска тахсаммын хам кэлгиллиэмий? «ХС»

(ЭТТЭХХИНИЙ, ЭТТЭХХИТИЙ) туттул. сыһыан холб. Дьиктиргээһин, сөҕүү дэгэттээх утары этиини көрдөрөллөр. ☉ Выражает возражение с оттенком удивления, изумления (зачем так говорить, что ты говоришь, да что ты, о чём ты)
Тыый, тукаам, туох диэн эттэҥий? Мин эрэйдээх киһи санаатын хайдах мээрэйдиэм буоллаҕай. Н. Неустроев
Тыый, туох диэн эттэххиний, Милан Егорович. Итинник эппиэттиэх соругу ылынар эрээри, ааҕансуоттаан бөҕө буоллаҕа дии. В. Ойуурускай

дьөһ. Хайааһын оҥоһуллар соругун кордөрөргө туттуллар (төрүт түһүгү кытта тут-лар, арыт 1-кы, 2-с сирэй сыһыарыытын ылыан сөп). ☉ Употребляется при указании на цель совершения действия: ради когочего-л. [Николай:] Ол эрээри туох туһа диэн баччааҥҥа диэри санаабын ууран охсуспуппунуй
Эн тылгын ылыммаппын. С. Ефремов
Кинилэртэн [кулубалартан] ким даҕаны Киһи туһа диэн Киэҥ суолу солоппотоҕо, Бар дьон иннэ диэн Балаҕан өһүөтүн үрдэппэтэҕэ. С. Васильев
Ол дьол туһа диэн, дьоҥҥосэргэҕэ дьолу-соргуну толору тоҕуорутуохпут диэн чулуу дьоннор охсуһуу хонуутугар охтоллор, хаайыы-остуруок иччитэ буолаллар, хаатырга үлэтигэр кыйданаллар. П. Филиппов
[Марфа Николаевна:] Эн туһуҥ диэн кэрийэ сылдьабын буолбат дуо? Мин эйигин син биир холкуоска ыытыам суоҕа. «ХС»

көр холобурун ыллахха (эттэххэ)
Өндөрөй оҕонньор, сир түҥэтигэ үчүгэйдик ааһан, отун-бурдугун үлэтэ бүтэн, чэ, холобура диэн эттэххэ, көнөн олорор. П. Ойуунускай

тыаһы үт. туохт.
1. Оҕус мөҥүрүүрүн курдук бөөҕүнэс саҥата таһаар. ☉ Издавать низкий протяжный звук, похожий на рев быка. Аттыбар турар ньирэй бөө диэтэ
2. көсп., кэпс. Мин эрэ диир курдук, дьону утары көрдөрбөккө, аҥаардастыы баһылаа эбэтэр оннукка дьулус. ☉ Требовать от других и поддерживать беспрекословное подчинение себе, считая главной собственную персону
[Былаас:] Кууһуманы кулаак оҥорбуттар дуо? [Дьуона:] Оҥорон буоллаҕа дии. Чэ, буолан да көрдүн. Чааһын бөө диэн олорбут киһи этэ. А. Софронов
[Далбарай] үйэлээх сааһыгар «бөө» диэн олорбут, буруйу ылыммат киһи. Н. Босиков
Соҕотох киһи «бөө» диэн талбытынан дьаһайар кэмэ уурайан, көҥүллүк тыынар үтүө күннэрэ үүммүттэрэ. Ф. Постников

тыаһы үт. туохт. Курупааскы эҥин саҥатын үтүктэн саҥар. ☉ Подражать крику куропатки
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

ситим сыһыан холб. Урут этиллибиккэ сөбүлэһэр - утарар икки ардынан сыһыаны эрэмньилээх буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение к ранее сказанному с оттенком уверенности (как ни говори)
Диэбит-диэбэтэх иһин, мин күһүҥҥү кэми олус таптыыбын. Диэ-диэбэтэх иһин, Сэмэн сүөһүтэ сыл тахсыбыт буолуо. ГНС СТСДТ

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

туохт.
1. Кыра синньигэс саҥаны таһаар (хол., чыычааҕы, кутуйаҕы этэргэ). ☉ Издавать тихий писк (напр., о птичке, мыши)
[Туораах — кутуйах аата] кыараҕас хараҕынан кылап гына көрдө уонна мөлтөхтүк тиһэх саҥатын чып диэтэ. Т. Сметанин
2. көсп., кэпс. Кыратык, биир эмэ тылы саҥар. ☉ Сказать совсем немного, обронить несколько слов
— Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ! — дии-дии, Серкин, сутуругунан уолу сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Төһө да тугу эмэ сэһэргии түс диэн көрдөспүттэрин иһин, букатын чып диэбэккэ, көннөрү мүчүк эрэ гынан, күлэн кэбиһэрэ. А. Сыромятникова
ср. тюрк. чып, жыв ‘чириканье’

наай гыннар (или буоллаҕына , буоллар ) самое большее, в крайнем случае; наай буоллаҕына дуоһунаспын намтатыахтара самое большее, понизят в должности; наай-наай диэн разг. ни за что; ни в коем случае; наай-наай диэн онно барыма ни в коем случае туда не ходи.

1) говорить; сказать; онуоха инньэ диэтэ на это он ответил так; инньэ диэмэ не говори так; туох диигин ? что ты говоришь?; инньэ диэн баран или инньэ диэт сказав это, так сказавши, с этими словами; туох да диэ говори, что угодно (мне всё равно); ити туох диэтэҕэй ? что он этим хочет сказать?; миигин бар диэҥ говорите мне "уходи" (так замешкавшийся путник напоминает остающимся, что ему давно пора ехать); хата инньэ диэ (вот) так и скажи; ол-бу диэбэккэ без лишних слов, без разговоров (делай что-л.); 2) считать, думать, полагать; сарсын барыам диибин я думаю ехать завтра; манна баттыам диэбитим я рассчитывал застать его здесь; бу сөп буолуо диибин думаю, что этого будет достаточно; барыам диэн маскын бараама погов. думая ехать, не сжигай всех дров (вдруг передумаешь ехать; т. е. нужно быть дальновидным и расчётливым); 3) называть, именовать; ытым (аата ) Харабыл диэн мою собаку зовут Страж; Уйбаан диэммин меня зовут Иван; туох диэн (ааттаах ) таҥаһый ? как называется этот материал? # диэбиккэ дылы а) как говорится, как говорят; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы посл. как говорится, на бедного Макара все шишки валятся; б) и не говори! (выражение согласия); диэбит да баар ини как не сказать (об этом); диэбэт (или диэмэ , диэминэ ) (эрээр ) даҕаны или диэ даҕаны , диэх да баар и не говори, ещё бы; вот именно, вот тото ; олус ыарахан дуу ? очень тяжело, да? — Диэбэт даҕаны ! Ещё бы!

v. to say