1. сайгый 3 диэнтэн дьаһ. туһ. Ардах кэнниттэн Арылхай маҥан күн, Сандаарыччы көрөн, Саймаархай сөрүүн салгыны Сайгытан барар, Синньэ күөх бырааны Сэргэхситэн биэрэр. С. Васильев. Сайаҕас сайыны Сайгыта туойаҕын, Санньыйбыт санааны саймаарда ыллыыгын. «ХС»
   2
   сайгый диэн курдук. Сайылык барахсан мэччирэҥэ нэлээрэн, күөлэ күндээрэн, тыата унааран, салгына сайгытан, эчи, үчүгэйин! П. Аввакумов
   Күндүтүөн сылаас чэй итиитэ Мин хааммар сайгытан киириитэ. В. Башарин
   [Аҕабыыт] Сэлээппэтин устан Кириэстэнэн сайгытар. Н. Некрасов (тылб.)
2. Тугу эмэ ирэн-хорон уһуннук, тахсыылаахтык оҥор. ☉ Делать или исполнять что-л. размеренно, плавно, с чувством, увлечённо
   Бүөтүр Эбэ үрэҕэр от охсон сайгыта турар. П. Аввакумов
   Михаил Прокопьевич бэйэтин Тааттатын оһуохайын этэн сайгыппыта. И. Бочкарёв
   Онтон Туйаарыма аарыйатын Егорова толорон сайгытар. И. Эртюков
   [Дьиэлээх] Аны наҕыл тылынан Аргыый кэпсээн сайгытта, Ис-иһиттэн ылынан Иэйэн-куойан манньытта. А. Бродников
3. поэт. Киһи санаатын манньыт, дуоһут. ☉ Доставлять удовольствие. Эн туойар тойугуҥ кутуллар хоһооно Сайаҕас санааны сааскылыы сайгытар. Күннүк Уурастыырап. Самнан биэрбэт Сахам тустууктара, Саргыбытын кэҥэтэн, Сайаҕас сүрэхпитин Сайгытан иһиҥ. Н. Босиков
   Саамал кымыс сайгыттын санаалары, көөнньүү кымыс көнньүөртүн көҕүстэри! Т. Сметанин

туохт.
1. фольк., поэт. Сырдыгынан, сылааһынан сылаанньый, сылаанньыйа наскый (хол., сааскы күн, сылаас туһунан). ☉ Ласкать, наполнять теплом, светом, пригревать, согревать (о весеннем солнце)
Чубуку, бүүчээн, кулааһай, Чочур мырааннарга чуоҕуһаннар, Сайын күөх уйгута, куйааһа Саймааран кэлэрин санааннар, Өрөһө-чөрөһө түстүлэр. Болот Боотур. Бу аата — Сахам сиригэр Саймаарда Сайаҕас бэйэлээх Сааскы сарсыарда. С. Данилов
Сааскы саймаарбыт салгыҥҥа тоҕо дьулуруйан үрдүктүк өрө хоройбут буруолар хоту диэки хоҥкуйан түспүт этилэр. Эрилик Эристиин
Бэҕэһээҥҥитээҕэр бүгүн быдан ордук сайыҥҥы күн, саймааран тахсан, Лоҥкууда толоонун туналыччы сырдатта. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Тугунан эмэ саатаан, аралдьыйан оҥоруохтааххын оҥорума; улдьаар. ☉ Стать рассеянным, невнимательным; отвлечься от главного
Миэхэ бэйэбин суохтаппакка, дьиэни-уоту, сүөһүнү-аһы дьаһайан көрдөрөр, ол-бу ахсын саймаарбат кэргэн наада. Софр. Данилов
[Эдэр оҕо] үөрэххэ барарын куруутун саныы сылдьыах тустаах, саймааран эҥин хаалбакка. У. Нуолур
[Уолбут] эбиэт кэнниттэн утуйар үгэстээҕэ. Саас буолан, саймааран утуйуон олох баҕарбат буолан хаалла. Багдарыын Сүлбэ
△ Күннээҕини умнан, атыҥҥа аралдьый (киһи санаатын туһунан). ☉ Переключиться на более приятное, отойти, уйти от повседневного (о мыслях)
Кини өйө-санаата кэнникинэн эбии саймааран барда. С. Никифоров
Долгун саҥарара буоллар Сэһэнньит да буолуо этэ. Санаа саймаарар, сүрэх ууллар Сэһэннэрин кэпсиэ этэ. И. Эртюков
ср. монг. жаймор ‘отклоняться, уклоняться в сторону’

даҕ.
1. поэт. Сырдыгынан, сылааһынан сылаанньытар; сымнаҕас, чуумпу (хол., сайыҥҥы күн туһунан). ☉ Согревающий, ласкающий теплом и светом; безветренный, тихий (напр., о весеннем дне)
Көп сирэм сибэкки быыһыттан Күөрэгэй күөрэйэн хоһуйда, Саймаархай сайаҕас салгынтан Сааскыны уруйдуу тоһуйда. Күннүк Уурастыырап
Улам-улам сайыҥҥы саймаархай күннэр бүтэннэр, халлаан тымныйан, оту-маһы хамсатар суугунас тыаллаах күннэр буолбуттара. «ХС»
2. Киэҥ-дэлэй мэндээркэй, чуумпу. ☉ Растекающийся спокойной, тихой гладью (напр., о водной поверхности)
Модун мотуор …… баала, өрүс саймаархай иэнин тоҕута солоон, теплоход кутуругуттан тэйиччи үллэ-дэбилийэ истэ. Амма Аччыгыйа
Курулас кумахтаах хааларын Куулата эмпэрэ бүүрүктээх, Сайбайа кыыс оҕо хаамарын Санатар саймаархай сүүрүктээх. С. Тимофеев
3. Туох эрэ үчүгэйи күүтэр, инники кэлэрин үчүгэйинэн эрэ ыралыыр (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Предвкушающий, ожидающий что-л. приятное, светлое, радостное. Саха урааҥхай доҕотторум, Саламталаах санаалаах Сайаҕас ыччаппыт [С.А
Новгородов] Салыйда диэҥҥит, Салайбыт суолун Самнаран кэбиһимэҥ; Саймаархай санааҕытынан сайдар гына Салайан көрүҥ. А. Софронов
Тыраахтар сиҥнэрбит кырдала Быйаҥын киһиэхэ бэлэхтиир. Ол бэлэх арыылыы саһархай, Ол бэлэх сүөгэйдии мөлбөөркөй. Сайыҥҥы санаа да саймаархай, Үүтэ да, төрүөҕэ да төрөлкөй. Н. Босиков
4. Киһи иһигэр туохха эрэ улаханнык тартаран санаата саймаарарын, аралдьытарын көрдөрөр, этэр эбэтэр киһи санаатын оннук саймаардар. ☉ Рассеянный, отрешённый, отсутствующий (напр., о взгляде); грустный, навевающий тоску (напр., о песне)
Түргэн битиилээх уонна саймаархай холку ырыалар суксуруһа ылланаллар. Амма Аччыгыйа
Кини санаарҕаабыт саймаархай харахтарынан төһө да эйигин уун-утары көрөр курдук буоллар, дьиҥэ, эйигин көрөрө дуу, суоҕа дуу? Ч. Айтматов (тылб.)