несов. бөлөхтөс, наардас.

сыһ. Муннуктаах гына. ☉ Углом
Ыраас, халыҥ кумааҕыны муннуктуу кырыйан баран, кинигэ тас өттүгэр сыһыарда уонна «Альбом» диэн суруйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Муус устарга халлаан оройунан чугдаарар ырыа доҕуһуоллаах туруйалар, муннуктуу наардаһан, көтөн субуһаллар. ББЕ З

наардас диэнтэн хай
аата. Тыл наардаһыыта.  Биригээдэ иһигэр үлэ тэрээһинин сүрүн форматынан буолар сибэниэҕэ үлэни наар даһыы уонна идэтитии салгыы сайдар. ЭБТ
Дэлэгээттэр наардаһыылара, баҕар, түбэспиччэ да курдук көстүөн сөп этэ. В. Ленин (тылб.)

сыһ. Бүүрүк курдук. ☉ Подобно обшивке, кайме, канту, ободку
Үрэх тэҥкэ тиит тумулларын анныларынан тэтиҥ, хахыйах, сыҥ ойуур, кыһыл талах, долохуна уга наардаһан бүүрүктүү турунан кэбиһэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Бүлүү эбэ хотун Бүөр тумулугар Бүтэй төбөлөөх Бөлөх хатыҥы Бүүрүктүү анньан, Чэлгийэр чэчири Дьэргэтэн кэллибит. С. Васильев

көр саалыр
Саалыыр кулуммут саамалыгар Чарчыыналыын наардаһан Саҥа тылла саҥарсыаҕыҥ! Саха нар. ыр. I
◊ Саалыыр буулуур — самыыта, өрөҕөтө, түөрт атахтара туртайан көстөр саалыр. ☉ Бурый с белёсым крупом, брюхом и ногами (о масти лошади)
Саппаҕырбат күннэрдээх Саҥа үйэ аартыгын Сардаҥатын диэки дуо Саалыыр буулуур аппытын Салайаахтыы эргитэн Салаллаахтаан иһиэҕиҥ!.. Суорун Омоллоон

даҕ., поэт. Көтөр кынаттаах (үксүгэр метонимия эпиитэт быһыытынан тут-лар). ☉ Крылатый (обычно употр. как эпитет-метонимия в знач. «птица, птичье, крылатое племя»)
Хотоҕойдоох хоодуоттара, Табыталлаах талыылара, Кынаттаах кытыгырастара Кыырт, кырбый икки Кыра көтөрү Кыама суох Кырган ахан эрэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Табыталлааҕым улууһа Нарылыттан талыытыгар диэри Наардаһаннар Сайылаабыт дойдуларыттан Сайа көтөн бардылар. Е. Иванова. Куталдьыгас кутаҕа, Хомус окко хорҕойор Табыталлаах бастыҥа — Таллан куоҕас оҕото. С. Данилов

ж. 1. (по гл. группировать) бөлөхтөөһүн, наардааһын; 2. (по гл. группироваться) бөлөхтөһүү, наардаһыы; 3. (совокупность людей) бөлөх; южная группировка войск сэриилэр соҕурууҥу бөлөхтөрө.

I
1. аат., т.-х. Сүөһү эбэтэр сорох харамайдар уонна мас, ыарҕа үүнээйилэр биир көрүҥнэрин иһинэн араарыллар туох эмэ ураты бэлиэлээх араастара. ☉ Разновидность в пределах одного вида домашних и некоторых других животных, а также древесных и кустарниковых растений, отличающаяся какими-л. особыми признаками — порода. Сүөһү боруодатын тупсарыы. Симментальскай боруода
□ Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
Саха да боруодатыгар бөдөҥ ыт баар буолар эбит этэ. Р. Кулаковскай
Ити наардаһан, чаастаһан, өрүтэ үөмэхтэһэн турар араас боруода мастаах тыалар ыраахтан эрэ көрдөххүнэ киһини киллэримээри туора турунан кэбиспит курдук буолаллар. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Хайа эмэ боруодаҕа киирсэр эбэтэр тупсарыллыбыт боруодалаах. ☉ Какой-л. породы или относящийся к улучшенной породе, породистый (о домашних животных). Орловскай боруода ат. Боруода ынах
□ Дьөгүөссэ олохтоох саха боруодата сылгыны ууһатыыны итэҕэйбэтин …… эттэ. В. Протодьяконов
Били бэйэбит биэс боруода биэлэрбититтэн төрөөбүт оҕолоро аҕаларын-ийэлэрин икки ардыларынан көрүҥнээх буолан хааллылар. Эрилик Эристиин
«Да, мэлдьи урут, хонууга даҕаны урут, манна даҕаны», — диир Ростов, күүгэннирэ тириппит донской боруода атын илиитинэн имэрийэ-имэрийэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Үчүгэй боруодалаах сүөһүнү ууһатарга аналлаах (үксүн оҕуһу этиллэр). ☉ Используемый для улучшения породы скота; племенной (о быке)
Холкуос симменталь боруода оҕуһа мөҥүрээн лиҥкинэппитэ Лоҥкууда толооннорун үрдүлэринэн тардыллан барар. М. Доҕордуурап
II
аат., геол. Атыттары кытта бииргэ сир хаҕа буолар минерал (ураты таас, буор). ☉ Минерал, составляющий наравне с другими земную кору, порода. Хайа боруодалара. Сөҥүү боруодалара
□ Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК

1. ааттаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Биһиги дэриэбинэ дьоно бэйэлэрин «дьаамнарбыт» диэн ааттаналлар. Н. Габышев
   Артыаллар, ТСОЗ-тар дэсиһэннэр, Тус-туспа бөлөхтөһөннөр, Харыйалаах ыаллара наардаһан, «Үүнүү» диэн ааттаннылар. С. Васильев
   Төннөллөрүгэр Солуураптар инилэрэ, уҥуоҕунан кыра буолан «Кыра Уйбаан» диэн ааттаммыт киһи, илдьиркэй болтуотун устан Микиитэҕэ уларыста. Амма Аччыгыйа
   «Ол киһи үүммүт» диэн буоллаҕына, ол киһи билиитэ, сайдыыта, өйө-санаата кэҥээн иһэрин ааттанар. Суорун Омоллоон
   Кини Салбаныкы Сүөдэр диэн албынын, иҥсэлээҕин иһин ааттаммыта. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Дьоҥҥо тугунан эрэ билин; ханнык эрэ сурахтаах буол, өйдөбүлү биэр (онно суох эбэтэр дьиҥнээх). ☉ Считаться, слыть кем-л., каким-л.
   Бүгүн Чүөчээски сүппүт ааттаммыта, туора дьон истиитигэр, иккис күнэ буолла. Суорун Омоллоон
   Манна хоту дойдуга сылга биир киһи сырыттаҕына, ол аата элбэх сырыылаах сир диэн ааттанара. Н. Якутскай
   △ Ханнык эрэ ахсааҥҥа, суолтаҕа сырыт, киминэн-тугунан эрэ ааҕылын. ☉ Считаться кем-л.; находиться на каком-л. счету
   Институт куоталаһыы кыайыылааҕынан ааттаммыт! Н. Лугинов
   Дьиҥнээх бассабыыгынан ааҕымматым буоллар, бассабыыгынан ааттаныа суох этим. М. Доҕордуурап
   Аҕабытын кулаак оҥордулар. Ол эн син биир кулаак уола ааттаныаҥ. Эйиэхэ эрэл суох буолуоҕа. Н. Якутскай
   ♦ Үрдүк (үтүө) ааттаммыт — үрдүк чиэһи, бочуоту, ытыктабылы ылбыт. ☉ Удостоился почести, стал славным, знаменитым
   Үрдүк ааттанан, үтүө сурахтанан, өрөгөйө үрдээн, хараҕа уоттанан, үс өргөстөөҕүнэн өрүтэ көрбөхтөөн: «Бука барыгытыгар — махтал!»— диэн тыл эппитэ үһү. П. Ойуунускай
   Миигин да өлөрөн Ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа... Өссө тыыныҥ ыарыа, Күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
   ◊ Албан ааттан үрд. — сөҕүмэр киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр, киэҥник билин. ☉ Заслужить громкую славу, широкую известность
   Фашистар самныбыт былаахтара Сиринэн сыһыллан аастылар. Биһи знамябыт албан ааттанан Үөһэнэн тэлимнээн бардылар. И. Чаҕылҕан
   Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар. Нор. ырыаһ.

1. аат.
2. Тугунан эмэ уратыланан саҕаланан барар сир (хол., туундара). ☉ Географическая зона (напр., тундра)
   [ССРС] хоту диэки өттүгэр ойуур тыата суох, муохтарынан, лабыкталарынан бүрүллүбүт уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. ИИФ ИДЫК
   Монголия территориятынан ирбэт тоҥ балаһата ааһар. «ХС»
   Орто Азияҕа, Кавказка, Хара буордаах балаһаҕа, Казахстаҥҥа эҥин хайа чыпчаалын, өрүстэр, үрэхтэр бастарын «баш» диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Биир күдьүс наарданан көстөр кэрискэлэр (хол., хайалар, тыалар кэккэлэрэ). ☉ Отдельный протяженный участок чего-л. (напр., лесов, гор)
   Тыа балаһалара үүнэн улаатан барбыттарын кэнниттэн Иван бөһүөлэги көҕөрдүүгэ ылсыспыта. «Кыым»
   Онтон былыргы тыллаах дьахтар ытарҕатын илбиргэһин курдук сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
   Уолбас алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
   Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ намырыы-намырыы күрүс-күрүс күүһүрэн кэлиитэ (хол., тыал). ☉ Периодическое, кратковременное усиление чего-л. (напр., ветра)
   Сиккиэр тыал балаһата сирдьигинэччи үрэн ааспыта. И. Федосеев
   Чэбдик салгын балаһата өрө тарааммыт хара баттахпын үрэллэҥнэтэн ааһар. П. Аввакумов
   Буруо былыт суола өһөҕүрэ устара. Тыал оҕустаҕына быыл былаастаах ип-итии ол буруо балаһата үрдүлэринэн ааһара. Д. Кустуров
4. көсп. Туох эмэ уратылаах бэлиэ кэм. ☉ Промежуток времени, отличающийся чем-л. значительным
   Петербурга буолбут стачкалар Россия историятыгар саҥа балаһаны – народнай революция бэлэмнэниитин балаһатын аспыттара. «Ленин с.». Биһиги иннибитигэр олох ордук үрдүк дьулуурдаах, киэҥ далааһыннаах саҥа балаһата арыллан эрэр! А. Бэрияк
5. авиа. Сөмөлүөт түһэригэр, көтөрүгэр анал оҥоһуулаах площадка. ☉ Полоса взлета и посадки на аэродроме
   Сайын устата уопуттаах бульдозеристар сөмөлүөтү көтүтэр-түһэрэр саҥа балаһаны астардылар, дэхсилээтилэр. «ХС»
   Бэкээ оҕонньор түннүгүнэн кыыһа тахсан сөмөлүөт түһэр балаһатын диэки сүүрэрин сайыһа көрөн хаалла. «ХС»
6. полигр. Бэчээттэммит биир страница. ☉ Страница в печатном издании, полоса
   Хаһыат биир нүөмэрэ оҥоһулларыгар аҕыс сүүс тыһыынча буукубаны талыахха наада. Олор наардаһан устуруокалар, холуоҥкалар, балаһалар буолан дыргыһаллар. «Кыым»
   Биирдэ кини миэхэ фестиваль күннэригэр тахсыбыт «Узбекистан комсомолеһа» хаһыат төрдүс балаһатын ыйан көрдөрбүтэ. И. Федосеев
   Кэнники кэмҥэ хаһыат тыа сирин маяктара бэртээхэй бачыымнарын көрдөрүүгэ бүтүн балаһалары биэрдэ. «Кыым»
7. даҕ. суолт. Биир күдьүс, кэлим. ☉ Полосной, сплошной
   Бу нэлэһийэр киэҥ куйаар мууһа-хаара Хотугу Муус Кудулу Байҕалга устуоҕа, оччоҕо манна дорҕоонноох долгуннар кэтит балаһа халҕаһалара будулла оргуйуо. «ХС»
   Муус будулҕан байҕал Анныттан аймаһыйда, Хаан балаһа бааллара Таас хайа чампарыгар Таһымнаан таҕыстылар. П. Ядрихинскай
   Бүлүү өрүс долгуннурбут. Балаһа алкыырдар кытыл кумаҕын өрүкүппэхтээн ыардык кырбыыллар. И. Гоголев
   Сарсын-сарсын сарсыарда Маҥан сарыал күннэрбит Балаһа Сибиир үрдүнэн Банаарданан көстүүтэ, Маайбыт күнэ үүнээхтээн Бастыҥ үөрүү барҕарыа. Е. Иванова
   ◊ Балаһа долгун – күрүс-күрүс биэрэккэ охсуллар күүстээх, кэтит долгун. ☉ Бьющие о берег сильные, большие волны
   Соһуччу биир улахан балаһа долгун тыыны ойоҕоско охсон кибилиннэрдэ. И. Гоголев
   Үргүбүт үөр сылгылыы Үрэллэ, аймана сырсар Үллэр балаһа долгуннаах Үлүскэннээх долгун сүүрүктээх Үс үөстээх Өлүөхүмэлиир эбэккэм! С. Васильев
   Балаһа долгун борохуоту баарсаҕа сыҕайар, баарса түү мээчиктии тэйээт, борохуот ойоҕоһугар охсуллар. Н. Абыйчанин. Балаһа тимир – металл (ылтаһын) эллэммит кэрчигэ. ☉ Пластинка кованого железа
   Баабый тутуулаахтар Балаһа тимир күрдьэҕинэн Бугул-бугул саҕа Буору күрдьэн муспуттар. С. Васильев
   Барҕа баһыыба, эйиэхэ, Балаһа тимир куйахтаах, Бастыҥ-мааны метро! С. Васильев. Балаһа тыал – кылгас кэмҥэ олус күүһүрэн ылар тыал. ☉ Кратковременный порыв сильного ветра, шквал
   Привалов төлөпүөнүнэн генералы кытта кэпсэтэ олордоҕуна күүстээх балаһа тыал түһэр. Н. Якутскай
   Арҕааттан күрүскүрүс балаһа тыал үрэр. «Кыым»
   Күүстээх балаһа тыал түһэн дэриэбинэ уулуссаларын буорун-сыыһын өрүкүтэр. «ХС». Балаһа уот – күүстээх сэриини (хол., олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһууларын) ойуулааһын. ☉ Шквал огня в сражениях (напр., в олонхо между богатырями)
   Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
   Онтон Улуу нуучча Уордаах орудиета Уулбут болгуонан уһуутаата, Балаһа уотунан тибииртээтэ. С. Васильев