1) нужда, потребность, надобность; кыһалҕа кыһыл кымньыылаах йогов, у нужды красный кнут; 2) забота.

1. надо, нужно; үлэҕэ үөрэниэххэ наада нужно приучаться к труду; 2. нужда, потребность, надобность; онно барар наадам суох мне нет надобности идти туда; наадабын ситистим я сделал свой дела.

ж. 1. (надобность) наада; нет никакой необходимости ханнык да наада суох; 2. (неизбежность) хайаан да наадалааҕа, булгуччулааҕа; 3. филос. необходимость, мүлчүрүйбэт сокуон.

1) стругать (ножом бесцельно, без надобности); 2) перен. тупить, притуплять (режущий инструмент).

страд. от сүөкээ = 1) опорожняться, быть опорожненным; выливаться; быть вылитым; иһит сүөкэннэ посуда опорожнилась; уһааттаах уу сүөкэммит вода вылилась из бочки; 2) выгружаться, разгружаться, быть выгруженным, разгруженным; сыарҕалаах от сүөкэммит воз с сеном разгружен; 3) перен. разг. отправлять естественную надобность, оправляться.

туохт.
1. Тугу эмэ оҥорорго күһэлин, тугу эмэ оҥорор наадалан. ☉ Иметь проблемы, трудности, надобность делать что-л. Баһылай оҕонньор, миэхэ аҕыйах хонукка дылы харчыта иэс салгыы түһүөҥ этэ дуо? Туттар кыһалҕаланным. А. Софронов
«Бырастыылаһыы» — иитиллибит сириттэн, иэримэ дьиэтиттэн арахсар кыһалҕаламмыт …… киһи кэриэс-хомуруос тыла. Софр. Данилов
Үөрэммэхтээн истэхпитинэ, Никон Петрович суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытардыы ыалдьан, оскуола икки симиэнэнэн үөрэнэр кыһалҕаламмыта. П. Аввакумов

I
1.
тоҕоо диэнтэн холб. туһ. Булт да аанньа тоҕооспотох, аттара да ырыганнаан, тыаларыттан эрдэ төннүбүттэр. ФГЕ СТС
Биһиги төрдүөн тус-туспа дойдулартан тоҕооспут дьоммут. «Чолбон»
2. Табыгастаах, сөптөөх түбэлтэҕэ, түгэҥҥэ түбэс. ☉ Быть, оказаться в подходящем месте в удобный момент, вовремя
Барытыгар киниэхэ болдьообут курдук тоҕооһоллор. У. Нуолур
ср. хак. тоҕас ‘встречаться, видеться’
II
аат. Туохха эмэ табыгастаах түгэн, түбэлтэ. ☉ Подходящий, удобный момент, случай
Этэр тыл наадалаах тоҕооһугар бэргэнник этиллэрэ улахан суолталаах. Амма Аччыгыйа
Сарсын ийэбэр Сурук суруйар Сөптөөх тоҕоос көстөрө буоллар! И. Егоров
Ордук сөптөөх тоҕооһу күүппүт. МНН
ср. тюрк. тоҕуш, туҕаш ‘надобность, случай’

несов. 1. (переступать с ноги на ногу) тэпсэҥнээ; 2. разг. (находиться где-л. без надобности) тэпсэҥнээн таҕыс; # топтаться на месте биир сиргэ тэпсэҥнии тур (сайдыма, үүнүмэ).

1. нареч. (без надобности, зря) таак; напрасно вы это сделали маны эн таак оҥорбуккун; 2. в знач. сказ. безл. (тщетно) туһата суох, таак; я спешил, но всё было напрасно: он уехал мин тиэтэл бөҕөнү тиэтэй-битим да, ол барыта туһата суохха буолбута: кини баран хаалбыт этэ.

I
аат.
1. Бэйэҕэ туһалаах, туһа буолар туох эмэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Потребность, надобность, нужда в ком-чём-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
Ыстапаан, этин таһырдьа таһа сылдьан: «Хор, бургунаспыттан алта буут тахсыыһык ээ, ама наадабын толунаа инибин», — д и эн үөрэ санаата. А. Софронов
Ньургун сахалыы билбэккэ балачча моһуогурбута да, сотору син наадатын өйдүүр, кэпсэтэр буола үөрэммитэ. Далан
[Олох] сыанатын билбэт буоллаххына, кини төһө күндүтүн, эйиэхэ төһө наадатын билбэккин. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ оҥорорго, толорорго ким эмэ чопчу кыһалҕата, түбүгэ-садьыга (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Хлопоты, дела (обычно употр. в притяж. ф.)
Сууппар сарсыарда тоҕустан үск э ды лы олоробун, онтон киэһэ бэйэм наадабар сылдьар буоллаҕым дии. А. Софронов
Улуус киинигэр сылдьан ол-бу наадаларбын ситэн бараммын куоракка киирбитим. А. Бэрияк
3. Кимиэхэ, туохха эмэ көмө, эбии күүс, туһа (үксүгэр тард. ф-гар тутлар). ☉ Содействие, помощь к о м у - ч ему-л. в чём-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
«Бу аты …… нэһилиэк наадатыгар мииниллиэ», — диэн биир чоккуруос харахтаах хара аты [Сиидэрэп] тутта. Күндэ
Манна араас мастарыскыайдар аһыллыахтара, онно уус дьон улахан наада буолуохтара. С. Ефремов
[Араманаап:] Киһиҥ хайдаҕынан буолбатах — Ки минэн, тугу туһа лыыргынан, Киниэхэ наадаҕынан доҕордоһуохтаах. Р. Баҕатаайыскай
4. харыс т. Тахсан киирии (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Нужда, естественная надобность (употр. в притяж. ф.)
[Кулун Куллустуур] Таһырдьа ойон тахсан Түүҥҥү наадатын Түбүгүн аһаран, Төттөрү киирэр. ТТИГ КХКК
Онон кыһын таһырдьа наадабар, биитэр тар тоо ромоһун киллэрэ таҕыстахпына, бастаан кулгаахтарым тоҥоннор «лыслыс» гыналлара. Р. Кулаковскай
5. харыс т. Кимиэхэ эмэ таҕылгын ханнарар баҕа, имэҥ (хол., дьахтарга). ☉ Плотское желание
Кыыс даҕаны, саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн, быстах наадаҕа быһа харбаан ыларга бэрт кыыс. П. Ойуунускай
[ Харытыананы] эр киһи эрэ наадатын толорор айылгы харамайа сылдьарын курдук көрөр. П. Ойуунускай
♦ Наадаҕар сырыт харыс т. — тахсан чэпчэтинэн киир. ☉ Сходить по естественной надобности
С о р ох то р о л и к к и ардыгар саҕынньахтарын бүрүнэн утуйа түһэн ыллылар, наадаларыгар сылдьан киирдилэр. Болот Боотур
[Ньахсаан ойуун] таһырдьа наадатыгар эрэ иккитэ-хаста тахса сырытта. В. Яковлев
русск. надо
II
аат эб. Кэпсиирэ буолбут туохтуур форматыгар быһаччы сыстан, хайааһын оҥоһуллуохтааҕын, буолара булгуччулааҕын көрдөрөр. ☉ Непосред ственно примыкая к глагольным формам, выражает необходимость свершения действия
Үөрэххит дьылын түмүктүөххүтүн наада. Софр. Данилов
Куоракка эрдэ тиийиэххэ наада. А. Фёдоров
Онон уларыппатыҥ, кырдьыгынан этэриҥ наада. Н. Павлов