прил. 1. ((настойчивый) модьуһуулаах, дьаныардаах; настоятельная просьба модьуһуулаах көрдөһүү; 2. (насущ.-ный) мүлчүрүйбэт, булгуччулаах; настоятельная необходимость мүлчүрүйбэт ыаада.

прил. 1. (беспощадный) хаҕыс майгылаах, тыйыс, суостаах; жестокий человек хаҕыс майгылаах киһи; 2. (очень сильный) кытаанах, модун; жестокие морозы кытаанах тымныы; жестокое сопротивление модун утарсыы; # жестокая необходимость мүлчүрүйбэт ыар кыһалҕа.

туохт. Эрэйдэн, муунту буол (хол., санаа, баҕа түмүллүүтүттэн); айар үлэҕэ умсугуй, тэһийбэттик аҕын. ☉ Мучиться (напр., от гнета неразрешенных проблем, желаний); испытывать непреодолимое желание, необходимость высказаться (творчески)
Оннук буолар суруйааччы Кууллаттарар ыарыыта: Чуумпу хоско хам-бааччы Турар остуол ахтыыта. С. Данилов

1) содержащий мазь; с... мазью; оҕунуохтаах бааҥка баночка с мазью; 2) имеющий смазку; с... смазкой; оҕунуохтаах буочука бочка со смазочным маслом; массыына оҕунуоҕа суох үлэлээбэт погов. машина без смазки не работает (говорят в шутку, намекая на необходимость хорошо питаться при интенсивной работе); 3) засаленный, замасленный; оҕунуохтаах таҥас засаленная одежда.

сов. в чём итэҕэй, өйдөө, бил; убедиться в необходимости чего-л. ту ох эмэ хайаан да наадатын итэҕэй.

прил. 1. (находящийся на краю) уһук, бүтэһик; крайний дом уһук дьиэ; 2. (отдалённый) уһук, ыраах; крайний север уһук хоту; 3. (предельный) уһук, тиһэх; крайний срок уһук болдьох; 4. (исключительный) наһаа, муҥутуур; крайняя усталость наһаа сылайыы; крайний реакционер мунгутуур ре-, акционер; # крайние меры уһук миэрэлэр; в крайнем случае муҥур уһукка тиийдэххэ; по крайней мере муҥ сатаатар, муҥар тиийдэххэ; крайняя необходимость мүлчүрүйбэт кыһалҕа.

сыһыан холб. Хайааһын бэрээдэгин саҥарааччы бэйэтин көрүүтүнэн сааһыланарыгар аан бастакынан туруорулларын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное определение порядка действий, указание на необходимость совершения данного действия в первую очередь (прежде всего, в первую очередь, первым долгом)
Кини, туох-ханнык иннинэ, бастаан оҕуруотун аһын кэрийэн көрбүтэ. А. Фёдоров
Ол аата оскуола үлэтин тупсарар туһугар, туох-ханнык иннинэ, салалтаны тупсарыан наада. Софр. Данилов

и. д. от хамсан=; бу түбэлтэҕэ наһаа хамсаныы наадата суох в этом случае нет необходимости быстро двигаться.

көр лаадан
Халлаан сымала наадал сыттарынан ыыс быдаан билиэҕэ. П. Ойуунускай
[Күндэ] уусуран суруйууларыгар бэйэтин бириэмэтин саамай наадалаах, саамай тутаах боппуруостарыгар эппиэттииргэ …… кыһанара. Софр. Данилов
2. аат суолт. Туох эмэ суолталаах сүрүн өттө. ☉ Важность, необходимость
Саха тыйаатыра тутуллара сүрдээх наа далааҕын т у һ у н а н с а а м а й к ү н д ү , саамай ылыннарыылаах тыллары, быһыыта, Местников этиэхтээх эбит. Амма Аччыгыйа
Кийиитэ Ниналыын ийэм кыайан кэпсэппэт. Илиилэринэн-атахтарынан кө мө лөһүннэрэн нэһиилэ наадалаахтарын эрэ өйдөһөллөр. Далан
◊ Наадалааҕынан аах — туохха эмэ суолтаны биэр, туһалаах дии санаа. ☉ Считать что-л. нужным, необходимым, придавать чему-л. большое значение
«Эпэрээссийэлиири даҕаны, а н а л э мкэ ыытары даҕаны наадалааҕынан аахпатахтар», — диэн иһитиннэрбиттэрэ. Софр. Данилов
Баартыйа бүрүөтэ аһаҕас бартыыйнай мунньаҕы оҥорору наадалааҕынан аахпыта. В. Яковлев

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.