несов. 1. (падать каплями) таммалаа, тэһин; 2. что (наливать каплями) таммалрд # над нами не каплет үрдүбүтүгэр таммах тэстэн эрэр буолбатах (тиэтэйэр наадата суох).

1) наливать, выливать, проливать с тихим бульканьем (жидкость); 2) перен. очень быстро и невнятно говорить (о косноязычном человеке); издавать очень быстрые невнятные звуки (напр. о птицах).

несов. что 1. (для очистки) сиидэлээ, сүүйэн кут; цедить молоко үүтү сиидэлээ; 2. (наливать через узкое отверстие) сүүрт; # цедить слова саҥаран сыыбырҕаа, тииһиҥ быыһынан саҥар.

возвр. от толор = 1, 2; ыстакааҥ-ҥын толорун наполни свой стакан. толорус= совм.-взаимн. от толор =. толорутук нареч. полно, до краёв (наливать, наполнять, заполнять); толорутук кут = налить до краёв.

1) лить, наливать; уута кут = налить воды; иһиттэн иһиккэ кут = перелить из одной посуды в другую; куттар хороммот, бастар бараммат погов. льёшь и не убавляется, черпаешь и не кончается (о несметном богатстве, изобилии); 2) сыпать, насыпать; кумахта кут = насыпать песку.

1. куллугураа диэнтэн дьаһ. туһ. Сэмэн нууччалыы кэпсээн куллугуратан барда. Болот Боотур
2. тыаһы үт. туохт. Бытыылкаттан ууну, арыгыны тыастаахтык кут. ☉ Наливать жидкость с бульканием (напр., из бутылки)
   Баҕыыр суруксут …… быһаҕас соҕус бытыылкалаах арыгыны аҕалан, ыстакааҥҥа кутан куллугуратта. Эрилик Эристиин

1) уст. наделять хозяином, домовым (по народным поверьям); 2) класть, насыпать, наливать что-л. (в посуду, в мешок и т. п.); иһити иччилээн төннөр возвращай посуду с содержимым (у якутов существовал обычай не возвращать хозяину пустой сосуд, мешок); 3) быть погонщиком (при перевозке копён во время сенокоса — обычно о детях).

I
туохт.
1. Ханнык эрэ сири тула өттүн уунан төгүрүт. ☉ Окружить со всех сторон водой какой-л. участок земли. Бөлүүн эмискэ кэлбит уу кэбиһиилээх оту арыылаабыт
□ Оттон санаан көрүҥ эрэ — Аммабыт саас кими арыылаабытын, кими хатыһан туран «хатаҕалаабытын». С. Федотов
2. Тугу эмэ ситэри бүтэрбэккэ арыы курдук ордор (хол., от охсуутугар, бааһына хорутуутугар). ☉ Оставлять нетронутым, островком (напр., при косьбе, пахоте)
Ходуһаҕа хаалларбыт хотуурбун ылан, икки гааттан ордук кэриҥэ сири арыылаан кэбистим. Ф. Софронов
Саабыска түргэн, Уйбаан баран иһэрин арыылаан кэбистэ. Хотуура сыыбырҕаан, Кыыс Хотуҥҥа субу утары кэлэн истэ. А. Сыромятникова
[Саха оҕонньотторо] Ол кыракый солооһуннарыгар, Оруу-түөрэ сатаан баран аккаастаан, Улахан хара төҥүргэстэри Тумнан, арыылаан ааһаллара. С. Васильев
II
туохт.
1. Арыыны сыбаа (хол., килиэпкэ). ☉ Намазывать масло (напр., на хлеб). Уол килиэби халыҥнык арыылаата
□ Үрдүгэр кыракыра арыылаан, Өлүү-өлүү уурталыыр. С. Васильев
Кини [Мэкчэ] үҥүү угуттан тарбаҕым халтарыйыа диэн, арыылаамаары, кэргэнэ Мукуча быһан биэрбит этин ытыһын көхсүгэр уурдаран ылан сиирэ. Далан
2. Сүөгэйи иирдэн арыыта астаа. ☉ Взбивать масло (из сметаны)
Ийэтэ эрэйдээх Эдэр ынаҕын этэттээн, Аҕам ынаҕын арыылаан Куоратчыт киһиэхэ кутунан Саҥа ырбаахылаан сарахачытта, Даба баккылаан тарахачытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бургунаһын сүөгэйин мунньан, Хобороос аан маҥнай арыы арыылаата. И. Гоголев
3. эргэр. Кымыска, аһыйбыт үүккэ арыыта кут, ук. ☉ Положить или наливать масло в кумыс, кислое молоко
Аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар, Аҕыс сиэллээх кэриэн ымыйаны Араҕас арыынан Адаарыччы-будаарыччы арыылааҥҥыт, Айахта тутуҥ! Ньургун Боотур
[Аҕам дьахтар киһикэм] Үгүйүк чороон иһитин Ньолҕооруччу умунуохтаан, Тооромостуур арыылаан Тоһуйа тутан кэбиспит. С. Зверев
Анды сымыытын курдук Аллыр-баллыр арыылаан, Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы [куттулар]. П. Ойуунускай

туохт.
1. Дьикти, кистэлэҥ күүстээх (тыыннаах) гын; иччилээх гын. ☉ Наделять духом
Оччотооҕу дьон олус куттанар, дьиксинэр айылҕаларын амырыын күүстэрин иччилээн, аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар. Эрчимэн
Норуот айымньытын мифическэй уобарастара былыргы кэнэн киһи айылҕа күүстэрин иччилээн өйдүүллэриттэн үөскээбит. «ХС»
2. Хаһаайыннаа; көһөн киир, олохсуй. ☉ Стать хозяином; поселиться, обосноваться
Айыы оҕото, Аан дойдуга тахсаҥҥын, Аал уоту оттунаҥҥын, Алаһа дьиэни иччилээ! П. Ойуунускай
Иччитэх Сиинэ сиһин Иччилиэхпит дэһэллэр. С. Данилов
Дириэктэр ааттаахпын ээ. Аатыгар эрэ бу хоһу иччилээн олорор эбиппин дии. Н. Лугинов
Иччитэх куораттарбытын иччилээҥ! М. Джалиль (тылб.)
3. Тугу эмэ туохтаах эмэ гын (кураанах хаалларыма - хол., иһити астаах хааллар). ☉ Класть, насыпать, наливать что-л. в посуду, в мешок и т. п., не оставлять их пустыми
Ол [дьол] туһугар көтөҕөргө Бакаалбытын иччилиэҕиҥ, Эһиил эмиэ көрсөргө Үлэсиһэн кэбиэҕиҥ. Күннүк Уурастыырап
Ити хоппону толору иччилээбит буор көмүһү, импэрийээллэри бар дьонтон сүһүйэн ылбыттара. Л. Попов
Киһим улар аҥаар бөтүөнүн иһиккэ иччилээн ордорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
[Күндэйэ үрэҕэ] Элгээйи күөллэрин элбэх балыгынан иччилиир. И. Данилов

туохт.
1. Тугу эмэ ууга, убаҕаска уган хамсатан эбэтэр ону иһигэр кутан, кирин эбэтэр туох эмэ тобоҕун суурайан ыыт, ыраастаа. ☉ Полоскать, выполаскивать что-л. Чаанньыгы сайҕаа. Таҥаһы сайҕаа
□ Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Сууллубут таҥаһы баалынайга көтөҕөн, үрэххэ сайгыы киирдилэр. Н. Габышев
Аналлаах таҥаһы устуохха, дьэ ол эрэ кэнниттэн биристээҥкини дезинфекциялыыр суурадаһыҥҥа сайҕыахха наада. ССЫа
2. Уугунан сууй, уһааран аас (өрүһү, сүүрүгү этэргэ). ☉ Уносить, смывать что-л. (течением, волной)
Туох баар куһаҕаммыт күөлбүтүгэр таҥнары устан киирэр. Ону туох да сайҕаабат. М. Доҕордуурап
Миэхэ биир тэҥ күндү барыта Сааскы уу сайҕаабыт күөлүнүүн, Булт кэмин кэнниттэн кыһыта Хойутаан кэлбит кус үөрүнүүн. М. Хара
Муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр, биитэр бытархай таастаах кумах пляжтары сайгыыллар. САИ ССРС ФГ
3. көсп. Тугунан эмэ көччүтэн, саҥаны санатан чэбдигирт, ырааһырт (хол., киһи санаатын). ☉ Очищать, освежать, оздоровлять чем-л. возвышенным, благородным (напр., умонастроение, сознание)
Киэҥ өрүс далааннаах сүүрүгэ араас бөҕү-сыыһы уһаарарын курдук, олох көмөлүйэр күүстээх сүүрүгэ урукку быдьар-быртах быһыылары эмиэ уһааран сайҕаабытынан барбыт. А. Бэрияк
Ырыа хомойбут, саппаҕырбыт кэмҥэ санааны сайгыыр, дууһаны чэпчэтэр сүдү күүстээх. «Кыым». Сайаҕас, дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата
Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. «Чолбон»
4. көсп. Тугунан эмэ аймаан, суурайан суох гын, сүтэр, бараа. ☉ Расстраивать, разрушать (напр., чью-л. жизнь, благополучие), губить (напр., ум, энергию), рассеивать (напр., печаль), растрачивать (напр., деньги)
[Кырасыабай кыыһы] Саалаах саха Саргытын салайбыт, Салаҥ үбү сайҕаабыт Саарба кыыл оҕотугар Сабаҕалаан саҥарыахпын …… Санаатыгар тутууһу. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары:] Саргылаах олоххун, Санаарҕаама, сайҕыам суоҕа, Кэскиллээх кэмэлдьигин, Кэрэнимэ, кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов
Уолчааныам! Мин махтанабын Санаам ыарын сайҕаабыккар, Манньытаҥҥын, кыыһырдаҥҥын Аҕа дьолун амсаппыккар. С. Данилов
Сорохтор ити аһы [арыгыны] олус батыһаллар, өйдөрүн-санааларын барытын онон сайгыыллар. Н. Якутскай
5. көсп. Мээнэ сүүрдэн, элбэх көлөнү ырыар, күүһүн өһүл. ☉ Безрассудной ездой и плохим уходом измотать много лошадей (или др. упряжных животных)
[Кууһума] миинэр, көлүнэр ата уон хоммокко ыран охтоору сылдьар буолар, ат бөҕөнү сайҕаабыт, ырыарбыт. Н. Түгүнүүрэп
ср. др.-тюрк. сайха ‘разливать, наливать’, кирг. чайка ‘качать, колебать; полоскать’, тув. чайҕа ‘полощи во рту’, тат. чайкау ‘полоскать’