I
көр таҕыл
[«Куһаҕан» оҕолор] Луха тоҕулун тарҕатар, талбытынан дьаһайталыыр дьоно буолаллар. Амма Аччыгыйа
Тоҕулун толорунан арахсар дьулуурдаах эбит ол дьахтар. Л. Толстой (тылб.)
II
аат., түөлбэ. Кыыл тохтоон аһыыр сирэ. ☉ Место, где кормится дикое травоядное животное.

туохт. Бэйэҥ туох эмэ наадаҕын толорун, сатаан кыанан сырыт, олор (кимтэн да көрдөспөккө, кими да көмөлөһүннэрбэккэ). ☉ Удовлетворять свою потребность в чём-л. самостоятельно (не обращаясь к кому-л., не прибегая к чьей-л. помощи)
Билигин дьиэм иһигэр, олбуорбар син ону-маны оҥосторчуччунар оҕонньорбун. «Чолбон»
Чуччунан хайдах эмэ олоробут. А. Чехов (тылб.)

сыһ.
1. Тамаҕыҥ хаппыт, утаппыт курдук. ☉ Словно желая утолить жажду
Киһим иккис ыстакаанын куттубута, утаппыттыы биирдэ хантаппыта, үсүһүн толоруммута. Н. Якутскай
Бар дьон ардах кэлээрэй диэн утаппыттыы баҕараллар да, халлаан ардыах быһыыта биллибэт, эбии курааннаан иһэр. М. Доҕордуурап
Сааскы сарсыарда, эчи, үчүгэйин, ыраас салгыны утаппыттыы эҕирийтэлээн ыллым. «Кыым»
2. көсп. Умсугуйан туран, үлүһүйбүттүү (тугу эмэ гын). ☉ С пристрастием, с азартом, увлечённо (делать что-л.)
Утаппыттыы, тартаран ааҕан-сурунан эрдэҕинэ, көрүдүөргэ атах тыаһа иһилиннэ. Р. Баҕатаайыскай
Олус өр сөптөөх дьарыкка тиксибэккэ улугура сыспыт кыайыгас-хотугас илиитэ, дьэ уһукта быһыытыйан, Дабыыт үлэҕэ утаппыттыы умса-төннө түстэ. И. Никифоров
Дуся билиэн-көрүөн баҕата улам улаатан, бу музей-куорат бары дьиктилэрин утаппыттыы иҥэринэр буолбута. ПНИ АДХ

аат.
1. Туох эмэ көҥдөй оҥоһуулаах (хол., туу) ис өттүттэн туттарыллар иитэ. ☉ Внутренний обруч (напр., верши)
Ортоку киспэ. Кутурук киспэ. — Туу киспэтэ суох, тыыннаах киһи аһа суох, өлбүт киһи буора суох буолбат (өс хоһ.). Туу киспэтин алта, сэттэ милимиэтир суоннаах талаҕынан эбэтэр боробулуоханан оҥоһуллар. ФНС ХБС
2. көсп. Ис, куртах. ☉ Живот, желудок
Ат киспэтинэн, киһи айаҕынан (өс хоһ.). Оттон чооску, Киспэтин толорунаат, Кэннин көрдөрдө. Болот Боотур
Туолбат куртах, Топпот киспэ, Торҕон бөрө. ВСП ТЭ
♦ Киспэ быстара буолла фольк. — иэдээн, алдьархай ааҥныыра буолла. ☉ Нагрянула беда, несчастье
Ох курдук оҥоһун — ойор күнүм буолла, Бэйэ бодоҕун тардын — Бэттэр күммүт кэллэ, Киэп-таһааҕын көрүн — Киспэ быстара буолла... П. Ойуунускай
ср.: др.-тюрк. кишэ ‘спутывать, связывать’; тюрк. кишэн ‘путы, оковы’; туркм. кишэн ‘цепь’; тат. диал. киштэ ‘перекладина, полка, полать, висячая жердь, на которую вешают вещи, стропило’

I
аат. Буоста өҥөтүнэн туһаныыны эбэтэр туох эмэ төлөбүрү оҥорбуту туоһулуур сыаната ыйыллыбыт, үксүгэр түөрт муннуктаах, сыһыарыллар, ойуулаах кыра бэлиэ кумааҕы. ☉ Марка (почтовая)
Араас дьэрэкээн ойуулаах буоста мааркалара атыыламмыттар.  Арааһынайы хомуйар дьон баар буолаллар. Сорохтор буоста мааркатын, атыттар испиискэ хаатын биитэр былыргы манньыаттары хомуйаллар. ДьДьДь
II
аат. Туох эмэ көрүҥэ (хол., м а с с ы ы н а о. д. а. ). ☉ Марка (машины, техники и т. д.)
Тыраахтардар уонна хамбаайыннар эргэ мааркалара саҥа тупсарыллыбыт, ордук көрдөрүүлээх массыыналарынан солбуллаллар. ЭБТ
Хамбаайыннар эргэ мааркалара көдьүүһү биэриилэрэ хамбаайын саҥа мадьыалларын кытта тэҥнээтэххэ таҥ нары түспүт. «ХС»
△ Туох эмэ суорда, хаачыстыбата. ☉ Марка (сорт, качество чего-л.)
«Сухой» [арыгы] ханнык эрэ мааркатын толоруннум уонна Сэмэҥҥэ былдьаһыспыттык: «Маны түһэрэбин!» — диэн сибис гынным. Софр. Данилов
Мохсоҕоллооххо сиэмэн М-500 мааркатыгар хаачыстыба судаарыстыбаннай бэлиэтэ иҥэриллибитэ. «ХС»
III
аат., кэпс. Икки хамаандаҕа хайдыһан кыра мээчигинэн бырахса оонньуур оонньуу. ☉ Лапта (игра)
Хаар харааран, оҕолор маарка оонньоон сырсыакалаһа сылдьаллар.  Маарка оонньоотоххо Вася мээчиккэ таптарыгаһа суох, өрө тамаһытан түһэн, сүрдээхтик сүүрэр уол эбээт ити. Амма Аччыгыйа
Техникум таһыгар маарка оонньоон сырсыакалаһа сырыттахтарына биир киһи бэлисипиэтинэн бэрт холкутук тайаарытан ааста. «ХС»