сущ
(ж, р.)
намтал сир

ж. 1. геогр. намтал; 2. перен. сидьиҥ быһыы.

прил. 1. геогр. намтал, на мылах; 2. перен. сидьиҥ, мөкү.

уумсах үүнээйилэр — сииктээх сиргэ сөбүлээн үүнэр үүнээйилэр. ☉ Водолюбивые растения. Уумсах үүнээйилэр намтал сиргэ үүммүттэр

ж. I. (у животного) сие хотооло; 2. геогр. хайа хотооло (сие хайа үрдүк чыпчаал-ларын икки ардынааҕы намтал).

аат. Өрүс кытылын сыһыыта, кытылыттан төрүт биэрэгэр (мырааныгар) диэри намтала. ☉ Удлинённая впадина вдоль речного русла, долина
Туймаада хочото кылбаа маҥан хаарынан бүрүллэн килэһийэн сытар. Н. Якутскай
Оттуур хочобут кыараҕас буолан, сыл аайы үрэх бастарыгар оттуу барабыт. М. Доҕордуурап
Кэдэлдьи алаас уонна Баатты хочото чараас тыалаах үрдүк арҕас халдьаайынан быысаһаллар. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. хол ‘низменность, бассейн реки’, маньчж. хошо ‘мык; излучина реки’

I
туохт. Хас да үөскэ (сүрүн, улахан, тас үөскэ) араҕыс, туспа үөстээх буол (өрүһү этэргэ). ☉ Распадаться на рукава, протоки (о реке)
Сүүрүктээх сүүнэ үрэхтэр Хайдах буолаллар эбит? — диэн көрөн турдахпына, — Аҕыс үөстэнэн, Айманан, аатыран-айгыстан, Асхарыйан айдан барар эбиттэр. Саха фольк. [Өлүөнэ өрүс] Тоҕус дуолан үөстэммит, Тоҕус уон дохсун үрэхтэммит, Аҕыс аарыма салааламмыт, Аҕыс сүүс күөх налыы арыыламмыт. Болот Боотур. Объ хастыы эмэ хос үөстэнэн ыла-ыла Арҕаа Сибирь намталынан аа-дьуо устар. МНА ФГ
II
үөстээ III диэнтэн атын
туһ. Кыргыһыы уотугар Кыырыктаах уһугар Үөс Үөскэ! Үөстэннин! П. Ойуунускай
Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр, уҥуоҕа сахсайда ини... Н. Якутскай
[Балбаара:] Чэ, абыраатаххыт! Үрүҥнэртэн өлө сыспыппыт итэҕэс буолан, аны онон сылтанан үөстэнэрбит буолуо. Уустаах Избеков
♦ Өлбөт үөстэн — уһуннук олор, өлбөт үйэлэн; былаҕайга былдьаммакка уһуннук олор. ☉ Долго жить, быть долгожителем; стать неуязвимым
Өлүү да, үөрүү да төлөнүн көрсөммүн, Өр өлбөт үөстэммит эр бэрдэ буолуум мин арай? Эллэй
Дьолу туппуппут ол иһин, Ньургун буолбуппут ол иһин, Өлбөт үөстэнэн тураммыт Дьиикэй өстөөҕү кыайбыппыт. Эллэй

I
аат. Намталга эбэтэр бадарааҥҥа отунан эбэтэр муоҕунан бүрүллүбүтүнэн үүнэн тахсыбыт сир боллоҕо. ☉ Бугорок на низменном или болотистом месте, поросший травой или мхом, кочка
Бу дойду хас томторун, Чугастааҕы дулҕаларын Барытын мин билэрим. С. Данилов
Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эбии аһылык диэн сүөһүгэ, дулҕаны, талаҕы, хаппыт оту бэлэмниибит. ПАЕ ОС
♦ Тумсун дулҕаҕа соттор - тугу эмэ гыммытын мэлдьэһэр, билиммэт. ☉ Отказываться от содеянного, отпираться, отрицать очевидное (букв. вытирать свой клюв о кочку)
Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). [Уйбаан:] Хайыы-үйэҕэ таптыырын булунан баран, тумсун дулҕаҕа сотто сылдьар ээ. А. Софронов
[Суоппуйа:] Хайа киһи мин сааспар тапталынан умайыай? [Митя:] Тумсугун дулҕаҕа соттума. Н. Туобулаахап
◊ Ат дулҕа - киһи кыайан-атыллаабат үрдүк дулҕата. ☉ Высокий, труднопроходимый кочкарник (букв. кочка-лошадь). От үрэх кытыыта ат дулҕа буолбут, киһи кыайан атыллаабат. Дулҕа сиэлэ - дулҕаҕа үүммүт уһун кылыстыҥы от. ☉ Осоковидная трава на кочке (букв. грива на кочке)
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Токур тимир хотуурунан Дулҕа сиэлин тоноһон, Хотон муҥунан Хоноҕор муостааҕы иитэрбит. С. Васильев
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн курдурҕаталлар. Н. Заболоцкай. Дулҕа хаасыгырыара түөлбэ. - кураанах кус бииһэ: элбэх саҥалаах, көннөрү чыркымайдааҕар бороҥнуҥу өҥнөөх. ☉ Чирок-трескунок (водоплавающая птица). Дулҕа хаачыгырыара уйа туттубут
II
аат., эргэр. Киһи таһаата. ☉ Корпус человека
[Бухатыыр] Дулҕа бөҕөтө Толору туолбут, Буутун этэ Муҥутаан буспут. Нор. ырыаһ. Саалаах бөҕөттөн самныма, Охтоох бөҕөттөн охтума, Толору дулҕалаах, Ситэри силгэлээх Буолан олорон Кыраларгын аһынаар, Дьадаҥылары Таптаар. Эрилик Эристиин
III
аат. Саха балаҕанын муннуктарын түөрт сүрүн баҕаната. ☉ Четыре основных (несущих) столба якутской юрты, стоящих по углам
Ураһа дулҕаларын иччитэ Дьэгэһийэ Сэгэһийэ кыыһы чиэстээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түөрт түүлээх дулҕа. ПЭК СЯЯ

I
аат. Кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа. ☉ Лягушка
Ууну охсон баҕаны куттаама (өс хоһ.). Баҕа бадарааныгар бардам (өс хоһ.). Баҕа – баҕатыгар, чоху – чохутугар (өс ном.). «Хата, үлэлээ, доҕоор, эбэҥ аһатаары маҥнай баҕатыттан маанылаабыта буолуо, бу сырыыга балык кэлиэ», – Сэбирдэх күлэн кэбистэ уонна куйуурун ойбонугар уган эргитэ турда. Амма Аччыгыйа
тюрк. бака, паҕа
♦ Баҕа айах – баҕа айаҕын курдук киэҥ айах. ☉ Широкоротый (человек), имеющий широкий рот.
◊ Баҕа балык түөлбэ. – амтана хатыыска маарынныыр эрээри куһаҕан көрүҥнээх өрүс балыга. ☉ Речная рыба, невзрачная на вид, но по вкусу напоминающая осетра, широколобка. Баҕа балык үөскүүр уута. Баҕа батаһа бот. – батаска маарынныыр сэбирдэхтэрдээх күөх бөдөҥ сибэккилэрдээх намтал сиргэ үүнэр от үүнээйи. ☉ Ирис сибирский (касатик щетинистый)
Баҕа батаһа ардайдаах манчаары окко кирийэн сүтэ-сүтэ, сүлбэ уута сүүрүгүрэр. Амма Аччыгыйа
Ылдьаана сайын, баҕа батаһа от сибэккилэнэн бүтүүтэ, аҕатынаан Дулҕалаах толооҥҥо от охсо киирэллэрэ. Н. Якутскай
Үгүс эмтээх үүнээйилэр баҕа батаһа, куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. С. Дадаскинов. Баҕа хаата зоол. – уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска хаата. ☉ Беззубка (моллюск). Баҕа хаата, син эмиэ хаба хаатын курдук, испиэскэ састааптаах. Баҕа ыамата зоол. – баҕа үөскэҕэ. ☉ Головастик, личинка лягушки. Сылгы баҕата – сылгы туйаҕын үөһээ өттүгэр баар ур, чэр. ☉ Наросты выше копыт у лошадей.
II
аат. Тугу эмэ оҥорор санаа, күүстээ олоххо киллэрэр дьулуур. ☉ Желание, стремление что-л. сделать
Үгүс киһи өйө үпкэ эрэ буолбат, бары киһи баҕата баайга эрэ буолбат (өс хоһ.). Саха норуота бэйэтин олоҥхотугар туох баар кэрэ баҕатын, идиэйэтин чыпчаалын айыы бухатыырын уобараһыгар түмэн көрдөрөр. Суорун Омоллоон
Өлөөччү кэриэһин, тыыннаах баҕатын Өс-саас уордаах хараҕын ырыам астын. Т. Сметанин
Сүүсчэкэ сыллаахха Манчаары Баһылайга көҥүл сылдьар, дьоллоохтук олорор баҕа төһөлөөх эбитэ буолуой! А. Сыромятникова
♦ Баҕата ханар – санаатын ситэн дуоһуйар, баҕата туолар, тохтуур. ☉ Быть полностью удовлетворенным исполнением желаний, насыщаться
Баарга баҕа хаммат (өс хоһ.). Баҕата ханыар диэри үлэлээн тахсарын таптыыр. Н. Заболоцкай
Хас эмэ күнү быһа ардаабыт халлаан, баҕата дьэ ханан сүрэҕэлдьээбит курдук сэниэтэ суохтук сэппэйэ турда. С. Федотов. Баҕа (санаа) хоту – эрдэттэн бэлэмнэммит курдук, баҕа курдук, санаа курдук, туох да мэһэйэ суох (туохха эмэ табыллан ис). ☉ Как по желанию, как и хотелось (о везении кому-л., в чем-л.)
Бииктэрэ баҕатын хоту уонна алгыһынан үөрэҕи батыспыта. Л. Попов
Баҕаҥ хоту санаабыккын барытын ситэн истэххинэ, олох интэриэһэ сүтэр ини. Н. Лугинов
Күнтэн быһа иитиллэр, Батарыайалар үлэлииллэр, Күтүр сүүнэ тутуулары Баҕа хоту ититэллэр. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. багадьи ‘орудие, инструмент, снасть’
◊ Баҕарар баҕа – санаа ымыыта оҥостон дьулуһар баҕа. ☉ Заветное желание
Уол оҕо буолан, эн баҕарар баҕаҕын ситэрэн, үтүө сырыыны сылдьан кэллим! А. Софронов
Баҕарар баҕата, дьулуһар дьулуһуута кинини кынаттаан көтүтүөх курдуга. Н. Якутскай
Бу сэбиэскэй буойун дьоруойдуу охсуһуутун, кини баҕарар баҕатын кырдьыктаахтык ойуулаан көрдөрөр сорук уусуран литература бүтүннүүтүн иннигэр турбута. Софр. Данилов. Баҕа өттүнэн – ким да күһэйбэтэҕин үрдүнэн, бэйэтин санаатынан, бэйэтин баҕатынан. ☉ По собственному желанию, добровольно
Кини сэттэ уончалаах, ыарытыган. Көр, уонна бэйэтэ баҕа өттүнэн күҥҥэ 3,5 кубометр буору хаһан тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Суут ыйааҕынан сылдьар киһибин, баҕа өттүбүнэн кэлбэтэҕим. А. Софронов
Семен баҕа өттүнэн тылланан пиэрмэҕэ ыанньыксыттыы барбыта. «Кыым». Баҕа санаа – санаа дьулуура, санааҕа сылдьар ыра, ыра санаа. ☉ Желание, стремление к чему-л.; мечта
Уйгу-быйаҥ уолбат ойбонун туһунан остуоруйа уһун үйэлэр усталарыгар олоххо киирбэккэ, бар дьон баҕа санаата эрэ буолан сылдьыбыта. И. Данилов
Кини хас биирдии тыла холкуостаахтар сүрэхтэригэр күөдьүйэн эрэр баҕа санааларын эбии сайыннарда. М. Доҕордуурап
Бу түгэҥҥэ салаллар Мин түбүктээх төбөбөр Бардам баҕа санаалар Миигин күүрдэ көбөллөр, Көҕүтэллэр, сөҥөллөр. С. Данилов. Санаа баҕата – өйгө эрэ баар дьулуур, өйүнэн оҥорон көрүү. ☉ Желание (в мыслях), заветная мечта, мечтание
Уйгу-быйаҥ туһунан бар дьон үйэ-саас тухары санаа баҕата оҥостоллоро, дьиктилээхэй остуоруйалары айаллара, ырыа гынан ыллыыллара. И. Данилов
Сүрэх сылааһын, Санаа баҕатын Сиэннэрим манна эппит курдуктар. «ХС». Сүрэх баҕата – өйсанаа, дууһа баҕарар баҕата. ☉ Желание сердца, души
Сүрэх баҕатын сүһүөх уйбат (өс хоһ.). Мин кинини өр да көрүөхпүн, көрсүөхпүн баҕаран сүрэх баҕата, санаа дьулуура оҥосто сырыттым этэ! А. Бэрияк
Килбиктик көрсүһэ турбуппут, Сүрэхпит баҕата биир этэ: Биһиги төрөөбүт норуоппут Төлкөтө үрдүүрүн иннигэр. П. Тулааһынап
ср. монг. баха ‘радость, охота’

I
аат. Тулалыыр сириттэн уһулучу чорбойон үрдээн тахсар эниэлээх, тэллэхтээх уонна чыпчааллаах буор эбэтэр таас үрдэл. ☉ Значительная возвышенность, поднимающаяся над окружающей местностью, гора
Маҥнай хайа аннынааҕы хахыйахтар көстүбэт буоллулар. Амма Аччыгыйа
Дылбаахы хайатын кылбаархай үрдүттэн Мин ийэ кыраайбын эргиччи көрдүм. Эллэй
Хайа үрэхтэрэ, үрүйэлэрэ буордаах, будулхай уунан сүүрүгүрдүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кыһыл көмүс хайаны эрэннэр калька. — улахан манньаны, баайы-дуолу биэриэх буолан эрэннэр. ☉ Золотые горы сулить (обещать)
[Христолюбов:] Кини кыһыл көмүс хайаны эрэннэрээччи. В. Протодьяконов
Хаар хайа буол көр хаар. Отчуоттара хаар хайа буолан, тиийэн кэлбитэ. «ХС»
◊ Арҕас хайа көр арҕас
Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Буор хайа — буор модьоҕолоох хайа. ☉ Земляная гора, не скалистая
Ким эрэ Кинини [куобаҕы] сонордоһон, Буор хайаны өрө дабайбыт. С. Данилов
Тэйгэспит буор хайалар сирэйдэринэн уу сыккыстаан сүүрэр тыаһа иһиллэр. М. Доҕордуурап. Муус хайа геогр. — ууга дьаалатынан уста сылдьар хайа мууһуттан ойдубут улахан көһөҥө муус. ☉ Отколовшийся от ледника дрейфующий ледяной массив с глубоко погруженной подводной частью, айсберг
Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
Айманар муус хайалар Аалсыһа анньыһаллар. Күннүк Уурастыырап
Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
Сис хайа көр сис. Үөһэ тайҕаҕа тахсар суол Бодойбо үрэҕин батыһан, Кропоткин сис хайатын туоруур. Н. Якутскай
Сис хайа саамай үрдүк сирэ соҕуруулуу-илин уһугар баар. КВА МГ. Сыгынньах хайа — туох да үүнээйитэ суох хайа. ☉ Голые скалы
Сыгынньах хайа таастарын Муора эҥсэр биэрэгэр. Күннүк Уурастыырап
Таас хайа көр таас I. Чита үрдүнээҕи таас хайаҕа Семёнов атаман бүлүмүөтэ, кини буутун тоҕу хадьырыйбыта. Амма Аччыгыйа
Сааппас таас хайа туруору сирэйин үрэн сирилэтэр. ПН ТОК
Сындыыс хайа (сыыр) көр сындыыс II. Турар очуоска төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай. Хайа боруодалара геол. — сир хаҕын дьапталҕата буолар чиҥ эбэтэр көпсөркөй маассалар: туой, кумах, испиэскэ тааһа, кыраньыыт, мыраамар о. д. а. ☉ Горные породы
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК. Хайа дойду — хайанан тулаламмыт, хайалаах сир. ☉ Горная местность
Кавказ — хайа дойду. Хайа иччитэ — 1) көр иччи. Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус туруук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Горилла — харыылла, хайа иччитэ. П. Ойуунускай
Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо араастаан ааттыыллара, холобур: сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин. Саха сэһ. 1977; 2) түөлбэ. чыс кутуйах. ☉ Северная пищуха. Чыс кутуйаҕы Дьэһиэйгэ хайа иччитэ диэн ааттыыллар. Хайа мууһа геогр. — үрдүк хайаларга үөскээбит уонна онно сытар эбэтэр хочоҕо тэнийбит көһөҥө муус дьапталҕата. ☉ Шельфовый ледник. Хайа сыата түөлбэ. — таас хайаҕа диэн курдук (көр таас I). Хайа сыата доруобуйаҕа туһалаах. Хайа сыдьаана көр сыдьаан I. Хайа сыдьаанынан бараар. Хайа турааҕа — таас турааҕа диэн курдук (көр таас I). Таас турааҕын атыннык хайа турааҕа дииллэр. Хайа тэллэҕэ — хайа сыырын аллараа өттө. ☉ Подножие горы
Хайа тэллэҕэр аммонал эстэн, Тайҕа тыабыт дьигиһийдэ. Эллэй
Табаларын соһон аллара хайа тэллэҕэр тордох таһыгар биирдэ баар буолбуттара. Болот Боотур
Үрдүк хайа тэллэҕэр, Үҥкүр үрэх биттэҕэр — Кыстык угун саҕа Кыра буор балаҕаҥҥа оҕонньордоох эмээхсин Уһун саастарын моҥообуттара. С. Васильев. Хайа үлэтэ — сиртэн хостонор туһалаах баайы хостооһуну кытта сибээстээх үлэ эйгэтэ. ☉ Горное дело. Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка хайа үлэтин инженерин идэтигэр үөрэтэллэр. Хайа хараҥаччыта — тас көрүҥүнэн, олохторун майгытынан хараҥаччыларга олус майгынныыр эрээри, бөдөҥ, ордук эрчимнээхтик, сылыбыраччы дайбанаат, үксүн элиэтээн, тэлээрэн көтөр, сиэрпэлии быһыылаах уһун кынаттаах, олус кылгас атахтаах көтөр. ☉ Стриж
Хайа хараҥаччыта Саха сирин соҕуруу кэриитигэр бэрт дэҥҥэ түбэһэр. ИВС ЭТТ
Хайа хаспаҕа көр хаспах. Субу кириэппэс Невскэй боруотата хайа хаспаҕын курдук аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Биһиги ротабыт хайа хаспаҕын үрдүгэр олорор дэриэбинэни ылыахтаах этибит. М. Доҕордуурап
Хаптал хайа көр хаптал. Бразильскай хаптал хайа Амазонскай намтал саҕа иэннээх сири ылар. КВА МГ. Арҕаа Сибиир дэхси сирэ Орто Сибиир хаптал хайатыттан улаханнык кээһэммит. ФГ-7. Хайа чыпчаала — хайа куупаллыҥы быһыылаах саамай муҥутуур үрдүгэ. ☉ Горная вершина, пик
Биир киһи үөһэни былдьаспыта, Хайа чыпчаалын булаары. Күннүк Уурастыырап
[Константинов] хайа чыпчаалын диэки Киириги батыһыннаран бара турар. С. Ефремов. Хайа эниэтэ — хайа көстөр аһаҕас өттө, хайа сирэйэ сыыйа намтыыр сирэ. ☉ Видимый склон горы. Хайа эниэтинэн таҕыс
др.-тюрк., тюрк. хайа ‘скала’
II
сыһ. Туох эмэ хайдарын, алдьанарын курдук; хайдыар диэри. ☉ Рассекая, раскалывая на две части; так, чтобы раскололось, распалось. Хайа тоҥ. Хайа үктээ. Хайа хат
□ Хайа астахха хаан тахсыбат, сиирэ астахха симэһин тахсыбат (өс хоһ.)
[Бэдэрим] өрөҕөтүн хайа ытардыы кыҥаан баран чыыбыспын тардан кэбиспитим. БББ. Мас умнаһа ортотунан хайа ыстаммыт. Эвен фольк.
♦ Ааны хайа быраҕар көр аан I
[Семёнов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан. Төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан хайа охсубут аҥаарым, быһа охсубут быһаҕаһым буолла… «ХС»
Искин дэлби (хайа) үктүөм көр ис IV. Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин
Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) көр тут I. Көмөрү хайа туппут курдук хап-харанан көрбүт кыыс. Хайа быспыт аҥаара көр быс. Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
Хайа охсубут аҥаара хаалбыт көр аҥаар. Киһи билбэт гына уларыйбыт: хайа охсубут аҥаара хаалбыт. В. Яковлев
«Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
Хайа тартарар көр тартар. [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
Хараҕын хайа тардаат көр тарт. Хараҕын хайа тардаат, атын ыҥыырдатар. И. Чаҕылҕан
◊ Быһа (быһыта, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын көр тыылын
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев. Хайа (хайыта) суруй көр суруй. Кумааҕыны хайа суруйдум
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать; разорвать’
III
1. ыйыт. солб. аат. Предмети ыйытар тыл (этиигэ быһаарыы буолар). ☉ Вопросительное слово, выступающее в позиции определения (который, какой)
Хайа киһи ол курдук буолуой? П. Ойуунускай
Оттон эн хайа хотуҥҥунуй бу? Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Хас да баартан чопчу биирэ. ☉ Один из нескольких
Ити дьон хайалара хайаларыттан ордон тахсара билигин оччо биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Хайата кэрэний: сир ийэ эбэтэр бу халлаан килэҥэ? П. Тобуруокап
Дьуона бу оҕолортон хайаларыттан да улаханнара, күүстээхтэрэ. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хайу ‘какой’
IV
1. сыһыан т.
1. Утары эппиэти күүтэр ыйытыыны күүһүрдэр уонна көрдөрөр (соруйар, дьиктиргиир, чуолкайдыыр уо. д. а.) дэгэттээх буолуон сөп. ☉ Выражает прямой вопрос (может иметь оттенки значения побуждения, удивления, выделения и т. п.: ну, что, а)
Микиитэ, хайа, Маайыһы билбэтиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, төннөн киирдиҥ дуу? Суорун Омоллоон
Хайа, тукаам, чэйбит хайаста? «ХС»
2. Туһулууну кытта туттуллан, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с обращением, употребляется для привлечения внимания собеседника
Хайа, бу өйдөөх оҕо, эйигин ийэҥ көрдөөн эрэрэ дии. Амма Аччыгыйа
Хайа, доҕоччуок! Мин эйигин билиэҥҥэ түбэһэн өлбүт диэн истибитим дии. Эрилик Эристиин
Булду хойобууннаатахтарына Ньургуһун: «Хайа, Лоокуут, кытаатыый!» — диирэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Соруйар киэби уонна туохтуур төрүт пуорматын кытта туттуллан дьаһайыыны, хайааһыны оҥорорго этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ В сочетании с глаголами повелительного наклонения и формами инфинитива усиливает и выражает побуждение, призыв к действию
Хайа, кэлэн чэйдии түс. Амма Аччыгыйа
Хайа, аны тииҥҥэ тута барыаҕыҥ. Суорун Омоллоон
Оо дьэ, хайа, Утуйуохха, утуйуохха. Күннүк Уурастыырап
4. Этиллэр санаа сөбүлэспэт харда, утары этии буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего тем или иным мыслям собеседника (а ведь, да ведь)
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии. Күндэ
Хайа, мин эйигиннээҕэр олох эрэйинбуруйун үгүһү биллим ини. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас дьоҥҥо мэнээк киирэр-тахсар, хайа, куһаҕан ини. Софр. Данилов
5. Тугу эмэ эмискэ көрөн соһуйууну, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, испуг говорящего при внезапном обнаружении чего-л.
Хайа, аны уоллаахтар эбит дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, аны бу сээбэспит букатын босхо барбыт эбит дии! Суорун Омоллоон
Һук, хайа, аны хаптаһыммыт босхо тиийэн кэллэ. «Чолбон»
2. саҥа алл. суолт. Соһуйууну, соруйарга ыҥырыыны көрдөрөр (бүтэһик аһаҕас дорҕооно уһатыллыан сөп). ☉ Выражает удивление или призыв к действию
«Хайа, нохоо!» — диэтэ тойон соһуйбут куолаһынан. Амма Аччыгыйа
Хайа, наһыылканы диибин дии! Н. Заболоцкай
Хайа-а, бу оҕобут тиийэн кэллэ дии. «ХС»
♦ Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) көр сирэй
Кыыс дьон сырдык харахтарын хайа сирэйинэн уунутары аһаҕастык көрүөн сөбүй? Суорун Омоллоон
Хайа сирэйбинэн ити дьону көрүөх бэйэккэбиний диэх курдук кыбыстан, саҥата суох сөҥөн олордо. Бэс Дьарааһын. Хайабыт буолар — иккиттэн биирбит биирбитин хотуохтаах, баһыйыахтаах — эбэтэр мин, эбэтэр кини диэн этии. ☉ Кому из нас повезёт, или я, или он. Дьэ көрүөхпүт, хайабыт буолар. Хайата да буоллар — туохтан да тутулуга, мэһэйэ суох, булгу. ☉ В том и другом случае, в любом случае
Хайата да буоллар биһиги бүгүн барабыт: ардах да буолан тохтотуо суоҕа. ГНС СТСДТ. Хайа үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (ханна түһэн хааллыҥ)? — ханна баран хааллыҥ, туох ааттаах өр буоллуҥ? ☉ соотв. куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ? Амма Аччыгыйа
«Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Хайа үһү диэн — аккаастыах эрээри аккаастыырын кэрэйэн, сүрэ бэрт буолуо диэн. ☉ Считая неприличным, неудобным
Бу сырыыга хоннорумаары гынан баран, таһырдьа тымныыта бэрдиттэн хайа үһү диэн хоннордо. ГНС СТСДТ. Хайа хайалара — иккиэн, хас биирдиилэрэ. ☉ И тот и другой; каждый из них; оба
Хайа хайалара да буруйдаахтар быһыылаах. НАГ ЯРФС II
◊ Хайа дойду көр дойду
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур
Туох саҕын, хайа дойду өр хаһыстыҥ! М. Горькай (тылб.)
Хайа икки ардыгар көр арыт. «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
V
хайа сах (сахха) көр сах III
Хаарыан алар, хайа сахха, Халыҥ хаара бысталаммыт. Күннүк Уурастыырап
Аҕатынаан туппут пааматынныктара хайа сах айгыраабыт. Н. Якутскай
Куһаҕан таҥастаах өттүлэрэ хайа сахха бабыгырас буола дьагдьайбыттар. И. Гоголев