настать

Русский → Якутский

настать

сов. буол, кэл, уолдьас; настало утро сарсыарда буолла.

Еще переводы:

наставать

наступить

төрдүнээҕи

кэл

кэл (Якутский → Якутский)

туохт.
Ыраахтан бэттэх диэки сыҕарый, хамсаа; сыҕарыйан ханна, туохха эмэ тиий. ☉ Приходить, приезжать, прибывать, подходить
Кэлэн аһааҥ. Сөмөлүөтүнэн кэллим.  Семен Иванович туран остуолга кэллэ. Т. Сметанин
Биһиги тааҥкаларбыт лүһүгүрэһэн кэллилэр. Т. Сметанин
От-мас көҕөрөн, көтөр-сүүрэр кэлэн барбыта. И. Данилов
Ханна эмэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. Түүн үөһүн саҕана аҕалара кэллэ. Суорун Омоллоон
Кини тас Монголияҕа кэлбитэ ыраатта. Эрилик Эристиин
Ол саас көтөрсүүрэр хойуутук кэлбитэ. Т. Сметанин
Кэм, дьыл көстүүтүн туһунан: буол, саҕалан. ☉ Наступить, настать (о времени, состоянии)
Саас кэлэн, хаар ууллан, чалбахтар тахсаллар. Эллэй
Хаар кэлээри гыммыт: сир никсийбит, отмас налыйбыт, көтөр-сүүрэр чычаарбыт. Болот Боотур
Бар дьон ардах кэлээрэй диэн утаппыттыы баҕараллар да, халлаан ардыах быһыыта биллибэт. М. Доҕордуурап
Кинилэргэ эбиэт кэмэ кэллэ: миин истилэр, эт сиэтилэр. Софр. Данилов
Туһааннаах сиргэ тиэрдилин, баар буол. ☉ Доставляться, быть доставленным куда-л. Ыраахтааҕыттан киһиэхэ эрэ мэтээл кэлбэт. Н. Неустроев
Аармыйаҕа сылдьар кыра уолуттан сурук кэлэн тоһуйбут. Софр. Данилов
«Доҕоруҥ ньургуннук өллө», — диир соһумар биллэрии кэлбитэ. Эллэй
Көмө күүппэтэх сирбиттэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Иннигэр көстө түс, бу баар буол (хол., тиийиэхтээх сириҥ). ☉ Появляться, показаться, возникать, являться глазам (о местности)
Ойуур бүтэн, оллурдаахболлурдаах киэҥ сир кэллэ. Т. Сметанин
Тиийиэхтээх сирэ кэлбэт, Дьиҥэ, уол суолун билбэт. Күннүк Уурастыырап
Иннигэр сотору соҕус үрэх көҥүһүн муостата кэлиэхтээх. М. Чооруоһап
Тарҕанан, киһи муннугар биллэр буол, тунуй (сыт туһунан). ☉ Достигать кого-чего-л., доноситься (о запахе)
Бу күөх окко олор, сэгээр, мутукча сыта манна кэлэр. Эллэй
Буруо сыта кэлэр. И. Гоголев
Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр. Н. Павлов
Иһиллэр буол, иһилин. ☉ Достигать слуха кого-л., раздаваться, доноситься (о звуке)
Бэйи, бу хантан муусука тыаһа кэлэрий? Суорун Омоллоон
Тэлиэгэ тыаһа улам чугаһаан, кинилэр диэки кэлэн иһэр. Эрилик Эристиин
Тыас субу кэллэ. Р. Кулаковскай
Тарҕана тык, тиий (сырдык, сылаас). ☉ Греть, светить, доходить до кого-чего-л., достигать кого-чего-л. (о тепле, свете)
Үрүҥ күн сырдыга биһиэхэ тыкпатаҕа, оттор уоппут сылааһа биһиэхэ кэлбэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Бу ыас хараҥаҕа аҥаардас сулустартан эрэ сырдык кэлэр дии санаама. В. Яковлев
Дьэҥкэ, ырылхай буола үөскээн таҕыс, чопчу билин (хол., санаа). ☉ Возникать, приходить, появляться (напр., о желании, мысли)
Ол кэмнэр, ахтыллан, мин өйбөр кэлэннэр, Оҕо саас оһуордаах күннэрин санаатым. Күннүк Уурастыырап
Сеня бүгүҥҥү күннээҕи эрэйдэммит сылаата кэлэн эмискэ саба түспүттүү, илиитэ-атаҕа сэниэтэ суох буоллулар. Н. Лугинов
Николай Гаврилович онуманы сэһэргэһиэх санаата кэлбитэ. П. Филиппов
Төһө эрэ буолан таҕыс (туох эмэ түмүгэ курдук). ☉ Получаться; доставаться; добываться (о чем-л. как результате деятельности)
Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэр. Саха фольк. Бу дойдуттан сааһыгар аҕыс уон бугултан ордук кэлбитин өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Сыл тахсар аһа кэлэн, Оҕонньор үөһэ тыынар. Күннүк Уурастыырап
Эбилин, баар таһымҥыттан элбээ. ☉ Увеличиваться в объеме, прибывать (о воде)
[Өрүскэ] бөлүүн уу кэлбит. Амма Аччыгыйа
Лоҥкуудаҕа үс сыл субуруччу уу кэллэ. М. Доҕордуурап
Ханнык эмэ хайааһын, быһаарыы кэнниттэн тугу эмэ ситис. ☉ Достигать, добиваться чего-л. (в результате каких-л. действий), приходить к чему-л. (решению, выводу)
Саха норуота манныкка [албан аакка] бэйэтин героизмын уонна тулуурдаах сыратын түмүгэр эрэ кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Маннык түмүккэ кэллэ. Н. Габышев
Өр кэпсэттилэр да, ханнык да быһаарыыга кэлбэтилэр. Н. Заболоцкай
Туох эмэ иһиттэн, быыһыттан таска таҕыс. ☉ Выступить, проступить, показаться (о чем-л. жидком); навернуться, набежать (напр., о слезах)
Бурхалей хараҕын уута халыйан кэлэр. Эрилик Эристиин
Сыыҥтаан бар гыннарда. Муннуттан кэлбити кэрэхсээбиттии, ытыһын одууласта, …… түргэнник илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Ынах эмиийиттэн] туох да кэлбэт, хааппыланан эрэ тахсар, сыстаҥнас баҕайы. В. Яковлев
кэпс. Кимиэхэ эмэ кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
[Күлүк:] Ол кыыһын мин билсэн, кини миэхэ кэлиэх буолан, мин кинини хайаан да ылыах буолан, тыл бэрсибиппит. А. Софронов
Ол кыыс сөбүлээбэт буоллаҕына миэхэ кэлиэ суоҕа. Н. Неустроев
Итэҕэйэбин барытын, Анфиса. Хайдах бааргынан — кэл миэхэ! Н. Габышев
кэпс. Ханыылаахтык, элбэхтик үөскээ, ууһаа. ☉ Размножаться, плодиться, множиться
Аҕам аах сүөһүлэрэ кэлбэккэ дьадайан испиттэрэ. Суорун Омоллоон
«Кэлбэт ыал, — диир норуот номоҕо, — Иирсээннээх буолааччы өрүүтүн». Р. Баҕатаайыскай
[Чугас урууларын] быһа холуйан, алта уонча киһи буолуо диэччи. Сахалыы быһатын эттэххэ, кэлбит ийэ ууһун киһитэ эбит. «ХС»
көмө туохт. суолт.
Хайааһын эмискэ, соһуччу саҕаланарын эбэтэр оҥоһуллар күүһэ эбиллэн иһэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает неожиданное начало или энергичное нарастание какого-л. действия
Өрүс икки өттүнээҕи хайалар чабырҕайдарыгар уоттар умайан кэллилэр. Суорун Омоллоон
Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
Эмиэ куттал улаатан кэллэ. Эрилик Эристиин
Бириэмэ-бириэмэнэн кыдьыгыран, уҥуоҕа кыйыттан кэлэр. М. Чооруоһап
Хайааччы биир туруктан атын турукка киирэрин көрдөрөр. ☉ Показывает смену состояния (названного основным гл.)
Микиитэ уһуктан кэлбитэ, хараҥа буолбут. Амма Аччыгыйа
Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
Чыычаах [киһи аата] өйдөнөн кэллэ, иһин түгэҕиттэн иҥсэлээхтик өрө мэҥийэн уһуутаата. И. Гоголев
Ганята күлэрэ …… эбии бэргээн кэллэ. В. Яковлев
Ытыы туран эмиэ күлэн кэллим. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Букатын кэлбиттии (кэлбит курдук) — хаһан да өлбөт, куруутун тыыннаах сылдьар курдук. ☉ Будто навечно пришел на эту землю, будто бессмертен
Кини курдук бу орто дойдуга букатын кэлбиттии сананар киһи суоҕа эбээт! В. Гаврильева. Бэттэх кэлиэх курдук — ама буолуох, үтүөрүөх курдук. ☉ Есть надежда на выздоровление
Үп, кэлэрин ыллаҕына… Оҕом бэттэх диэки кэллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
Иһэ кэлбит көр ис IV. [Ынах] Буугунуур, Бууннуур, иһэ кэлбэт, Иэтэн биэрбэт. С. Тимофеев
Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолла — көр баҕана. Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн, түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
Кэлэр сирбит кэлии үүтэ, барар сирбит баҕана үүтэ буолан муҥурданан, имик-самык оһохпут иннигэр ыар-баттык санааҕа ылларан олорбуппут. А. Кондратьев. Кэлэри кытта кэлсэр, барары кытта барсар — биир сиргэ таба олорбот, кэл да бар буолар киһи (оҕо). ☉ Непоседа (о ребенке). Кэлэри кэтэҕиттэн туппут, барары баһыттан туппут — тугу эмэ (хол., үлэни, сырыыны) дуона суоҕунан моһуоктуур, атахтыыр. ☉ Тормозить дело всякими пустяками. Санаата кэлбэт — кими-тугу эмэ сөбүлээбэт; гыныан баҕарбат, баҕата суох. ☉ Нет желания делать что-л.; душа не лежит к кому-чему-л.
Собо диэн кэлээхтиэ дуо, быйыл балык мөлтөх быһыылаах. Эбэ тоҕо эрэ санаата кэлбэтэх. Н. Неустроев
Дьиэтин иһигэр ону-маны үлэлиэн санаата кэлбэт, туппута барыта илиититтэн мүччү түһэр. «ХС»
Мантан ыла саҥата суох сырыттылар. Бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэтиһиэхтэрин да санаалара кэлбэт. «ХС». Санаата кэлэн — ис сүрэҕиттэн баҕаран, өрө көтөҕүллэн. ☉ Охотно, с охотой, желанием, рвением, настроением (делать что-л.)
Ыанньыксыттар санаалара кэлэн, үлэлэрэ-хамнастара күүрэн, күүркэйэн истэ. С. Никифоров
Дьиҥинэн ыллахха, Сергей звеневодтуон сөп этэ, санаата кэлэн баарынан-суоҕунан үлэлиэ этэ. В. Яковлев
Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын бэрт өр үйэлээх, модьу-таҕа, үчүгэй гына оҥороро. К. Уткин
◊ Уута кэллэ — утуктаата, утуйуон баҕарда. ☉ Клонить ко сну
Ыстапаан сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
Күөрэгэй хамсаабакка олорор буолан уута кэллэ. Т. Сметанин
Ананий хас да хонукка утуйбатах буолан, уута кэлэн хараҕа силимнэһэ-силимнэһэ, утуктаан барда. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. кэл, гел

тур

тур (Якутский → Якутский)

туохт.
Атахтаргынан тирэнэн, хайа да диэки сыҕарыйбакка биир сиргэ тохтоо. ☉ Стоять
Кини өр соҕус тугу эрэ толкуйдуу турда. М. Доҕордуурап
[Солко:] Хайа бу Хоодуотап Уйбаан обургу тоҕо тойонуҥ дьиэтин өрө мыҥаан тураҕын? «ХС»
Ханна эмэ баар буол. ☉ Быть расположенным, находиться, стоять где-л. Дьиэ сыыр үрдүгэр турар. Остуолга чаанньык турар
□ Миэлиҥсэ сарайын иһигэр [ат] баайыллан турар. С. Ефремов
Олорон, сытан баран, балаһыанньаҕын уларытан, атаххар тирэн, үктэн. ☉ Подниматься на ноги, вставать
Эмээхсин оронтон туран таһырдьа тахсар. Н. Неустроев
Атыыһыт илиитин ыһыгынна, Оргууй туран ыадаһынна. С. Васильев
Дьиэтигэр дьон тура илигинэ тиийдэ. Софр. Данилов
Хоҥнон бар, айаннаа. ☉ Трогаться, отправляться в путь, выезжать
Айаммытыгыр турбуппут. ПЭК СЯЯ
[Көстөкүүн:] Доҕоор, куораттан турбутуҥ хас хонно? Күндэ
Кини аһаабатаҕа ыраатта, букатын аччык айаҥҥа турбут. А. Сыромятникова
көсп. Кыһыҥҥы кэмҥэ ханнык эмэ туруктаах буол (хол., ынах, сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Пребывать, находиться в каком-л. состоянии, содержаться зимой (напр., о лошадях, скоте). Сылгылара хайдах тураллар эбит?
□ Сүөһүлэрэ куһаҕана суох тураллар. Р. Кулаковскай
көсп. Төһө эмэ сыаналан. ☉ Стоить сколько-л., иметь какую-л. цену. Ынаххыт төһөҕө турда?
□ [Быһыт] 218 мөлүйүөн солкуобайга туруоҕа. Суорун Омоллоон
Эһиэхэ оҥорбут үтүөм биир үрүүмкэҕэ турбат дуо? М. Попов
көсп. Олоҕур, олохтон. ☉ Установиться, настать, начаться. Сылаас күннэр турдулар
□ Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
көсп. Айанныырга, сылдьарга уйар буола тоҥ (үрэх, күөл, өрүс мууһун үрдүн этэргэ). ☉ Достаточно промерзать для прокладки зимней ледовой дороги (о речке, озере, реке)
Суол турдаҕына кэлиибарыы элбиэҕэ. «ХС»
Сэтинньигэ Волга өрүс мууһа турбута. ДАЛ УуУоО
көсп. Кими эмэ көмүскээ, көмүскэс. ☉ Бороться, стоять за кого-что-л.
Норуот иһин тур, инникигин биэримэ. М. Доҕордуурап
көсп. Ханнык эмэ быыбарданар дуоһунаска киирсэргэ быһаарын. ☉ Выставлять чью-л. кандидатуру на какую-л. выборную должность. Улуус баһылыгын быыбарыгар алта киһи хандьыдаакка турда
көсп. Сааһыҥ ситэн, киһи-хара буол, бэйэҕин бэйэҥ көрүнэр, иитинэр кыахтан. ☉ Встать на ноги, состояться
Саҥардыы туран эрэр киһи кинээс буола сылдьар. Эрилик Эристиин
[Н.С. Ефимов] биэс оҕото бэһиэн турбут дьон. «К»
көмө туохт. суолт.
-а, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообокко эбэтэр өрүү буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -а, -ыы основного глагола обозначает длительность или постоянство действия
Кыра оҕолор оонньуур сирдэригэр биэстээх-алталаах уол ытыы турар. Амма Аччыгыйа
Балаакка ааныгар күөх ырбаахылаах биир дьахтар эргичиҥнии турар. Т. Сметанин
Тэйиччи бартыһааннар аттарын миинэн биир сиргэ булумахтаһа тураллар. Эрилик Эристиин
-ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн урут буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ В форме настоящего-будущего времени в сочетании с деепричастными формами на -ан от основного глагола образует форму прошедшего результативного времени глагола
Ол эмээхсин иллэрээ күн өлөн турар. Амма Аччыгыйа
Эһиги начаалынньыккыт Бабинцев хаста да буруйданан-сэмэлэнэн турар. Н. Якутскай
-ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает начало действия, процесса
Үгүрүө өһүргэнэн турар, үлтү түһээри суоһурҕанар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Аймаҕалаан туран көр аймаҕалаа
Эһиги, Абыраамаптар, аймаҕалаан туран алдьархайдаах дьон үһүгүт. Эрилик Эристиин
Атах кээһэ тур көр атах. Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. СГФ СКТ
Атаххар (сүһүөххэр) тур көр атах. [Манчаары:] Аҕам бокуонньук Алыс сымнаҕас киһи буолсу Ананан атаҕар турдун диэн Маанылаах Манчаары диэн Бастыҥ ааттаабыт. А. Софронов
Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
Быһатын эттэххэ, атахпар туруохпуттан иллэҥ дьаарбайбыппын өйдөөбөппүн. «ХС»
Баскынан тур, атаххынан тур көр бас II. Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ
Биирдэ олорон тур көр биирдэ. Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС II
Биир муостаҕа туруохпут көр биир. Дууһатыгар тур көр дууһа. Ээ, били ааттаах ороспуой, түөрт уон киһи дууһатыгар турбут Сүүлүк Бааскалара диэн буоллаҕа. «ХС»
Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тылын итэҕэйэн, кураанаҕы кууһан туруохпут. «ХС»
Кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык көр кыларый. Эн миигин билиҥҥээҥҥэ диэри албынныыр диэн абатыйыма, кыларыйан турар кырдьыкпын суруйабын. И. Федосеев
Кыыла турбут көр кыыл. [Ыттар] аанньаҕа үөрүөхтэрэ дуо, сибиэни билэн кыыллара турдаҕа. Далан
Сааскы күннэр тоҥоттооннор булчуттар кыыллара турбут кэмэ. Кэпсээннэр
[Ылдьаа:] Ити эмээхсин, алдьархайтан ас таһааран туһанаары кыыла туран ахан сылдьар киһи. «ХС»
Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> көр оҕо. Тойон киһиэхэ уол оҕо турбат. И. Гоголев
Биһиэхэ оҕо турбат, иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев
Оргуйан турда көр оргуй. Чуумпу баҕайытык олорбута дии. Туохтан оргуйан турда? НАГ ЯРФС II
Өлүү айаҕын өҥөйөн тур көр өлүү I. Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров
Өрө тур көр өрө. Иһиҥ ыалдьара өрө турар дуо? М. Доҕордуурап
Киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт аҕыйаан, куртах, быар ыарыылара, сэллик өрө турбута. Багдарыын Сүлбэ
«Үлэлээн олоруохха эбэтэр охсуһан өлүөххэ!» — диэн луоһуннаах өрө турбуттара. СГПТ
Саа уоһугар тур көр саа. [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх! С. Ефремов
Санааҕар тур көр санаа II. «Хайаан да ситиһиэм! Санаабар туран тэйиэм!», — уол оҕо сымыһаҕын быһа ытырда. Сир <сирдэ> ыла тур көр сир. «Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
Сирэйэ-хараҕа турбут көр сирэй-ха- рах. Кини сирэйэ-хараҕа турбута, чаҕылыйбыта сүрдээх. Н. Якутскай
Кылаабынай быраас Нартаахап сирэйэ-хараҕа турбутун соһуйа көрдө. Софр. Данилов. Суолугар туора тур калька. — кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар мэһэй, харгыс буол. ☉ Стать поперёк дороги кому-л.
Дьокутаат буолуоҕун Сэмэн Павлов суолугар туора туран кэбиспитэ. НАГ ЯРФС II. Туран биэр — 1) туох да утары дьайыыны оҥорбокко, утарыласпакка таах туран хаал, баһыйтар. ☉ Не оказывать сопротивления
Күлүгээттэр саба түстэхтэринэ, туран биэрбэт баҕайыта. НАГ ЯРФС II; 2) бэйэҥ баҕа өттүгүнэн тугу эмэ биэр, ыһыгын, сөбүлэн. ☉ Добровольно предоставлять что-л. в пользу кого-л., уступать
«Ол кинилэргэ туран биэриллиэ үһү дуо?» — Хоодуотап өрө дьигиһийэ түстэ. Р. Кулаковскай
Ол эрээри мин акаары курдук, эйиэхэ барыларын туран биэрэллэрэ биллибэт. «ХС»
Хоноһолоругар ороннорун туран биэрэн, табаларын чагдаҕа таһааран ыыталаан хоннороллор. «ХС». Турар бэйэтинэн хаалла — туох эмэ буолан, туохха эмэ түбэһэн, туга да суох хаал, дьадай, эһин. ☉ Остаться в одной рубашке
Дьиэтин ууга былдьатан, турар бэйэтинэн хаалла. НАГ ЯРФС II. Турбат охтуутун оҕунна — үтүөрбэт, өрүттүбэт гына ыараханнык ыарыйда. ☉ Заболеть очень тяжело, без надежды на выздоровление
Эр тойоно дойдутугар тиийээт, турбат охтуутун охтубут. Амма Аччыгыйа
Тутуһан туран көр тутус. Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
Тыла бара турар көр тыл. Тылгар тур көр тыл. Эппит тылларыгар турдулар. «Кыым»
[Конопатовтар] тылларыгар турбатахтар. Г. Николаев (тылб.). Тыыныгар тур (тиий) көр тыын II. Сыгаан Бүөккэ баай этэ, байаары киһи тыыныгар турара. Н. Павлов
[Оҕуһу] биир эмэ киһи тыыныгар турбутун эрэ кэннэ дьаһайаллара буолуо. Далан
Тэбэн туран көр тэп I. Кинилэр алта уонча кур ноһуому үс күн тэбэн туран тастылар. М. Доҕордуурап
Тэстэн турар <сир> көр тэһин. Бэстээх — мантан тэстэн турар. НАГ ЯРФС II
Утары тур көр утары. Күн судаары утары турбут алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
Үөһэаллара туруҥ көр үөһэ-аллара. Бэйи үөһэ-аллара туруҥ! Миэстэтэ бэлэмнээҥ, мииннэ кутуҥ. ВВ ЫСЫ
Таһырдьаттан Ньукулай оҕонньор киирэн кэлэр, бары хому-дьими буолаллар, үөһэ-аллара тураллар. «ХС». Этэнтыынан турда көр эт-тыын. Мунньахха дакылаатчыт этэн-тыынан турда
◊ Турбут оҕо — үлэни-хамнаһы кыайар буолбут оҕо. ☉ Выросший и возмужавший ребёнок, который в состоянии осилить любую работу. Ньукулайдаах улахан уоллара, турбут оҕо, дьонугар илии-атах буолан көмөлөһөн абырыыр. Уот турар — баһаар буолар, умайан барар. ☉ Начаться, заняться, загореться (о пожаре)
Отчуттар алааска уот турбутун истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
Халааһын барар сиригэр тута уот турар. А. Сергеев (тылб.)
др.-тюрк. тур, тюрк. тур, торы, тар, түр

эргий

эргий (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Биир кэм эргичийэ, төгүрүйэ хамсаа. ☉ Находиться в состоянии кругового движения, делать вращательные движения, вертеться
Электро-уоту үөскэтэ Эрчим мотуор эргийдэ. Эллэй
Көлөһө тимир эргийэн, Күөрчэх курдук дьэргэйэн, Ситим быаны субуйбут, Сирдир-сирдир охсубут. С. Васильев
2. Тула кулахачый, тула холоруктаа. ☉ Вертеться, вращаться, кружиться
Иирэр эмэгэт, Иттэнэ сытан эрэ, Күөрчэх курдук ытыллан, Күлүгүрүү эргийдэ. П. Ойуунускай
Көмүс манньыат эргийэн дьэргэйэрэ, күн уотугар оонньуура, ама, ким хараҕар куһаҕаннык көстүөй?! Т. Сметанин
Сымыыт бастаан хамсаабакка сытта, онтон сыыйа ытык курдук ытылла эргийдэ. Куорсуннаах
3. Түгэҕиҥ үөһэ буолар гына кулахачый (хол., тыыны этэргэ). ☉ Перевернуться вверх дном, опрокинуться (напр., о лодке)
Тыыта илими бүрүммүтүнэн түөрэ эргийбитэ. И. Федосеев
4. Сытар балаһыанньаҕын уларытан, ойоҕоскунан, тиэрэ сыт. ☉ Вращательным движением или ворочаясь, изменить положение, повернуться, повалиться на бок, спину
Түллэх гынан ойоҕоһугар эргийдэ. Суорун Омоллоон
Сөтөллүбүтэ буолаат, истиэнэ диэки түҥнэри эргийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сытан баран уот диэки эргийбитэ, кыыһа куолутунан турар эбит. Н. Заболоцкай
5. Эргиирдэ оҥор (үҥкүүгэ). ☉ Совершать круговые движения, кружиться (в танце)
Арай кылаас иһигэр кыргыттар үҥкүүлээн эргийэ сылдьаллара. Суорун Омоллоон
Вальс тыаһа эҥээрийэр, паара бөҕө эргийэр. П. Тобуруокап
Хайаларыттан да ордук Биэрэлээх Улуута имигэстик эргийэллэр. Куорсуннаах
6. Ким, туох эмэ тула, төгүрүччү хаамп, сырыт, көт. ☉ Двигаться, ходить вокруг кого-чего-л., кружить
[Тогойкин] бүдүрүйтэлээн ыла-ыла, тоҕо эрэ сөмөлүөтүн эргийэ хааман истэ. Амма Аччыгыйа
Дьыбар киэһэ Халлаан хара суора Киһини эргийэ сылдьыбыта. Күннүк Уурастыырап
Гаврил оҕонньор дулҕаны тула эмиэ эргийэр, чэччилиир. М. Доҕордуурап
7. Быһалыы буолбакка, ырааҕынан төгүрүйэн бар. ☉ Обходить, объезжать что-л. кругом, делать крюк
Серёжа сааланы кытыытынан эргийэн, кыыс аттыгар тиийдэ. Н. Лугинов
8. Араас сирдэринэн сылдьан, уһуннук айаннаа. ☉ Ехать долго, с заездом куда-л. Куорат суола тугун билэн, Куйаастан, быылтан иэдэйэн, Байкаалабынан эргийэн, Байбал булбута Бэстээҕин. Күннүк Уурастыырап
Этэрээт Мэҥэнэн эргийэн, Тиэхээнниин Майаҕа тиийбиттэр. Эрилик Эристиин
Дьаныардаахтык айанныыра — Киэҥ сирдэри кэрийэрэ: Тандалыыра, Таатталыыра, Кэбээйинэн эргийэрэ. «ХС»
9. Ханна эмэ ыраах баран баран, төннөн кэл, төнүн. ☉ Прийти назад, обратно, вернуться откуда-л. Ол курдук ойуурга саас буолан, Ыраахтан эргийбит ымыылар, Түмсэннэр, дьүөрэлии ыллыыллар. Эллэй
Ыллаа, сэрии хонуутуттан Эргийэн уолбут кээлтин. С. Данилов
Бырастыы, Өлүөнэм, мин, баҕар, Эргийиэм суоҕа эйиэхэ. Дьуон Дьаҥылы
10. Иккистээн эргилин, баар буол, төнүн. ☉ Появляться вновь, наступать (о чувстве, состоянии)
Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
[Эҕэрдэлиибин эйигин] Хаһан да аны эргийбэт Оҕо саас умнуллубат сылларынан. П. Тобуруокап
Киһи соһумар тапталтан Эдэр сааһа эргийэр. Баал Хабырыыс
11. Уруккугар төнүн, чөлгөр түс. ☉ Приходить в прежнее состояние, восстанавливаться
Сэрии бүттэ. Тиһэх тэргэн ньим барда. Сир үрдүгэр Эйэ кэмэ эргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ. П. Филиппов
12. Буол, кэл, саҕалан (хол., дьыл, суукка кэмин этэргэ). ☉ Настать, начаться, наступить, вернуться (напр., о времени года, суток)
Сүөгэй астыы дьэгдьитэр Сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
Үрүҥ көмүс күннэрдээх Үтүө сайын эргийдэ. И. Эртюков
Сандал саас эргийдэҕинэ, халыҥ кэлгиэтин хайыта тыыллан, көҥүл көрүлүү устара буолуо. П. Филиппов
13. Тымырынан сүүрүгүр (хаан эргиирин туһунан). ☉ Циркулировать в сосудах (о кровообращении)
Сэмэн хаана тымырынан аанньа эргийбэтиттэн, бааһа түргэнник оһон биэрбэтэҕэ. Н. Якутскай
14. Кимиэхэ, туохха эмэ хайа эмэ өттүгүнэн буол, хайыс. ☉ Поворачиваться, оборачиваться какой-л. стороной к кому-чему-л.
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕонньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Неустроев
[Ананий] туох тыаһай дии санаан, оҕуһун диэки эргийэн көрдө. М. Доҕордуурап
[Таня] түргэнник көхсүнэн эргийэ охсубута. Н. Лугинов
15. Атын хайысханы ыл, уларый (дьыала, түгэн туһунан). ☉ Принимать иное направление, превратиться во что-л., обернуться чем-л. (о делах, событиях)
Власий Порфирьевич мааҕын мунньахха кэлэригэр дьыала маннык эргийэн тахсыа диэн өйүгэр да оҕустарбатаҕа. Н. Лугинов
Дьыаланы кини итинник эрэ эргийиэ дии санаабатаҕа. Н. Заболоцкай
Дьыала итинник эргийэн тахсыа диэн ким толкуйдаабыта баарай. Г. Нельбисова
△ Билиҥҥи туруккуттан атыҥҥа уларый. ☉ Превращаться во что-л. иное, переходить в другое состояние
Биир сарсыарда халлаан сырдаабата, хараҥанан эргийдэ. ПЭК СЯЯ
Тымныытынан, тыалынан эргийбит сир. ПЭК СЯЯ
16. Тугу эмэ бүтэйдээ, күрүөлээ. ☉ Обносить что-л. изгородью, забором
Кэбиһиилээх оту тоһоҕо эбэтэр сигэ күрүөнэн эргийэллэр. АЭ ӨӨКХ
17. кэпс. Өлбүт киһи уҥуоҕун тут, күрүөлээ. ☉ Устанавливать надгробие, памятник на могиле, обносить её оградой
Сэмэнчик аҕатынаан Маачаҕа тиийэн ийэтин уҥуоҕун маһынан эргийбиттэрэ, остоолбо туруорбуттара, ылтаһынтан сулус быһан саайбыттара. Н. Якутскай
Саһааннаах [киһи аата] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
Мин аҕам уҥуоҕун тимиринэн үчүгэй гына эргийэр санаалаах этим. Далан
Эбээ, уҥуоххун булбатым — Эргийбэтэх эбиттэр. Н. Дьяконов
18. көсп. Биир туох эмэ туһунан өрүү санаа, ол туһунан кэпсэт, санаа аалыыта оҥоһун. ☉ Вращаться, крутиться вокруг какой-л. одной темы (напр., о разговоре)
Лариса Александровна санаата сарсын Өлөксөөс мантан барарын тула эргийэрэ. Н. Якутскай
Кинилэр кэпсэтэр кэпсэтиилэрэ кыһыны хайдах кыстыах муҥнарын тула эргийэр. «ХС»
♦ Мэйиитэ эргийэр (иирэр) көр мэйии. [Нүһэр Дархан:] Дархамсыйар илин эҥээрдэр Мин хатан кымыспыттан мэйиилэрэ эргийэн Кытаанахтык утуйуохтара… Дьэ, оччоҕо… И. Гоголев
Мэйиитэ эргийэн дөйүөрэ сыһа-сыһа күөх окко олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэрэ эргий көр тиэрэ. Кыыс Хотуну аны киниттэн кистиир буолбуттар, бары барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
Аҕа табаарыһым туһунан олус билэбин дэнэр курдугум да, онтум тиэрэ эргийэн таҕыста. «Кыым»
Төбөтө эргийэр көр төбө. Киһи төбөтө Эргийиэ суохтаах Кыайан өрөгөйдүүр да күҥҥэ. Софр. Данилов
Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Тураах хайҕанан, төбөтө эргийдэ, Тыына хаайтарда, дэлби үөрдэ. И. Крылов (тылб.). Эргийдэххинэ — иэччэҕиҥ эчэйдин (эмтэрийдин), хайыстаххына — хаалдьыгыҥ хайыннын — букатын бар, аны хаһан да төннүмэ. ☉ Уходи безвозвратно, покинь навсегда (букв. [если] повернёшься — пусть вертлюг твой ломается, [если] оглянешься — пусть шейный позвонок твой раскалывается)
«Эргийдэрбин — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыстарбын — Хаалдьыгым хайыннын! Улуу дьон, туһунан сылдьыҥ! Куттаннымхорҕоотум!» — диэн баран, соҕотохто күлүпүс гынан хаалла. Ньургун Боотур
Эргийэн көрдөрбүн — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыһан көрдөрбүн — Хаалдьыгым хайыннын!!! П. Ойуунускай
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (киһи) көр эрбэх. Тойон киириилээх-тахсыылаах, эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр уол оҕо бэрийэр бэрдэ — үлэһиттэригэр сыһыана үчүгэйэ. Күрүлгэн
Эргийэр киинэ көр киин II. Кэллэҕим бу аата, дьэ кэрэ Ийэ сир эргийэр киинигэр. Күннүк Уурастыырап
Сир ийэ эргийэр киинэ, Аан дойду туллубат тутааҕа — Аҕыс сүүс сылга Аарыгыран сайдыбыт Улуу Москва Уһун үйэлэргэ Уруй-айхал буоллун!!! С. Зверев. Эргийэн кэбис — тугу эмэ оҥоруох буолан эрэннэрэн баран толорума, аккаастан. ☉ Обещав сделать что-л., не выполнить, отказаться от обещания. Онон мин Күндэлэйдиин сырса оонньуу сылдьан чаһыбын сүтэрбитим, уон солкуобай сүүйүүбүн эмиэ эргийэн кэбиспитэ. Н. Габышев
Бу дьоннор туһаныытын туһанан бараннар, эргийэн кэбиһиэхтэрин эмиэ сөп. М. Попов
Кинигэ уларсыах буолан баран, эргийэн кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ көр иэччэх. Ону баара Хор бу — Иннинэн сирэйдээх, Эргийэр иэччэхтээх, икки атахтаах …… Сидьиҥ өлүү курдук Ситэн туран сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Төбөтө эргийэр көр төбө
Утуйаан [киһи аата] үөрбүччэ Төбөтө эргийдэ. С. Данилов
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев
ср. др.-тюрк. егир ‘окружать, обходить; вращать, кружить’, уйг. эргимэк ‘следовать; кружить, парить’, монг. эргэх ‘кружиться, вертеться’

Русский → Якутский

настать

наставать (Русский → Якутский)

наступить (Русский → Якутский)

төрдүнээҕи (Якутский → Русский)

кэл (Якутский → Якутский)

тур (Якутский → Якутский)

эргий (Якутский → Якутский)