аат., кэпс. Таҥара дьиэтин кириэһин төрдүнээҕи бөлтөгөр. ☉ Купол церкви, на вершине которого устанавливается крест
Бу да сырыыга Сеня кыайыылаах бүттэ. Кини абырахтаах ыстааннаах бэйэтэ, кириэс төрдүн кууһан, көмүс дуйдаах бөөлтүүр үрдүгэр олордо. Эрилик Эристиин

аат., бот. Өрүстэр кытылларыгар, хойуу талахтар быыстарыгар, бадарааннаах ходуһаларга үүнэр уһун ньолбуһах хахтаах астаах, умнаһын төрдүнээҕи сэбирдэхтэрэ куорсуннуҥу көрүҥнээх, умнаһын сэбирдэхтэрэ төрдүлэринэн эминньэхтэрдээх, сибэккитин эминньэхтэрэ саһархай дьүһүннээх от үүнээйи. ☉ Жерушник (род растений семейства крестоцветных). Бадараан дьорооппото

мочоохтоо диэн курдук
Оҕо хаарга хааман мочоолуур.  [Ку малаан оҕо] арыт оҕус сыарҕатыгар тиэллэрэ, арыт сатыы хааман мочоолуура. И. Федосеев
Халыҥ хаарынан саба бүрүллүбүт …… куобах уоһа сиринэн балайда өр мочоолоон, үрүйэ төрдүнээҕи тумус хайа тэллэҕэр үктэннилэр. «Чолбон»

аат. Тиис төрдүнээҕи быччыҥныҥы кытаанах эт. ☉ Десна, дёсны
Миилэтэ испит.  Аргыылап, кыыс сыҥааҕын атытаары, и к к и о м у рд у н б о бо тута-тута, лэппиэскэ кэрчигинэн миилэтин сиритэ-хайыта анньыалаабыта. Софр. Данилов
Эбэм тииһэ суох миилэтинэн тугу эрэ ыстаан мүлүктүүр. Н. Якутскай
Маарыйа эмээхсин миилэтигэр тиийэ элэйбит тиистэрэ бытыгыраан, бу күлэн турара. «ХС»

чөрөй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Тиит мутугар бороҥ тииҥ чөрөҥөлүүр. И. Гоголев
[Кунан] хас да ыал өлүү балыгын тардан, дьиэтигэр тиийэ охсоору тиэтэйэн, кэтэҕэ кэкэһийэ, муоһа чөрөҥөлүү истэ. Н. Босиков
Суон харыйа үөһээ төргүү мутугун төрдүнээҕи уйатыттан, тииҥ тахсан, кулгааҕа чөрөҥөлүү олорор. «ХС»

туохт.
1. Күн уотуттан сымнаан уулун, хараар (тиит төрдүнээҕи хаар туһунан). ☉ Таять, растаять (о снеге вокруг деревьев). Сыа хаарым сымнаата, Күрдьүк хаарым күлгэрийдэ, Эргэнэ хара тыам тиитэ иэччэхтэннэ. Саха фольк.
2. түөлбэ. Тылын (мутукча туһунан). ☉ Распускаться (о лиственнице)
Мутукча иэччэхтэнэн, ойуур иһэ көҕүрүмтүйэн көстүүтэ, сыһыы сир налыы уолбатыгар хаас аһылыга күөх ото бытыгырыырын саҕана кэҕэ кыыл кэрэ чуор куолаһа кэрии тыаны эймэтээччи. Сэмээр Баһылай
Ньургуһун үүннэ, ол аата күөх үнүгэстэр бытыгыраабытынан, мутукча иэччэхтэммитинэн барда. «Кыым»

I
аат.
1. Үксүн оҕуруонан анньыллыбыт оһуордаах, этэрбэс, үтүлүк айаҕар самсыы тигиллэр сукуна эбэтэр атын таҥас. ☉ Нашиваемая по краю торбасов, рукавиц узкая полоска ткани, обычно украшенная бисером
Билэҕэ ханыылаан сукунанан үтүлүгү тигэллэр, ытыһын сарыыттан оҥостоллор. АЕЕ ӨҮОБ
Клим сүрдээх эрэллээх баҕайытык быһыта баттаталаан, хайыы-үйэҕэ буолбут суолу хараҕынан көрбүт курдук, эрэллээхтик эттэ-тыынна, хара таба тыһа этэрбэһин билэтин тэнитэ тарпахтаата. Амма Аччыгыйа
Этэрбэһин оҕуруолара уонна кыһыл билэтэ оһох кэннинээҕи хараҥа өҥтөн арахсаннар, уот сырдыгар субу тэлибирэспитинэн, чаҕылыспытынан киһи хараҕар тиийэн кэлэллэр. Н. Заболоцкай
2. Ыстаан иитигэр тимэхтэнэрин эбэтэр баайылларын курдук холбуу тигиллибит синньигэс таҥас. ☉ Пояс
Үс сыл устата ыстаанын билэтигэр баайан илдьэ сылдьыбыт тылы ылан, [Дьөгүөрсэ] дьааһык күлүүһүн аһа сатаабыта. Н. Якутскай
Тарбыйах ыстааммыттан билэтэ эрэ хаалбыт. Саха ост. I
3. көсп. Тиис төрдүнээҕи быччыҥныҥы кытаанах эт, миилэ. ☉ Десна
Көр-дабу! Көрдөр хараҕым дьүккэлэрэ, Көтүрдэр тииһим билэлэрэ, Көмүс түөстээх күөрэгэйдэрим. П. Ойуунускай
Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быыччыктар эмиэ кытталлар. КНЗ СПДьНь
ср. тюрк. билэк ‘запястье’
II
даҕ., поэт., үрд. Истиҥ, чугас, үтүө (дьон, доҕоттор). ☉ Искренние, задушевные, самые близкие (люди, друзья)
Үтүө билэ дьонноргор Туох үчүгэй өҥөлөөххүнүй? Тула доҕор дьонноргор Туох тутулук туһалааххыный? А. Софронов
Барабын дойдубун харыстыы, Көмүскүү күн билэ дьоннорбун, Бырастыы, ийэкээниэм, бырастыы! П. Тобуруокап

аат.
1. Сорох от үүнээйи сир аннынааҕы умнаһын төрдө. ☉ Подземный стебель травянистых растений, корневище
Силиргэх хаарыйар от, ача диэн сыыс отторго …… баар. КВА Б
Эмкэ манчаары силиргэҕэ туттуллар. МАА ССКОЭҮү
Сылгы хаары хаһан үүнээйи умнаһын төрдүнээҕи силиргэҕин сиир. АНП СЭЭ
2. Мас үүнээйи умнаһа буолан тахсар сүрүн модьу-таҕа силиһэ. ☉ Основной, главный корень дерева, являющийся продолжением ствола
Иннигэр уонча саһаан сиргэ тыатааҕы оҕонньор, икки баппаҕайынан сыгынах силиргэҕиттэн тайанан турар эбит. Д. Таас
[Кулун Куллустуур уонна абааһы] Тимир харыйа мастарын, Силиргэхтэри турута тыытан ылан, Баалкы оҥостоннор, Бас-баска саайсыбытынан бардылар. ТТИГ КХКК
♦ Силиргэх курдук — кыра уҥуохтаах, кэтит сарыннаах, киппэ көрүҥнээх. ☉ Крепкого телосложения, невысокий и широкоплечий
Мин кинини үчүгэйдик өйдүүбүн: силиргэх курдук, аҕыйах саҥалаах, дьиҥнээх нуучча мастеровойа. «ХС»
Леонид Тывунум — кыра соҕус уҥуохтаах буолан баран, силиргэх курдук модьу-таҕа. «ХС». Уокка туох эрэ буһа турар, ол аттыгар силиргэх курдук хара киһи олорор. Сарыг-Оол (тылб.)
◊ Силиргэхтээх мас — силистэри баҕастары бүтүннүү түөрүллүбүт эбэтэр сууллубут мас. ☉ Дерево, вырванное с корневищем
[Эһэ] киһини тииккэ хаайдаҕына, силиргэхтээх маһы туура тардан ылан кэтэһэн турар үһү. Далан
[Сайсары:] Кумалааҥҥа силиргэхтээх мас бүөлүү анньыллыбыт буолуоҕа. Дьэ, ону бултаһан көрүҥ. Суорун Омоллоон
Кини уот кытыытыгар силиргэхтээх мас үрдүгэр сэргэстэһэ олорбут Ыстапааҥҥа сыҕарыс гынна. И. Никифоров

1. аат.
2. Сүөһү моонньугар иилиллэр, баайыллар, чуорааннааҕар бөдөҥ тыаһыыр тэрил. ☉ Колокольчик, бубенчик для скотины
   Аттар хоболоро биир кэм чугдаарар, тыыннара бусхаҥныыр. В. Гаврильева. Ойуун түөһүгэр араас өҥнөөх өстүөкүлэ оҕуруолары, тимир быластыыҥкалары уонна хоболору ыйаабыт тириини тиктибит этэ. МС МК
   Ынахтарым маҥыраһаллар, хааман тоһурҕаһаллар, хоболоро хоҥкунуур. Л. Пантелеев (тылб.)
3. Кыыл, сүөһү кутуругун төрдүнээҕи үрүҥ түүлэрэ. ☉ Белая кисточка на конце хвоста животных
   Ыт кутуругар хоболооҕор дылы (өс ном.). Бэрэмэдэй тиһигиттэн маҥан хоболоох кутурук быга сылдьар. И. Гоголев
   Кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
4. даҕ. суолт. Үрдүк, хороҕор. ☉ Высокий, длинный
   Хобо ыаҕайа. ПЭК СЯЯ
   Туманы бүрүммүтүнэн таба саҕынньахтаах, кырса тириитэ бүүрүктээх хобо бэргэһэлээх, мууһурбут бытыктаах нуучча киһитэ бэрикис гына түспүтэ. И. Федосеев
   ♦ Хобо мэйии — акаары. ☉ соотв. пустая голова
   Туох буолбут хобо мэйииний. «Кыым»
   ◊ Хабарҕа хобото көр хабарҕа. Хо- бо от бот. — хобо, чуораан курдук быһыылаах сибэккилээх хонуу үүнээйитэ. ☉ Бубенчик, колокольчик
   Күндүл ууга күөрчэҕи таммалаппыттыы, хобо от сибэккилэрэ туналыһан көһүннүлэр. В. Миронов
   ср. др.-тюрк. хобы, ховы ‘пустой, полый’

I
1. кир I диэнтэн холб. туһ. Уол эһэтиниин кус уҥуоҕун киристэ
2. Сэрэнэн тиискинэн ытырталаа. ☉ Осторожно, слегка погрызть что-л. Киис өр эргийэ хаамар эбит, эттэн кыратык кирсибит. В. Санги (тылб.)
3. көсп. Өсөһөн, турунан туран, тугу эмэ биири эрэ гын; арахсыбакка охсус. ☉ Крепко вцепиться во что-л.; отчаянно драться
[Күтэрдэр] Орбуус хаҕын Былдьаһаннар кирсэллэр. И. Гоголев
Формуляры кирсэн буһар-хатар. Н. Габышев
△ Кимниин, туохтуун эмэ хапсыһан, мөккүһэн таҕыс. ☉ Бороться, спорить отчаянно
[Кинилэр] бэйэ-бэйэлэрин кирсиэхтэрэ. О. Сулейменов (тылб.)
4. көсп., сөбүлээб. Тугу эмэ биири эрэ гынан таҕыс. ☉ Делать постоянно одно и то же
Үлэбитигэр кумааҕыны кирсэн тахсабыт. — Ити баар романтикаҥ! Тура-тура буору кирис. Н. Габышев
II
кирий диэнтэн холб. туһ. Кини муннукка кириспит аҕабыыттаах ойууну ыкта-түүрдэ. Амма Аччыгыйа
[Эһэ оҕолоро] кириһэн хаалбыттара. Р. Кулаковскай
[Саллааттар] Днепр уҥуоргу биэрэгин манаан кириһэн сыталлар. Г. Колесов
III
1. аат.
1. Туох эмэ (ох саа, айа, чааркаан) чаачарын тардар хатыллыбыт тирии быа. ☉ Тетива (лука, самострела, чаркана)
Уол ох саа …… кирсин кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ тардар. Саха фольк. Ох саа кирсин тардар буолуохпуттан Баай байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
[Аттар] Айа кирсинии ууннулар, Ахсымнык кыырайа ойдулар. С. Данилов
Муҥутуурдук чиккэс гынаат, Быһа барар айа кирсэ. С. Тарасов
△ Хатыллыбыт тирии быа. ☉ Крученая кожаная веревка
[Чукаар тулатыгар] эргэрбит кирис, куһаҕаниһэҕэн быа-туһах ыһылла сыталлара. Л. Попов
Оҕо [чааркаан оҥостоору] эбэтигэр кирис хаттарар. Болот Боотур
2. Сүөһү кутуругун төрдүнээҕи быччыҥа. ☉ Мышца у основания хвоста крупного рогатого скота, лошади
Төрөөрү гыммыт ынах …… синньэ дыгдайар, кирсэ быста сымныыр. ГНИ СҮөТ
Биэ [төрүүрэ чугаһаатаҕына] самыытын этэ, кирсэ быстар, уолан түһэр. ГНИ СҮөТ
3. Көтөр кынатын иҥиирэ. ☉ Мышцы крыльев птицы
Мин дьоллоох кирсин быспыт кус курдук манна сатыылаан хааллаҕым. А. Софронов
2. даҕ. суолт. Сүөһү тириититтэн хатан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из крученой кожи
Бу күһүн ити оҕо бэртээхэй кирис өтүүнү сүтэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор кирис муоһатын такымыгар кыбытан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. [«Халбас хараҕа»] оонньооччу чиккэччи тардыллыбыт кирис быаҕа олорор. ӨОо
♦ Кирсиҥ быстаарай (үгэрг.) — сэрэн, туох эмэ буолан хаалаайаххыный (киһиргэс киһиэхэ). ☉ Смотри, не надорвись (говорят, обращаясь к хвастунам)
Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай (өс хоһ.). [Ньургун Боотур:] Кирсим быстыа диэн, Кирийэн-чугуйан сыттаҕа дуу?!! П. Ойуунускай
Кини кирсэ быстыар диэри киһиргии-киһиргии …… бандьыыттаабыт. И. Никифоров. Киһиттэн кириһинэн улахан (ордук) — кимнээҕэр да улахан, үрдүк уҥуохтаах, үчүгэй, күүстээх-уохтаах. ☉ Выше всех ростом, лучше, сильнее любого человека
[Кулун Куллустуур] Киһиттэн кириһинэн ордук, сахаттан саалынан ордук. ПЭК ОНЛЯ II
[Муос Нооноҕой] Киһиттэн кириһинэн улахан, Сахаттан санаатынан үрдүк. П. Ядрихинскай
◊ Кирис им көр им. Кирсин быспыт — кутуругун төрдө уолаҕастанан, төрүүрэ чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Хвостовая мышца ослабла (у лошадей, скота — признак скорого отела)
Намылҕа эмээхсин Эриэнчиги, кирсин быспыт диэн, …… далга хаайбыта. Софр. Данилов
Лүүсэ Күннэйэ [ынах аата] кирсин быспыт. В. Яковлев
«Ураанайбын көрүөм, кирсин быспыт этэ», — диэбитэ. ЖЕ АЭӨ
тюрк. кириш, кереш