көр начааскыга
Начааска балаҕан иһэ уоскуйарга дылы г ы н н а. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Туох эмэ аһы килиэби кытта сиэ. ☉ Есть что-л. с хлебом
Икки дьиэ кэргэн …… хайдах эрэ түмсэ түспүттэрэ баар буолан хаалара: сороҕор кэм чэйдээн, килиэптээн, сороҕор бэрт начааскыга. Софр. Данилов
Тоҥ чыыры кыһан, тула түһэн, Туустаан, килиэптээн сиэтибит. Дьуон Дьаҥылы
2. кэпс. Эппиккин үрүт-үрдүгэр хатылаа. ☉ Повторять одно и то же
Алааппыйа эппитин бииргэм өрө килиэптии олордо. «ХС»

туохт.
1. Ханна эмэ бараары эбэтэр тугу эмэ оҥоро охсоору тиэтэй. ☉ Торопиться куда-л., спешить делать что-л. «Тугун элбэхтэрэй, ити бары ханна ыксаан иһэр дьонуй?» — дии санаата [Ыстапаан]. А. Софронов
[Устудьуоннар] Хойутаары ыксааннар Хойдон-элбээн сүүрдүлэр. Күннүк Уурастыырап. Тутуу биригээдэтигэр баран кэлэрдээхпин. Сотору кэлиэм. Ыксыыбын. С. Ефимов
2. Туохтан эмэ наһаа долгуй, айман. ☉ Тревожиться, беспокоиться, переживать от чего-л. или о чём-л.
Итинник саҥаны истэн баран, мин улаханнык ыксаатым, сүрэҕим тыаһа битигирэс буолла. Н. Неустроев
Вера Михайловна олус ыксаабытын, аймаммытын Настя көрөн, киирэн кэпсээбитин кэмсинэр. Н. Якутскай
Суумкатын ылан көрбүтэ — сурук суох. Рома ыксаата. А. Фёдоров
△ Соҕотох хаалан биитэр кими эмэ суохтаан туорхаһый, уоскуйан биэрбэккэ тэһийимэ, нус-хас буолума. ☉ Волноваться, томиться, скучать по кому-чему-л.
Мин соҕотох хаалан ыксаабытым. Н. Заболоцкай
[Өрүүнэ] начааскыга ыалдьыт сылдьыбатаҕына, киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
3. Кыһалҕаҕа киирэн кыпчыйтар, аччыктаан, ыалдьан муҥур уһукка тиий. ☉ Быть в отчаянии (от голода, болезни)
Адьас быстыбыт дьон. Аҕыйах табалаахтарын ыксаан сиэн бүтэрбиттэр. А. Софронов
Онтон Платон ыксаан кинини [кэргэнин] соҕуруу эмтэтэ илдьэргэ быһаарыммыта. Суорун Омоллоон
Ийэтэ өлбүтүн кэнниттэн, Уһун күн хоргуйан ыксыыра. Эрилик Эристиин
4. Туттуна, кыатана сатаан баран, тулуйума. ☉ Становиться невтерпёж, невмоготу кому-л.
Өр соҕус туран баран, тулуйбатым, ыксаан улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Ыксаатылар быһыылаах, Ыһыкта сыстылар. П. Ойуунускай
«Убайдарыам, ыксаатым, сыыҥтыам этэ!» — диир [Мэник Мэнигийээн]. Суорун Омоллоон
5. Өлөр-тиллэр икки ардыгар буол. ☉ Находиться в критическом состоянии, между жизнью и смертью
Уол ийэтэ ыксаабытын өйдүүр, билэр курдук, ытаан иэрийэр, өрө мэтэрийтэлиир. Н. Якутскай
Ол сылдьан, Сүрэҕим ыалдьан Балыыһаланан хаалбыппын, Ыксаан сытан …… Ыарыылыын хапсыбыппын. С. Данилов
Ыксаан мөҕүс да мөҕүс буоллум, туох да туһа тахсыбата, хата тимирэр курдукпун. Т. Сметанин
ср. алт. ыкча ‘кряхтеть, пыхтеть от напряжения, напрягаться’, туркм. гысамак ‘торопить, поторапливать’

I
1. аат.
1. Киһи ис күүһэ, күүрээнэ таһыгар көстүүтэ (сүнньүнэн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Внешнее проявление силы духа, воли человека (преим. употр. в притяж. ф.)
Көрүҥэ көстөрө, Көрөрө-күлэрэ Сүрэхпин сүүйдүлэр, Сүрдэрбин туттулар. П. Ойуунускай
Айаннаары оҥостон, сүрэ көтөҕүллүбүт ахан. Амма Аччыгыйа
2. Киһи саллар, куттанар туох эмэ ынырыга. ☉ Что-л. страшное, внушающее ужас
Арай тыал түһэн хааллын — манна сүрү кэпсииллэр дии! — Син буккуйан-тэккийэн сылдьыллааччы, бачча дойдуга кэлбит киһи баартаах буолуоҥ. Б. Павлов
Олорон баран мин диэки эргиллибитэ, дьулааннаах сүр сымнаабыкка дылы, хараҕа уонна мунна начааскыга күлэн ыллылар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ынырыктаах, алдьархайдаах; сиэри таһынан. ☉ Страшный, отчаянный; невероятный. Сүр кыыл. Сүр көстүү
□ Хата, ол эрэйдээҕим, Өкүлүүнэм, бэрт сымнаҕас, сүр үлэһит, иистэнньэҥ, саҥата-иҥэтэ суох сылдьан барыны бары үлэлээн бүтэрэн-оһорон иһэр эрэйдээх этэ. Амма Аччыгыйа
Сүр куйаас. Бороҥ Нил анныгар, Сөрүүҥҥэ баҕарбыт санаабар, Үчүгиийүчүгэй Өлүөнэм Үрүмэ долгуна көһүннэ. С. Данилов
Биһиги кырдьаҕас саллааттар, түбүктээх кэмҥэ олороммут, Кырдьаммыт сааспыт да ырааттар хаарбахха холоммот сүр дьоммут. И. Эртюков
3. сыһ. суолт. Олус, наһаа. ☉ Чрезвычайно, весьма
«Чэ да, кэпсии оҕус да, муҥнаама!» — диэххэ айылаах, сүр уйаннык саһарчы көрбүтүнэн, Өкүлүүн оһоҕун чанчыгар быар куустан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн чугас икки быыкаайык, ырбаахы сыгынньах уолаттар сүр кыһамньылаахтык күөгүлүүллэр. Н. Заболоцкай
Уол сүр улгумнук ойон турда. «ХС»
♦ Сүр баттат көр баттат. Омоҕой Баай эмээхсинэ биир киэһэ этэр: «Оҕонньор, эн ити Эллэй таһыттан киирдэр эрэ уҥуоҕуҥ босхо барыар дылы хамныыр ээ, быһыыта, куттанар, сүр баттатар быһыылааххын, итини эн билинэҕин дуу»
Саха фольк. Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ, бүтэйдии салла саныыр, сүр баттатар учууталлааҕым — Акулина Ивановна. С. Федотов
Мэхээс сороҕор утары этиэн баҕарар да, итирик киһини кытта аахсан даҕаны дии саныыр. Ол эрээри дьиҥинэн тойонуттан толлоро, дьулайара, сүрүн баттатара бэрт быһыылаах. «ХС». Сүрүн көтүт — кими-эмэ улаханнык куттаа. ☉ Сильно напугать, перепугать кого-л.. Хараҥа хоско киирэн хаһыытаан оҕо сүрүн көтүттэ быһыылаах. Сүрүн тоһут — кими эмэ киэптээбэт, киэбирбэт оҥор. ☉ Сбить спесь с кого-л.
Аҥаардастыы киэптээн айбардыы сырыттаҕына, Коля уол ыһыахха дьон бөҕө ортотугар хара буору уоптаран сүрүн тоһуппут. «ХС». Сүрэ баттыыр кэпс. — кими эмэ ким эмэ аата-суола, сураҕа, үрдүк солото толуннарар, самнарар. ☉ Подавлять кого-л. своим авторитетом, известностью, высокой должностью. Аатырбыт тустуук киирдэкиирээт сүрэ баттаата — эдэр уол уота-күөһэ суох туһунна
□ Кырдьаҕас киһи сүрэ баттыыра дуу, эбэтэр Хоруновы саҥа көрө сатаан эрэр буолан толлоро дуу? Н. Апросимов. Сүрэ көппүт — 1) олоххо тардыһар күүһэ өһүллүбүт, күүһэ-күдэҕэ эстибит (ыарыһах туһунан). ☉ У него иссякли все жизненные силы и энергия (о больном человеке); 2) эргэр. Амтана суох буолбут, соппоҥ буолбут (абааһыны итэҕэйэртэн ситимнээх: абааһы ас сүрүн — амтанын, тотоойутун көтүтэн ыллаҕына, ас амтана суох буолар диир былыргы саха. Ол иһин ас элбэҕиттэн, үчүгэйиттэн сөҕөр-махтайар сатаммат, абааһы истэн, сүрүн көтүтүө диэн буолара). ☉ Утрачивать вкус, становиться непитательным, невкусным
По старинному якутскому поверью: злой дух (абаасы) может высосать животворящую силу пищи, из-за чего она станет непитательной. Нельзя вслух выражать восторг, изумление по поводу обилия и вкуса еды, так как абаасы услышит и заберёт себе всю живительность пищи. Аҥаардас саҥараргыттан арыы (эбэтэр ас) сүрэ көтөн хаалар. ПЭК СЯЯ
Сүрэ көтөҕүллүбүт — сүргэтэ көтөҕүллүбүт диэн курдук (көр көтөҕүлүн). Дьонун көрсөөрү сүрэ көтөҕүллэн аххан сылдьар. «ХС»
Сүрэ тостубут — кута-сүрэ тостубут диэн курдук (көр кут-сүр). Күүгүнүү дэбилийэ турар күөх муора кытыытыгар, сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор, тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас ийэ соҕотох уоллааҕа арыгыһыт буолан ийэ сүрэ тостубут, дьүдьэйбит. В. Гольдеров
Евдокия Фёдоровна сүрэ тостубут, мэктиэтигэр кыччаабыт. М. Попов
ср. бур. һүр, һүрээ ‘величие’, кирг. сүр ‘грозность, грозный и важный вид, величие, важность’, саг. сүрээ ‘страх, удивление, ужас, чудо’, телеут. сүрэн ‘страх, опасность’, алт. сүр ‘призрак’, монг. сүр ‘величие; мощь, могущество’
II
аат. Билгэ, түүл билгэтэ. ☉ Примета, предвестник чего-л. (обычно о «вещих» снах). Түһээн уоту көрөр — ыарыы, өлүү-сүтүү сүрэ
□ — Ийээ, бөлүүн түһээн балык бөҕөнү сиэтим, ол туох сүрэ буолуой? — Балык — тумуу-сөтөл сүрэ
Үгээр кэлээри гыннаҕа. Ичигэстик таҥна сырыт, — диэччи ийэтэ. Г. Угаров
Бөрөлөр уол түүлүгэр аанньаҕа киирэн көстүбэттэр. Бу ыарыы, быстыы, сут сүрэ. П. Ламутскай (тылб.)
III
бэрт II диэн курдук
Дусяны кытта бэртиилэрэ сүр, киинэҕэ, үҥкүүгэ мэлдьи бииргэ сылдьаллар. И. Гоголев
Степанов сылайбыта, аччыктаабыта сүр эбит. А. Фёдоров
Муостабыт сыыһа-бөҕө сүр, харбамматаҕа, сууллубатаҕа быданнаабыт быһыылаах. «ЭК»

1. аат.
2. Тулалыыр эйгэни хабан барытын көстөр оҥорор сардаҥарыы. ☉ Свет, освещение
   Уоттара үөрбүт-көппүт курдук лиҥкинэччи умайан, балаҕан иһэ бүтүннүү күндэлэс сырдык буолла. А. Софронов
   Биир күн, эһэ бэйэтэ сүгүллэн туран арҕах бүөтүн төлө тарта — сырдык кутулла түстэ. Болот Боотур
3. көсп. Билии-көрүү, үөрэх, сайдыы. ☉ Знание, просвещение
   Эһиги иҥэрэн биэрбит Сырдыккытын тэнитэ — Туундара, тайҕа устун ииппит Көччөхтөргүт көппүттэр. Эллэй
   Сарсын аҕам кэлэн баҕар, үөрэн диэн, сырдыкка ыытыаҕа, Баҕар, ыраах ханна эрэ кыйдыаҕа. С. Васильев
   △ Хара баттала суох дьоллоох-соргулаах, көҥүл олох. ☉ Счастливая, свободная жизнь
   Кини хараҥаттан сырдыкка тардыспыт кылгас олоҕо итинник. Н. Якутскай
   [Күкүр Уус:] Онон, дьэ, сырдыкпыт, ыйдаҥабыт ханан баарый: сүбэлээн, ыйан кулу, ити үллэ-үллэ үчүгэй диир холкуостарыгар киирэбин дуу, суох дуу? Суорун Омоллоон
   Сырдык туһугар дуолан охсуһууга угуйан …… былыттары быыһынан курбуулуу көттө толлору билбэтэх дохсун көтөр. Амма Аччыгыйа
4. даҕ. суолт.
5. Сырдыгынан сыдьаайар, тыгар, хараҥата суох. ☉ Яркий, светлый, не тёмный
   Ботуруускай ааҕар балаҕана тыа сиригэр ымсыылаах ыраас, сырдык, киэҥ дьиэ эбит. Амма Аччыгыйа
   Илин хайа кэтэҕиттэн күн сырдык төлөнө хараҥа халлааны хайа тыыран, тахсан эрэр эбит. Эрилик Эристиин
   [Холкуостаахтар] сайыҥҥы сырдык түүҥҥэ оттуллубут отуу уотугар муһуннулар. М. Доҕордуурап
6. Маҥанныҥы, туртайан, сырдыйан көстөр (өҥ). ☉ Светлый (о цвете)
   Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
   [Дьахтар] Сырдык сиидэс былаатынан Сыҥаахтыы саба бааммыт. С. Васильев
   Сырдык кумааҕыны иннибэр уурдум, Суруксут аны киһи буоллум. Н. Тарабукин (тылб.)
   △ Сүрүн өҥтөн балачча убаҕас өҥнөөх. ☉ Более светлый, бледный, чем основной цвет
   Лаампата сааскы ача Сырдык күөҕэ таастааҕа. П. Тобуруокап
   Сыаналаах сырдык сиэрэй көстүүмэ эрэ кини хараҕар көстөн ааста. Л. Попов
   △ Харата суох — маҥан, күрэҥ, саһархай (киһи сирэйин, баттаҕын, хараҕын этэргэ). ☉ Светлый (напр., о глазах, волосах, коже человека)
   Кини сырдык дьэҥкир харахтарынан миигин одуулаһара. Далан
   Игорь Иванович сырдык баттаҕын өрө анньынна. Н. Лугинов
   Били сырдык сэбэрэлээх кугас бытыктаах нуучча киһитэ сибилигин аҕай мичээрдии турбут сирэйэ курус гынан, тыйыһыран, икки чабырҕайын тымырдара улам күүрэн ыллылар. П. Филиппов
7. көсп. Туох да хараҥанан күлүктэммэтэх, дьоллоох, үөрүүлээх (хол., олох). ☉ Счастливый, ничем не омрачённый (напр., о жизни)
   Сындыыс уота үктэллээх Сырдык олох саргытын Күммүт-дьылбыт эргийэн Күөйэ көтөн эрэбит. П. Ойуунускай
   Сыламтата суох сырдык күннэр сыдьаайан эрдэхтэринэ, доҕотторуом, сытан, сыылбатыйан эрэ хаалымыаҕыҥ! Суорун Омоллоон
   Кини кылгас, сырдык, үөрүү-көр наардаах олоҕор чугас дьонуттан өлөн эрэр киһини бу бастакы көрүүтэ эбээт. Н. Габышев
8. көсп. Ыраас, дьэҥкэ (өй, төбө туһунан). ☉ Ясный, светлый (напр., об уме)
   Сырдык өйгүн тумус туттан, Сырыт бу күн сиригэр. С. Данилов
   Ол иһин киһи аймах сырдык өйдөөхтөрө биһиэхэ тардысталлар. Амма Аччыгыйа
   [Генерал:] Саха саллаата, сырдык төбөҥ иһин …… бүтүн аармыйа аатыттан махтанабын. И. Гоголев
   ♦ Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Күн сырдыгын көрдөрбүт күн күбэй ийэ
   □ Хойукку да көлүөнэ ыччаттарбыт, Хостон хос да сиэн ыччаттарбыт …… Үрүҥ күн сырдыгын көрдүннэр, Үүнэн олорон истиннэр! Күннүк Уурастыырап
   [Эдэр ааптардар] уончалыы хоһоонноро күн сырдыгын көрбүт. «ХС». (Үрүҥ) күн сырдыга баҕалаах — олох олорор күндү. ☉ Жизнь дорога ΄ (букв. свет белого солнца желанен)
   [Былаас:] Маайа, биһиги иннибитин ыларга сорунан кэлбит дьон быһыылаахтар, …… начааскыга да күн сырдыгын көрөр баҕалаах. А. Софронов
   Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта көр күн. [Туллук:] Биһиги иккиэн — саҥардыы көҥүлү көрөн Сэрбэйэ тыллан барбыппыт. Күн сырдыгыттан матарыма! И. Гоголев
   Кини олох ыар мускуурун тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. ОИП Х
   Бачча оҕо сааскар күн сырдыгыттан матыаххын баҕарбат буоллаххына толор. «ХС». Сырдык тыыным быстыар диэри — тыыннааҕым тухары. ☉ соотв. до последнего вздоха (букв. пока не прервётся светлое дыхание). Сырдык тыыммыт быстыар диэри, Үллэр мудан Үйэбит тухары Алҕанныыбыт эбинэ тугуй? Туоннуубут эбинэ тугуй? Саха фольк. Сырдык тыына быһынна — куһаҕан буолла, анараа дойдуга аттанна, өллө. ☉ Умер, скончался (букв. прервалось светлое дыхание)
   Кэнчээри ыччатым иннигэр, Кэс дойдум туһугар, Сырдык да тыыным быһыннын, Уран уҥуоҕум да куйаланнын. С. Зверев
   Н.Х. Муксунов балыыһаҕа киирэн икки хонон баран сырдык тыына быстыбыта. «Сахаада»
   (Сырдык) тыынын быс көр быс. Сырдык тыыннааҕы быспыт сыысхалбыт, Киһини кэрдибит сиҥкэлбит суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ бандьыыттар — кини ыстаабын дьонун сырдык тыыннарын быспыттара. «ХС»
   (Сырдык) тыыҥҥын толук уур көр толук. Эн күндү көҥүлүҥ Толуллуутун туһугар Кини сырдык тыынын толук ууртун …… саныыр буолаар! Күннүк Уурастыырап
   Фашизмы …… түөрэ эһэр туһугар мөлүйүөнүнэн …… дьоннор сырдык тыыннарын толук уурбуттара. «ХС»
   (Сырдык) тыыҥҥын тэскилэт көр тыын. Бу Олоохоп быраас илиититтэн мүччү туттаран, сырдык тыынын тэскилэтэ сылдьар. Болот Боотур
   ◊ Күн сырдыга көр күн
   Ойоҕосторуттан түһэр күн сырдыга кинилэр [уоллаах кыыс] чэгиэн сирэйдэригэр түспүт. Н. Лугинов
   Уонна күөх үүнээйи Үрдүк күн сырдыгар тардыһар. Күннүк Уурастыырап. Сырдык аат үрд. — өлбүт киһи ытык аатын кэриэстээн ахтарга туттуллар. ☉ Употребляется при почтительном упоминании о ком-л. умершем, погибшем (букв. светлое имя)
   Норуотуҥ эн сырдык ааккын Ахтар, чиэстиир күнүгэр Хомотуохпун баҕарбаппын Хоҕу хостоон, күөдьүтэн. С. Данилов
   Тохтоо, ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас Сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай. Сырдык мөссүөн — чуолкайдык өйгөр хаалан хаалбыт, хараххар көстөн кэлэр ким-туох эмэ дьүһүнэ. ☉ Живое, наглядное представление о ком-чём-л., светлый образ
   Маайыс, тоҕо эн ыраас, сырдык мөссүөнүҥ миигиттэн арахсыбата буолуой? С. Ефремов
   Кини хараҕар саҥа тыллан эрэр сибэккилии үчүгэйкээн бэйэлээх кыыс оҕо сырдык мөссүөнэ көстө түспүтэ. С. Никифоров
   [Маша] хараҕар Александр сырдык ыраас мөссүөнэ, мичээрдээбит арылхай хараҕа көстөн кэлэ турар. М. Доҕордуурап. Сырдык хаан үрд. — көҥүл олох, кырдьык иһин охсуһууга буойуттар толук ууран тохпут хааннара. ☉ Кровь, пролитая за свободу, справедливость
   Кинилэр онно, букатын соторутааҕыта үөрэкөтө айаннаан испит ыччаттар сырдык, ыраас хааннара тоҥ хаарга халыйан сытар сирдэригэр тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
   Уол оҕо төрүөн, дойдум иһин Сырдык хааммын тохтордум, Дьолу көмүскээн, сэриилэһэн. И. Эртюков. Сырдык хааннаах — ньыламан маҕан ыраас сэбэрэлээх, харата суох. ☉ Светлый, светлокожий
   Аллараа боротуохаттан икки улахан биэдэрэҕэ толору уу тутуурдаах бааһынайдыҥы сырдык хааннаах уол таҕыста. Э. Соколов
   Миичээн — арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.)
   ср. ДТС йарух ‘свет, сияние, блеск, луч’