1) сплющиваться; сибиниэс хаптайда свинец сплющился; 2) пригибаться, припадать к земле; 3) перен. подобострастничать, угодничать (напр. перед высшим начальством).

1) см. дьаһал; 2) разг. руководство, начальство; администрация; оскуола дьаһалтата администрация школы; оройуон дьаһалтата руководство района; ср. салалта.

дьүһ. туохт. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаан көһүн, албыннас (үксүгэр тойотторго). ☉ Заискивать перед кем-л. (обычно перед начальством), льстить кому-л.
Хоодьолдьуйан, ньылбааран, Холтороойоп Балыкаар Харчылаах үлэ баарын Хайыы сах билбитэ баар. Болот Боотур
«Ол иһин ньылбаарбыта бэрдэ», — диэн Дороппуун хос сыҥаах буолла. Айталын
Өлбүтү кытта өлүмэ, — Аа-дьуо ньылбаарда ыалдьыт, — Кырдьан эрдэхпит бары да, Мин да бытаардым, саас барда. «Чолбон»

аат.
1. Ханнык эмэ тэрилтэни салайар киһи эбэтэр бөлөх дьон; администрация. ☉ Человек или люди, руководящие какой-л. организацией, руководство, начальство; администрация
«Дьэ, дьаһалта бөҕө: былыттаах халлаан курдук!» - диэн ботугуруу-ботугуруу, суоппар массыынатын төттөрү эргилиннэрэн барда. Софр. Данилов
Мин дьаһалтаҕа [ыскылаат куһаҕанын] куруук этэбин, аахайбаттар. М. Попов
2. көр дьаһал
1.
Бу тыал аастар эрэ иитимньилэрбит кэлиэхтэрэ, оччоҕо саҥа ураһата тутаарыҥ диэн, оҕонньор дьаһалта оҥордо. А. Софронов
Атас дуу, өстөөх дуу дьаһалтатынан, хомсомуолга киирбэтэх оҕолору [атын дьиэҕэ] көһөрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Хомуур үлэтин улаханнык сыаналыыр буоллаххына, табаарыс, [массыына саппаас чааһын] эн бэрдэрэр дьаһалтаны оҥороруҥ сөп этэ. «ХС»

аат. Ханнык эмэ тэрилтэ иһинэн үлэлиир туох эмэ анал боломуочуйалаах дьон бөлөҕө. ☉ Группа людей или орган из группы лиц со специальными полномочиями при каком-л. учреждении, организации, комиссия
Хамыыһыйа үлэтин кэпсиир, Дьон-норуот эҕэрдэлиир. С. Васильев
Куораттан тахсыбыт анал хамыыһыйа Айдаҥ ааҕар балаҕаныгар ыыппыт дьүүлүн түмүгэ итинник этэ. С. Маисов
[Аҕам] хамыыһыйаны баран, Аҕа дойду Улуу сэриитин II группалаах инбэлиитэ буолбута. ДьҮҮө
◊ Мөрүөн хамыыһыйа истор. — коллежскай сүбэһит Мирон Мартынович Черкашенинов салайааччылаах Саха сиринээҕи Маҥнайгы дьаһаах хомуйар хамыыһыйа (1766 — 1769 сс.). ☉ Первая якутская Ясачная комиссия под начальством коллежского советника Мирона Мартыновича Черкашенинова, «Комиссия Мирона» (1766 — 1769 гг.)
[Начаалынньык:] Бу сахалар үҥсүүнэн көмөн кэбистилэр. Барыта саарба күрүө, саһыл күрүө, Мөрүөн хамыыһыйа, күөх биэдэмэс, өлбүгэ, төрүт ходуһа айдаана. В. Протодьяконов. Тутар хамыыһыйа — орто эбэтэр үрдүк үөрэххэ туттарсар ыччаттан докумуоннары ылар хамыыһыйа. ☉ Приёмная комиссия
Кыыс тутар хамыыһыйа олорор кэбиниэтигэр киирдэ. А. Никифорова
Билигин бу кумааҕыларын тутар хамыыһыйаҕа ыытан баран, күүтэн кэлтэгэй буоллулар. Огдо

аат.
1.
сирэй 1 диэн курдук. Аана …… сирэйэ-хараҕа онон-манан көҕөрбүт, баттаҕа арбайбыт. Күндэ
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэй-харах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай
2. Киһи ис туругун көрдөрөр сэбэрэтэ. ☉ Внешний вид человека, отражающий внутреннее состояние
Порфирьевич кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө кыыһырбыт. Т. Сметанин
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
♦ Сирэйин-хараҕын манаа (ма- нас) — кими эмэ дьэ туох диир, хайдах буолар эбит диэн дьааххана, сирдиргии кэтэс. ☉ Действовать осторожно, сверяя свои поступки с мнением другого (напр., с оглядкой на начальство)
Ол Халымаҕа үктэммит күннэриттэн ыла Кылтааһап Сэмэн кылаабынай киһи буола түспүтэ. Сергей, биллэн турар, кини эрэ сирэйин-хараҕын маныыра. В. Гаврильева
Мин ити кыысчаантан толлон, куттанан, киниэхэ бас бэриниэхтээхпин үһү дуу? Суох, кини аайыттан толлуохпар, сирэй-харах манаһа сылдьыахпар сатаммат. В. Протодьяконов. Сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас — сэмэлээ, хомуруй. ☉ Укорять, попрекать, стыдить кого-л. чем-л. «Ити барыта эн куһаҕаҥҥыттан, акаарыгыттан!» — диэн Огдооччуйа оҕонньорун сирэй-харах анньар. Н. Якутскай
Нина хамнаһым кыратынан куруутун сирэйгэ-харахха анньар. Далан
«Ону оҥорбот, маны тэрийбэт», — дии-дии, сирэй-харах анньан биэрдилэр. «ХС». Сирэй-харах кэтэс — кимтэн эмэ тугу эрэ эрэйбиттии көр-иһит, кэтэһэрдии тутун. ☉ Заискивающе следить за кем-л., смотреть в лицо кому-л., ожидая от него чего-л., быть зависимым от мнения кого-л.
Кууһума суруксут ким оҕотун биэрэргэ быһааралларын көһүтэн …… киһи сирэйин-хараҕын кэтии олорор. Н. Якутскай
[Варвара:] Баай ыалга тахсан сирэй-харах кэтэһиэхпин баҕарбаппын, кинилэр хаһан эмэ толунньаҥ уҥуоҕун быраҕан биэрэллэрин иһин эмиэ хамначчыттыахпын баҕарбаппын. С. Ефремов
Бүтүн отделение дьоно сирэйхарах кэтэһэр, ыйыы-кэрдии ылар …… киһилэрэ бу эн — биригэдьиир. «Кыым». Сирэйэ-хараҕа алдьанар — сирэйин хаана уларыйа түһэр, сэбэрэтэ холлор. ☉ Измениться в лице
Били бастаан үөрэн аллайбыта симэлийэн, сирэйэ-хараҕа улам алдьанан барбыт. «ХС»
Ол эрээри сүргэлэрэ түспүт, сирэйдэрэ-харахтара алдьаммыт. «ХС». Сирэйэ-хараҕа суох — туох да суобаһа суохтук, баламаттык, ньүдьү-балайдык. ☉ Нагло, бесстыдно, беззастенчиво
Абакката бэрт ээ… туох да сирэйэ-хараҕа суох атаҕастыыллара. Н. Якутскай
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.). Сирэйэ-хараҕа сууллубут (суулбут, суула өспүт) — санаарҕаан саппаҕырбыт, сирэйэ өспүт. ☉ Иметь убитый вид
Тонялаах Таня сирэйдэрэ-харахтара сууллубута киирэри кытта тута харахха быраҕыллара. Далан
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Эмээхсин уолаттар сирэйдэрэ-харахтара суулбутун көрөн, бэйэтэ да соһуйда. В. Яковлев. Сирэйэ-хараҕа сырдаа- быт — сэргэхсийбит, чэпчээбит дьүһүннэн (хол., ыарыы кэнниттэн). ☉ Лицо посветлело у кого-л. (напр., после болезни)
Туох эрэ ыарахан сүгэһэри түһэрбит киһи курдук, оҕонньорбут эмиэ чэпчээн, сирэйэ-хараҕа сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, [оронуттан] туран кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыысчаан сылаас чэйи иһэн, аһаансиэн, хайдах эрэ сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. «ХС». Сирэйэ-хараҕа тур- бут — туохха эрэ соруммут, эр хаанын ылыммыт. ☉ Быть полным решимости, набраться духу
Тэппэй бочугурас оҕолорун субу тиийэн тутан ылыах курдук сирэйэ-хараҕа турбута. Далан
Миитээ этэрбэһин оһуттан быһаҕын ылар. Сирэйэ-хараҕа туран кыһыйан-абаран, Мордвиновтар дьиэлэригэр тиийбитэ. «ХС»