ньаалаҕадый диэнтэн хай. аата. Арыгылаан баран, Маҥнай утаа, Сылаанньыйыы, сыһааҕырыы Наҕылыйыы, ньаалаҕадыйыы. Түһүлгэҕэ т.

1. даҕ.
2. Кыра аайы ыксаабат, ыгылыйбат, киэҥ көҕүстээх. ☉ Отличающийся уравновешенным характером, спокойный
   Өйө-сүрэҕэ олус холку, олус нүһэр, туохха да ымыттыбат, дэбигис үөрбэт-хомойбот киһи поэт буолуон, атын киһини долгутар хоһоону суруйуон саарбаҕалыыбын. Софр. Данилов
   Оҕонньор холку: дьоллоох киһи холку буолар. Кини бу дойдуга букатын кэлбит киһилии туттар. Л. Попов
   Кээтиис куолаһа ураты холку, наҕыл этэ. П. Степанов
3. Түбүгэ, сүпсүлгэнэ, айдаана-куйдаана суох (хол., олох-дьаһах). ☉ Отличающийся ровностью, спокойствием, не связанный с хлопотами, спокойный, умиротворённый (напр., образ жизни)
   Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтон улам эттэнэн, халыҥаан испитим. Далан
   Ходуһалар холку, курас киэптэммиттэр. А. Фёдоров
   Үлэтэ, уопсайынан, холку. ПП ЭЭД
4. Киэҥ-куоҥ, кыараҕаһа суох. ☉ Широкий, просторный, свободный
   Киирэргэ киэҥ дьиэ, Хонорго холку орон, Сытарга сымнаҕас орон, Кэпсэтэргэ тыл баар. Саха фольк. От тэлгэтиилээх сүрдээх холку массыынанан айанныыр куһаҕан буолбатах. Амма Аччыгыйа. Ситии хатыыта холку буоллаҕына, көстүүтэ мөлтүүр. ГП ТО
5. аат суолт.
6. Наҕылыйыы, ыксаабат-ыгылыйбат быһыы-майгы. ☉ Уравновешенность, спокойствие, невозмутимость (о характере)
   Кычкин бу киһи дьиксиммэтэҕин, холкутун дьиибэргээбит. Н. Якутскай
   Бэл, аҕам сааһын тухары сымнаҕаһынан, холкутунан эрэ биллэр эрээри, миигин кириэтээн тахсар. Н. Лугинов
7. Туох эмэ түбүгэ, сүпсүлгэнэ суоҕа, чуумпу, нуурал. ☉ Отсутствие волнения, шума, умиротворение, покой
   Бу киэҥи, холкуну, айылҕа кэрэтин, кини модун күүһүн үйэм тухары өйбөр, сүрэхпэр иҥэриниэхпин баҕарабын. Амма Аччыгыйа
   ♦ Курум холку кэпс. — 1) ыксаабат, ыгылыйбат, олус холку. ☉ Совершенно спокойный. Барыта этэҥҥэ буолуо диэн курум холку; 2) миэхэ сыһыана суох диэн олох кыһаммат. ☉ соотв. моя хата с краю. Хайдах да буоллуннар — мин курум холку. Муус холку көр муус. Маарыйа олох да куттамматах, муус холку. Холкугар түс — ыгылыйбытыҥ, ыксаабытыҥ ааһан, уоскуй. ☉ Успокаиваться, обретать покой
   Суон Даарыйа хайыы сах холкутугар түһэн, наҕыллык тахсан барда. М. Доҕордуурап
   Ньукулаас, холкутугар түһэн, аанын халҕанын өрө көтөҕөн, көннөрөн биэрдэ. С. Никифоров
   Өксөөн ол аайы кыһаллыбата, хата, дьэ эбии холкутугар түспүккэ дылыта. С. Маисов

a. calm, relaxed, leisurely; наҕылый= v. to relax, become leisurely; наҕылыт= v. to make relax, make leisurely

наҕылый диэнтэн дьаһ
туһ. Үлэни наҕылыт.  [Учуутал үөрэнээччилэри] сороҕу арыый тарда түһэн, толкуйдатыахтаах, атыттары наҕылыппакка, тиэтэтэн биэриэхтээх. Н. Лугинов

туохт. Эргэрэн халтаҥнаа, соролон (түү таҥаһы этэргэ). ☉ Облезать, вылезать, стираться (о шерсти, мехе)
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ, холтолообут арбаҕаһын уһулла. И. Никифоров

I
туохт. Туохха эрэ эрэнэн, наҕылыйан хаал. ☉ Быть спокойным, уверенным в положительном исходе какого-л. дела, поступка
Бэйэлэрин тустарыттан дьахханан, кинилэри (Тэмичиин дьонун, сэриитин) хам баттыы сатыахтарын сөп. Онон эрэхсийэр, наҕылыйар эрдэ. Н. Лугинов
II
туохт. Кими эрэ кытта тапсыма, сөбүлээбэт сыһыаннаах буол, кыыһыр, кыйахан. ☉ Находиться в натянутых отношениях с кем-л., сетовать на кого-что-л.

побуд. от наҕылый = 1) успокаивать, утихомиривать; бу аты наҕылытан илдьэ сырыт с этой лошадью обращайся ласково (а то не удержишь); 2) замедлять; задерживать; миигин наҕылытан хойутатта он меня задержал, и (поэтому) я опоздал.

буруолаа диэнтэн дьаһ
туһ. «Саамай куһаҕан киһи сэмэһит кыттыгас!» — Уйбаан хамсатын буруолаппытынан өрө уунан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Маскарааттаах, сүллүүкүннээх Баһылайап сарсыарда, Налбыһахтаах эрдэ туран, Лаадан сыыһа буруолатан, Наҕылыйан уһуннук Таҥараҕа үҥтүлэр. Күннүк Уурастыырап
• Сылабаары таһаара оҕус, туох үлүгэр буруолаттыҥ, — диэтэ ийэм. Н. Заболоцкай

бычалый диэнтэн дьаһ
туһ. Маппый — үлэтин-хамнаһын бүтэрбит киһи быһыытынан наҕылыйан олорон, хап-сабар үрүүмкэлэргэ арыгы кутан бычалыппыта.П. Аввакумов. Хаһаайкалар — күнү көрүнньүк ыыппат санааламмыттар — лахааҥҥа, туустаах да буоллар, уу бычалытан таһааран, таҥас сууйан илигирэтэллэр. У. Нуолур
Биир иһит арыгыны бычалытан таһааран остуол ортотугар туруоран кэбиспитэ. Н. Якутскай

сыһ. Тыас таһааран, эрчимнээхтик, субуруччу. ☉ Издавая, производя лёгкие хлопающие или стучащие звуки
Кэлин моҕотойу тэһиргэччи ытар сааһыт буолбутум. Н. Босиков
Кырачаан ытыһын тэһиргэччи охсунаохсуна мэниктии турара хараҕар субу көстөр курдук. И. Егоров
[Мардьаҥныырап] сэттэ ботуруону хас биирдиитин наҕылыйан ыараҥната-ыараҥната тэһиргэччи угуталаата. Е. Неймохов