нареч. олох, букатын; он абсолютно ничего не знает кини олох тугу да билбэт; это абсолютно неверно ити олох сыыһа.

сов., истолковывать несов. что тойонноо, быһаар, өйдөө; вы неверно истолковали мой слова эһиги мин тылбын сыыһа өйдеө-түгүт.

даҕ. Этиигэ сөп диэн тылы эрэ кытта туттуллар уонна «сыыһа» диэн суолталанар. ☉ Употребляется как противопоставление к сөп ‘правильно, верно, правильный, верный’ и имеет значение ‘неправильно, неверно, неправильный, неверный’
[Оҕонньор] сөп да, сөтөгөй да диэбэккэ, бу икки хонугу быһа көхсүгэр көймөһүннэрэн сылдьар. Софр. Данилов
Итинник этии төһө сөбүн-сөтөгөйүн мин манна дакаастаһар кыаҕа суох туруктаах турабын. П. Аввакумов
Ордьоох Киргиэлэй сөп да сөтөгөй да диэбитин биллэрбэтэ. И. Никифоров
Сөп эрэ сөтөгөй — билбэтим. «ХС»
ср. карач.-балк. сёдегей ‘косой (наклонный)’

1. ошибка, промах || ошибочный, неверный || ошибочно, неверно; по ошибке, нечаянно; алҕас санаа ошибочное мнение; алҕас эттим я сказал (это) по ошибке; алҕаһы оҥордум я сделал ошибку; тылга тииһэр киһи алҕаһын үксэтэр посл. кто напрашивается на спор, тот умножает свой ошибки; 2. напрасно, зря; алҕас кэлбиппин оказывается, я пришёл напрасно.

I 1. ошибка, неверность || ошибочный; неверный, неправильный || ошибочно; неверно, неправильно; сыыһа өйдөбүл ошибочный взгляд на что-л.; боппуруоһу сыыһа туруоруу неправильная постановка вопроса; сыыһа иһитиннэрии неверная информация; сыыһа буруйдааһын несправедливое обвинение; сыыһаны көннөрүөххэ исправить ошибку; кини миигин сыыһа өйдөөбүт он понял меня неправильно; 2. мимо; невпопад; сыыһа бырах = бросить мимо; сыыһа саҥар = сказать что-л. невпопад; сыыһа үктээ = прям., перен. оступиться.
II 1) частица модальная, образует сущ. с уменьш. знач.: түннүк сыыһа окошечко; аҕыйах бэрэбинэ сыыһа наада нужно несколько брёвнышек; 2) образует сущ. с уменьш.-ласк. знач. и выражает ласку, жалость, сочувствие: оҕом сыыһа деточка моя; чыычааҕым сыыһа птенчик мой; эрэйдээҕим сыыһа бедняжка моя; сэгэрим сыыһа голубушка моя.

I
алҕаа диэнтэн холб. туһ. Уостарыттан уураһан, куустуһан тупсан, Айыыга-таҥараҕа алҕаһан дьиэлэригэр тахсан тиийэн кэллилэр. ПЭК СЯЯ
«Додор кулуба дьоло-соргута улааттын, баайа-дуола үксээтин», — диэн алҕаспыт киһини Додор обургу уҥан түһүөр диэри таһыйара үһү. Саха сэһ. II
II
1. аат. Соруйан оҥоһуллубатах сыыһа быһыы. ☉ Ошибка (непроизвольная, ненамеренная), промах
Былырыыҥҥы алҕаспытын быйыл көннөрүннэхпитинэ, үчүгэй буолан иһиэхпит, ити дьиҥэ бэйэбит дьыалабыт. А. Софронов
Көннөр, көннөр доҕорукуом, Көтүтүмэ алҕаһы. С. Данилов
Ааспыты билэр киһи үгүс алҕастан быыһанар дииллэрэ кырдьык буоллаҕа. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Соруйан оҥоһуллубатах сыыһа. ☉ Ошибочный, неверный (но возникший ненамеренно, непроизвольно)
Хайа, баҕар, алҕас сурах буолаарай, баҕар, ханнык эмэ кистэнэн сылдьар өстөөх соруйан тарҕаппыт сымыйата буолаарай? Амма Аччыгыйа
Хаҥкылаах кыыс алҕас хамсаныыны оҥорон, умса баран түстэ уонна тобуктаан олорон сыҥсыйан ытаан барда. Н. Лугинов
3. сыһ. суолт.
1. Дьиҥнээҕэр эбэтэр буолуохтааҕар сөп түбэспэттик, сыыһатык (саҥар, быһыылан — соруйан оҥорбокко). ☉ Ошибочно, неверно (но ненамеренно, непроизвольно)
Икки кыыс алҕас иһиттибит диэх курдук, дөйөн турдулар. Амма Аччыгыйа
Василий Егорович, эн миигин алҕас өйдөөтүҥ. Софр. Данилов
Хараан түүннэргэ салгыны быһыта охсуолаатаххына, бырдах табыллар тыаһа тап-табыгырас буолар, тыынабын диэн алҕас бэлэскэр эҕирийэн ылаҥҥын, чачайа сыһаҕын. Н. Заболоцкай. Тэҥн. ассыпка. 4.саҥа алл. Сыыһаны-буруйу билинэн, бырастыы гыннараары этиллэр тыл (үксүгэр «бырастыы гын!» диэн саҥа алл. кытта тут-лар). ☉ Извиняюсь, виноват (межд. извинение, обычно употр. с этикетным межд. «простите!»)
Ок, алҕас! Убайым оҕонньор эбиккин дуу. Суорун Омоллоон
Тойоттоор... Ээ, алҕас. Табаарыстар. Амма Аччыгыйа

сов. 1. кого-что истэ түс, иһит; послушать лекцию лекцията истэ түс; 2. кого-чего (повиноваться) иһит, ылын; послушать чьего-л. совета ким эмэ сүбэтин иһит; 3. послушай, послушайте повел, иһит эрэ, истиҥ эрэ; послушай(те), ведь это неверно! иһит эрэ, итинтиҥ сыыһа эбээт!

1. аат. Сөбө суохтук быһыыланыы, быһаарыы, толкуйдааһын. ☉ Неправильность в действиях, решениях, мыслях, ошибка
   Дьөгүөрдээн Байбал сыыһатын билиннэрэр санаалаах. Амма Аччыгыйа
   Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбото биллэр. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт. Сөбө суох, алҕас. ☉ Ошибочный, неверный
   Бу улуу сүбэҕэ ким даҕаны сыыһа тылы этэн сүүс сыл усталаах-туоратыгар хара мэҥнэниэҕин, сууйуллубат-сотуллубат хара кирдэниэҕин төрүт баҕарбат эбит. П. Ойуунускай
   Сыыһа дьаһалы ыыппыккыт. Амма Аччыгыйа
   [Маайыс:] Эн сыыһа суолунан баран иһэҕин быһыылаах. С. Ефремов
3. сыһ. суолт.
4. Сыалга таппакка, таһынан, аттынан (ыт, оҕус уо. д. а.). ☉ Не попадая в цель, мимо, невпопад
   Учуутал ааны сыыһа харбаан хаалла. Амма Аччыгыйа
   Тыгырыана арыый сыыһа харбаан хаалла. Болот Боотур
   Уол, илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
5. Сөбө суохтук, сыыһатык. ☉ Неправильно, неверно, ошибочно
   Кинилэр, быһыыта, миигин сыыһа өйдүөтүлэр ээ, ама даҕаны «бөлүһүөгүм» иһин, ханна баар таҥараны баар диэмий? П. Ойуунускай
   Мин санаабар, эһиги сыыһа бараары гынаҕыт. Мантан бараҥҥыт да арыынан чалларыйар сири булуоххут суоҕа. Н. Якутскай
   Мин хаһан даҕаны сыыһа эппэппин ээ. С. Ефремов
   ♦ Сыыһа туттар — эппиэттэн куотун, халбарытын. ☉ Не даться в руки, увернуться
   — Ээ, ол дьуһуурустубаттан куотар, — биригэдьиир көх-нэм буолла. — Ол дьэ сыыһа туттарыы — кини идэтэ. С. Никифоров
   Бу ымсыы, сиэмэх дьон, араас түгэҥҥэ түбэһиннэрэн, сыыһа туттаран, судаарыстыба, норуот үбүн-баайын баламаттык халаан, уоран экэниэмикэҕэ охсууну оҥороллор. «Кыым». Сыыһа тутун — алҕаһаан биэр, сөбө суох быһыыны таһаар. ☉ Сделать неправильный ход, допустить (совершить) ошибку, оплошать
   «Аны сыыһа туттан кэбиһиэ!» — диэн дьулайа санаабытынан, Тогойкин одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа
   Бачча үчүгэй үлэҕэ түбэһэн баран, сыыһа туттан биэрбэтэххэ табыллар. Болот Боотур
   Уоруйахтар кэллэхтэринэ, мин эйигин уһугуннарыам, онно дьэ сыыһа туттумаар. ПНО. Сыыһа үктээ — сыыһаны оҥор, сыыһа быһыылан. ☉ Оступиться, совершить ошибку
   [Чолооску:] Түбэспит киһи мин бэйэм түбэһиим, сыыһа үктээн биэртим кэннэ хайыаҥый. Амма Аччыгыйа
   Эдэр сааспар сыыһа үктээн, Арсены алҕас таптааммын, куруутун маннык аҥаардас сылдьыахпын санаатахпына, ыарахан. М. Попов
   Ол биирдэ сыыһа үктээн оҥорбут ыар буруйун өстөөхтөрүттэн хаанын тоҕон ситиспитэ боруостуоҕар сөпкө дылы. «ХС»

1. один; биир күн один день; биир төгүл а) один раз; б) однажды; түөрт гыммыт биирэ одна четвёртая, четверть; аҕыс гыммыт биирэ одна восьмая, восьмушка; уолбут биирэ нашему сыну годик; биир ылбайы сэттэтэ уоппукка дылы погов. всё равно, что одного малька на семь частей делить; 2. единый, одинаковый; биир форма единая форма; биир санаа единомыслие; кинилэр таҥастара биир у них одинаковая одежда; биир хааннар родные, родственники (букв. единокровные) # биир-биэс диэбэккэ или биир-биэс кэпсэтиитэ суох беспрекословно, без всяких разговоров; биир тылынан эттэххэ одним словом, короче говоря; биир тылынан эттэххэ ити барыта сыыһа оҥоһуллубут короче говоря, всё это сделано неверно; биир үксүн во многом, большей частью; итэҕэстэр бааллара биир үксүн итинэн быһаарыллар наличие недостатков во многом объясняется этим; син биир всё равно.

прил. I. (неверный, ошибочный) сыыһа, сымыйа; неправильное суждение сыыһа тойоннооһун; 2. себе суох, сыыһа, халы--мааргы; у него неправильные черты лица кини сирэйин быһыыта халы-мааргы; 3. (не такой, какой нужен, несправедливый) сыыһа; неправильный поступок сыыһа быһыы.