1. неприличный, непристойный; түктэри майгы неприличное поведение; 2. нельзя, невозможно; төттөрү этиэххэ түктэри этэ невозможно было отказаться; маннык куһаҕан күҥҥэ айанныахха түктэри нельзя ехать в такую непогоду.

модальное сл. нельзя, не годится; невозможно; итинник гынар сатаммат нельзя так делать, нельзя так поступать; манна табахтыыр сатаммат здесь курить нельзя.

лёгкие || лёгочный; тыҥа сэллигэ туберкулёз лёгких; тыҥаны хоргуннаабык-ка дылы погов. всё равно, что варить лёгкие, чтобы вытопить из них жир (т. е. стараться извлечь пользу там, где это невозможно).

делать что-л. два раза, второй раз, повторять; иккистээн төрүүрбэр если второй раз увижу свет (говорят о чём-л. невыполнимом, о том, что невозможно уже наверстать, вернуть и т. п.).

("й" носовой) 1) имеющий отверстие, вход; с... отверстием, с... входом; арҕаанан айахтаах дьиэ дом со входом с западной стороны; 2) имеющий рот; с... ртом; улахан айахтаах большеротый, с большим ртом # айахтаах оҥорбот в споре с ним невозможно тягаться (букв. он оставит без рта); айахтааҕы атыппат красноречивый, искусный в споре (букв. имеющему рот не даёт его раскрыть).

нареч. в знач. сказ. 1. (невозможно) кыаллыбат, табыллыбат; это поручение нельзя выполнить бу сорудаҕы толорор кыаллыбат; ему нельзя доверять киниэхэ итэҕэйэр табыллыбат; 2. (не допускается, воспрещается) сатаммат; здесь курить нельзя манна табах тардар сатаммат; нельзя ли здесь посидеть? манна олоро түһүөххэ син дуо?; нельзя ли им помочь? кинилэргэ көмөлөһөр табыллыбат дуо?; нельзя сказать, чтобы он был прав кинини сөпкө гынар диэххэ табыллыбат; # они устроились как нельзя лучше кинилэр кимнээҕэр бэркэ олохторун булуннулар.

1. аат.
2. Тугу эмэ үөрэнэн сатыыр буолуу, үөрүйэхтэнии, үөрүйэх. ☉ Умение, навык. «40 ырыатыгар» Күннүк Уурастыырап …… поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
   Булт сырыытын таба хаамыахха, — булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. И. Федосеев
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
   △ Тугу эмэ уһулуччу табан оҥоруу, уһулуччу сатааһын. ☉ Исключительное умение делать что-л., мастерство
   Ити сүҥкэннээхэй улахан сомсор тимиринэн бэйэҥ илиигинээҕэр дьороҕойдук туттаҕын. Дьэ бу буолар сатабыл, ускуустуба диэн! И. Данилов
3. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булан өйдөөһүн; бэйэ сүүйэр ньыматын өйдөөһүн. ☉ Умение находить удобный, выигрышный для себя способ осуществления, достижения чего-л., сообразительность; хитрость
   Эдэр ыччат олус судургу, быһаччы… Көрдөстүлэр да, ылар эрэллээхтэр. Оннук буолбат. Сатабыл наада: арыт үҥүс, арыт көрдөс, арыт этис, ардыгар, бэл, ньылаҥнас. Н. Габышев
   [Доҕорум] дьоҥҥо биһирэппитэ. Хоһуунунан, эрчиминэн, сатабылынан, тылынан-өһүнэн. Н. Кондаков
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
4. Туох эмэ сатанар, сөпкө оҥоһуллар ньымата (тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Умение делать что-л., владение какими-л. навыками, искусство, мастерство (употр. в притяж. ф.). Кыһын хортуоппуйу харайыы сатабылын булбаппыт
   □ Ыҥырыалар тутуу сатабылыгар да, «кэпсэтэргэ» да кимтэн даҕаны үөрэммэттэр
   Ол кинилэр төрүөхтэриттэн дьоҕурдара. ББЕ З
5. даҕ. суолт. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булумтуо; сатабыллаах. ☉ Умеющий находить благоприятный способ осуществления чего-л., сметливый, сообразительный, находчивый; хитрый
   Саһылга уруулуу сыстаҕас быһыылаах, Арыынан соппуттуу Ньалҕаардар саҥалаах Киитэрэй Кирисээн Сатабыл киһичээн. Р. Баҕатаайыскай
   Кыстаанык баран, милииссийэҕэ билинэн кэпсээн, буруй-сэмэ боруостаһаары гынар. Сатабыл табаарыс. Н. Габышев
   Туркенич хоодуот уонна сатабыл киһи буолан Марфаны булбута. А. Фадеев (тылб.)
   ◊ Сатабыла суох кэпс. — киһи сатаан өйдөөбөтүн курдук, толоос, сүөргү (хол., кээмэйинэн киһи сүөргүлүөн курдук аһара улахан). ☉ Невероятный, невозможный (напр., по размерам); неприличный. Сатабыла суох улахан. Сатабыла суох элбэх. Сатабыла суох куһаҕан. Сатабыла суох быһыы