модальное сл. нельзя, не годится; невозможно; итинник гынар сатаммат нельзя так делать, нельзя так поступать; манна табахтыыр сатаммат здесь курить нельзя.

удаваться, быть возможным; сатаныах буоллаҕына если удастся, если будет возможно; сатанан этиллибэт санаа невыразимое чувство; сатаммыт сап саҕаттан салҕанар поел. удачливый и при помощи нитки выкарабкается.

туттул. сыһыан холб. Кыаллыбат диэн утарсары, аккаастыыры көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ из-за невозможности допущения, совершения и т. д. того, о чем говорится в высказывании (ну нет, вот нельзя, невозможно)
Дьэ сатаммат. Аан бастаан уруокпун үөрэтиэх. Дьэ сатаммат. Манна киирэр бобуулаах.  Дьэ сатаммат. Кини бүгүн күрэхтэһэ оройуоҥҥа барбыта. Н. Габышев

туохт.
1. Сөптөөхтүк оҥоһуллан таҕыс, табылын. ☉ Делаться так, как нужно, выходить удачно, получаться. Оҥоһуум сатанан эрэр. Үлэбит сатаммата
□ Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.)
[Баһылай:] Дьиҥ иһэ, киһи эрэ хобу таптыыр. Хайдах хобо суох олох сатаныай? Н. Неустроев
Араастаан албастаан көрдүлэр да, барыта сатаммата. Н. Якутскай
Бу эргин 1140 гектаар сир нүөлсүтүллүөҕэ сатаммата. П. Егоров
△ Алдьаммакка, харгытаабакка үчүгэйдик үлэлээ (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Работать, действовать исправно (употр. в основном в отриц. ф.). Носуоспут сатаммата. Уруучукам сатаммата
□ Аны: «Спидолабыт сатаммата», — дэһии буолуо. У. Нуолур
2. Кыһалҕаланыма, кыһалҕаттан быыһан, эрэйи көрүмэ. ☉ Справляться с чем-л., избегать чего-л., обходиться без кого-чего-л.. Көмөлөһөөччүлээх эрэ буоллахпына сатанабын
□ [Сайсары:] Бэйэм да хайдах сатанарбын, бу сабыллан хаалан, билбэккэ олоробун. Суорун Омоллоон
Быстахов диэн табаарыскыттан тэйдэххинэ сатанаҕын. Адьас! Эһиги суолгут тус-туһунан. Н. Лугинов
Уолаттар миигинэ суох сатаналлара биллибэт. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ улахан куһаҕаҥҥа, моһуокка түбэс (буолб. ф-ҕа). ☉ Оказаться в беде, иметь проблему (в отриц. ф.)
[Көстөкүүн:] Биһиги арай сатаммакка олоробут. Кийииппит бэҕэһээ киэһэ биэ ыы тахсан баран, биэҕэ быһа тэптэрэн, өлөн эрэр. Эрилик Эристиин
Тойотторуом, сатамматахпыт… Алдьархай бөҕө буолбут [киһилэрин ытан өлөрбүттэр]. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Туохха эмэ талаһан, тугу эмэ көрдөөн эбэтэр тугу эмэ оҥорон сүгүннэнимэ, кими эмэ тулутума (буолб. ф-ҕа). ☉ Выводить кого-л. из терпения настойчивыми притязаниями на что-л. или нарушениями порядка (в отриц. ф.)
Бу ыт сатанымаары гынна. Мантан инньэ баайыыга туттахха табыллар. И. Федосеев
[Уоһук:] Суох! Бу киһи сатамматыгар тиийдэ [маһы уорбут]. Холкуостан киэр гыныахха бу киһини. Күндэ