нареч. мимо; невпопад.

сыһ. Тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты, тиэрэ-маары (үктэнэн хаамп). ☉ Как попало, невпопад, неуклюже, нескладно (двигаться, ходить)
Харалҕай Шлейхер, кыыс хаамыытын түргэнигэр киэптэтэ быһыытыйан, кыдах-идэх үктэммитэ. Суорун Омоллоон

не таясь, не скрываясь, открыто; илэ-бодо сиэбитэ он уволок его открыто, не таясь (по народным поверьям — о злых духах, привидениях). илэй-балай : илэй-балай тыллас= (или эрт =) говорить невпопад, некстати; говорить невразумительно.

сыһ. Сыыһахалты, туора-маары. ☉ Как попало, невпопад
[Атын] Кый-хай хаһыытаата, Кыыс-куус кымньыылаата, Кыбыахибиэх үктэннэрдэ. Кыбыах-ибиэх көтүттэ. Күннүк Уурастыырап
Кыракый Маайыс кыысчаан Кыбыах-ибиэх тардыалаан Кыраабыллаабыт кырдала Өлгөм үтүө үүнүүнэн Өрө анньан кэбиспит. Н. Степанов

I 1. ошибка, неверность || ошибочный; неверный, неправильный || ошибочно; неверно, неправильно; сыыһа өйдөбүл ошибочный взгляд на что-л.; боппуруоһу сыыһа туруоруу неправильная постановка вопроса; сыыһа иһитиннэрии неверная информация; сыыһа буруйдааһын несправедливое обвинение; сыыһаны көннөрүөххэ исправить ошибку; кини миигин сыыһа өйдөөбүт он понял меня неправильно; 2. мимо; невпопад; сыыһа бырах = бросить мимо; сыыһа саҥар = сказать что-л. невпопад; сыыһа үктээ = прям., перен. оступиться.
II 1) частица модальная, образует сущ. с уменьш. знач.: түннүк сыыһа окошечко; аҕыйах бэрэбинэ сыыһа наада нужно несколько брёвнышек; 2) образует сущ. с уменьш.-ласк. знач. и выражает ласку, жалость, сочувствие: оҕом сыыһа деточка моя; чыычааҕым сыыһа птенчик мой; эрэйдээҕим сыыһа бедняжка моя; сэгэрим сыыһа голубушка моя.

1. сыһ. Түҥ-таҥ, киһи өйдөөбөт гына (саҥар). ☉ Невпопад, некстати, не соображая, невразумительно (говорить)
   Хайдах-хайдах түҥтаҥ кэпсиигин, илэй-балай саҥараҕын? Ньургун Боотур
   Ээ, чэ, ол мэник-тэник эрдэххэ илэй-балай туойбуту баран! Софр. Данилов
   Илэй-балай кэпсэттилэр, Эҕэ тылтан иирсистилэр, Этиһиигэ тиийдилэр, Эҥин-дьүһүн дэһистилэр. П. Тобуруокап
2. даҕ. суолт. Сибээһэ-ситимэ суох, быһаарыыта суох. ☉ Бессвязный, невразумительный
   Ити илэй-балай түүлүн быыһыгар кини олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
   Урут даҕаны илэй-балай тыллаах-өстөөх Ылдьаананы ис хааныттан сөбүлээбэт этэ. А. Сыромятникова
   Соҕотох чаас иһигэр элбэх баҕайы эҥин араас, илэй-балай түүлү түһээтэ. М. Шолохов (тылб.)

1. сыһ. Туора-маары (хол., үктээ, хаамп). ☉ Неуклюже, нескладно (ходить, ступать)
   Роман кинини көтөҕөн суол устун тиэр-маар үктээтэ. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Сыыһа-халты, түҥ-таҥ. ☉ Беспорядочно, невпопад. Үүнэ-тэһиинэ суох тиэр-маар барыыбыт бэрээдэктэннэ. «Саха с.»
   ♦ Тиэр-маар (тиэс-маас) эрт — тиэрэни эрт диэн курдук (көр тиэрэ)
   Дархан оҕонньор Намылҕа эмээхсинниин төрөөбүт үрэхтэриттэн арахсыбакка, көҥүл бултаан-алтаан, бүгэн сытаарылар, арааһа, тиэр-маар эрдэн лабаҥхалаатахтара. Софр. Данилов
   Кэлин уһугар киһи итэҕэйбэтин курдук тиэрмаар эрдэн бараллара баар буолуо. П. Аввакумов
   Саҥа олох, холкуос дьаһалын өйдөөбөт аатыран, тиэс-маас эрдэн кубулҕатыраргытын билбэт, ыйдаҥардыбат кырдьаҕас буолбатахпын. «ХС»

("й" носовой) 1) отверстие, вход; проход; бүтэй айаҕа проём в изгороди (для проезда); үөлэс айаҕа отверстие дымовой трубы (якутского камелька); 2) рот, уста ; киһи айаҕын саба туппаккын посл. людям рта не зажмёшь (соотв. на людской роток не накинешь платок); киһи айаҕыттан тахсыбыт буолан баран, иһиллибэт буолбат посл. раз вышло из уст человека, то не может не быть услышанным; 3) прокорм, содержание; ыйдааҕы айаҕа его месячное содержание; айах тарҕат = уст. находиться временно на содержании у кого-л.; ынах үүтэ айаҕар посл. молоко коровы в её корме; 4) уст. самый большой кубок для кумыса # айаҕа кытарар (или хараарар , оҥойор ) а) он много говорит; б) он решительно отказывается; айаҕар ас киирбэт буолбут ему кусок в горло не идёт (так м убит горем); айаҕа хайдыаҕынан очень громко, во весь голос; айах адаҕата см. адаҕа 2; айах тут= фольк. угощать, потчевать; айахха астар = (или бэрдэр =) замолчать (будучи побеждённым в споре); айахха киирбиччэ невпопад, необдуманно (говорить); айах ыла аҕа чуть-чуть (по)старше; кини миигиттэн айах ыла аҕа он чуть-чуть старше меня.

сыһ.
1. Бэрээдэгэ суох, күөрэ-лаҥкы, өрө-таҥнары. ☉ Беспорядочно, хаотично, вверх дном
Түөрт улахан бааҥка оҕурсу кэнсиэрбэтэ түҥ-таҥ угуллубут сиэккэтин уҥа илиитигэр тэйгэччи туппут. Н. Габышев
Оонньуу кэмигэр түҥ-таҥ түспүт олох мастары туруортуур тыастара тиһигирээтэ. Эрилик Эристиин
△ Туора-маары (көр). ☉ Криво-косо (смотреть)
Быйыл Климентий Сергеевич Саахарап оскуолаҕа учууталлаан түҥ-таҥ көрө сылдьар эбит. П. Аввакумов
2. Үтүөлүү-анньыалыы былаастаан, охторо сыһа-сыһа. ☉ Так, чтобы уронить, сбить с ног (толкать, трясти)
Мааҕын миигин түҥ-таҥ илгиэлээбитиҥ олус этэ. П. Ойуунускай
Оҕонньору түҥтаҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
3. көсп. Киһи өйдөөбөт гына (хол., саҥар); өйдөөбөтөх курдук, өйдөөбөтөхтүү (хол., көр). ☉ Несвязно, бестолково, невпопад (напр., говорить); непонимающе (напр., смотреть)
Оҕонньор нууччалыы түҥ-таҥ да буоллар билэр эбит. Амма Аччыгыйа
Түксү, уурай, эмээхсиэн, Түҥ-таҥ туойдуҥ, сөп буолла! Күннүк Уурастыырап
Байбааскылаах түҥ-таҥ таҥнан булумахтаһаллар. А. Фёдоров
♦ Түҥ-таҥ түс — ыксалынан тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. в спешке
Түҥ-таҥ түһэн дьиэлэрин хомуммута буоллулар. Амма Аччыгыйа. Түҥ-таҥ эрдэр (туойар, тыллаһар) — 1) мээнэмээнэ саҥар, буолары-буолбаты мээрилээ. ☉ Говорить что попало, что взбредёт на ум
Сэргэчээн …… кэнникинэн түҥ-таҥ туойан барда. Болот Боотур; 2) өй-мэй буолар кэмҥэр ону-маны тыллас (улаханнык ыалдьа сытан). ☉ Бредить, говорить несвязно (находясь в болезненном состоянии). Бэргээбит кэмигэр түҥтаҥ туойар буолан хаалла

1. сыһ.
2. Туорамаары, тэлиэс-былаас (хол., дайбаан хаамп). ☉ Нескладно, неуклюже (напр., размахивать руками при ходьбе)
   [Кыыс] ханна да барбытын, ханна да тиийбитин билбэт. Арай дьэ элэй-балай, тэлиэс-былаас дайбаан испит. Саха ост. I
   Ууларын быыһынан элэй-балай дайбаан, хотонноругар тахсыбыттара Күннэйдэрэ [ынах аата] кырыытынан буолбахтыы, мөхсө-тахса турар эбит. В. Яковлев
3. Сыыһа-халты, түҥ-таҥ (хол., саҥар). ☉ Невпопад, беспорядочно, бестолково (напр., говорить)
   Эмээхсин Лөгөнтөйгө: «Тукаам, бу тугуй? Туруйа ини. Мин эйиэхэ бу кэһиибин аҕаллым», — диэн элэй-балай туойаахтаабыт. Р. Кулаковскай
   Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
   «Спартак суох, ыалдьан куһаҕан…» — диэн элэйбалай саҥарар этим. Итинтэн дьиэлээхтэр күүппэтэх ыар сонуннара арыллан барбыта. «ХС»
4. Көтүмэхтик, аатыгар эрэ, дьалаҕайдык (хол., үлэлээ). ☉ Кое-как, небрежно, спустя рукава (напр., работать)
   Үлэтэ суох сатаан олорбот, элэй-балай үлэлиир диэни сатаабат, үлэ уопсастыбаннай суолтатын өйдүүр, үлэҕэ дьоҕурдаах буола сатыыр киһи — ол култууралаах киһи. МАЕ КТТС
5. даҕ. суолт. Эриэ-дэхси биир-тэҥ буолбатах, эҥин-эҥин, араас. ☉ Неодинаковый, различный, разномастный
   Бу аартык алын кырыытын диэки Таҥнары көрөн кэбистэххэ, …… Элэс-балас сырдыктаах, Элэй-балай эркээйилээх, Эрийэ-буруйа суоллаах, Эрэй-буруй эҥээрдээх, Элэдэһин-Дуоһун Хотун Хаан аартык Эҥэлдьийэн түһэн барар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Элэй-балай Сайыннар эргийдилэр. Д. Говоров