1. лишь, только лишь; сплошь || сплошной; аһылыга аҥардас эт его еда — одно лишь мясо; 2. одинокий, холостой; одинокая, незамужняя; аҥардас дьахтар одинокая женщина.

аат., кэпс. Эргэ тахса илик эдэр кыыс. ☉ Незамужняя молодая девушка, барышня
Бүгүн баарыһыналар бөҕө сырыттылар. Болот Боотур
Кыыс сүүрбэ сааһын туолан, эт тутан сиппит-хоппут баарыһына этэ. Н. Якутскай
Маны бааннаххына, баарыһыналартан бастыҥ кырасаабыссалара буолуоҥ, уолаттар батыһа сылдьыахтара. Болот Боотур

1. даҕ., кэпс.
2. Кэргэнэ суох, сулумах. ☉ Неженатый, холостой; незамужняя. Атаһым Баһылай саас ортолоох, билиҥҥэ диэри холостуой
   □ Хос иһигэр холостуой киһи ороно, кинигэлээх улахан ыскаап турар. Суорун Омоллоон
3. Халтай, туох да туһата суох. ☉ Безрезультатный, пустой, не приносящий пользы. Ханнык баҕарар үлэҕэ тиэхиньикэ холостуой сырыытын аччаттахха үлэ оҥорумтуота үрдүүр. ОҮM
4. аат суолт., кэпс. Кэргэнэ суох, сулумах киһи. ☉ Холостяк, холостячка
   Бөһүөлэккэ тиийэн кэллилэр, холостуойдар уопсайдарын иннигэр тохтоотулар. М. Попов

даҕ.
1. Туга да суох аҥаардас бэйэтинэн эрэ; кураанах; сыгынньах. ☉ Пустой (без ничего); голый (лишённый чего-л.)
Бу сарсыарда туран үүтэ суох сулумах хара чэйи испитэ. Н. Якутскай
Үөһэттэн сулумах тииттэр өҥөйөн тураллар. Н. Габышев
[Өлбүт] оҕото сулумах матараас үрдүгэр маҥан бырастыынанан саба тардыллан, бу наскыйа сытаахтыыр эбит. В. Яковлев
Соччо улахана суох, сулумах соҕус кэбиниэт. «Кыым»
2. Туох да таһаҕаһа эбэтэр боҕуута суох. ☉ Передвигающийся, идущий без поклажи, без груза, налегке
«Көрбөккүн дуо, [борохуоттар] сулумах иһэр буолбаттар дуо?» — диир Гудзинскай. Н. Якутскай
Ол эн, сулумах киһи, ыркый ойуурдарынан, үрэх сөкүлэринэн быһыта көттөҕүҥ дии. Амма Аччыгыйа
Тэлиэгэ аттаах, таһаҕастаах уонна сулумах дьон борохуот кэлэрин көһүтэллэр. Д. Таас
△ Көлүллүбэтэх, ыҥыырдамматах (ат, оҕус). ☉ Неосёдланный, незапряжённый (о коне, быке)
Наҕылтан уон аты сулумах сиэтэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Түөрт миинэр табалаахпын. Биир табам сулумах. И. Гоголев
Табаарыстар, хайа бу диэки сулумах оҕус иһэр. ХКК
3. Дьиэтэ-уота, оҕото-уруута суох соҕотох. ☉ Неженатый (незамужняя), холостой (холостая)
Сэрбэкэ кэргэнэ суох сулумах сылдьар киһи. И. Гоголев
Биэс этээс тухары холостуой, сахалыы тупсаран эттэххэ, улаҕаҕа уктар, ойоҕоско олордор ойох-доҕор диэнэ суох уу сулумах эр дьон симиллэн олорор дьиэлэрэ этэ. Э. Соколов
Сүөһүтэ суох, сулумах дьахтар Саакырыма Өлөксөөндөрө диэн баар. Н. Павлов
△ Аҥаардас, соҕотох. ☉ Одинокий, одиночный
Иннигэр ыыппыт сулумах хайыһара …… супту сурулаан иһэн, бөлкөй талах сүгэн турар хаарын көҥү көтөн ааһаат, умса хойуостанан сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Хонуу ортотугар сулумах мас, Холорук мускуйан хоҥкуйа үүнэр. Эллэй
Кыһыҥҥы сулумах кубаҕай күн былыттан кылбайан таҕыста. Н. Габышев
4. көсп. Эбиитэ, киэргэтиитэ суох бэйэтинэн эрэ бэриллэр, судургу. ☉ Бедный, скудный (напр., о литературе); голый (напр., о схеме)
Уус-уран өттүнэн сулумах соҕус эрээри, поэма ыччат оччотооҕу тыын боппуруоһун таарыйта. «ХС»
Тус бэйэтигэр эрэ бэлиэ майгыта суох герой тыыннаах киһи буолан көстүбэт, сулумах схемаҕа кубулуйар. ВГМ НСПТ
«Тогойкин прототиба — Терёшкин» диэн ааттаан эрэ кэбиһии олус сулумах, судургу, туһата да кыра. «ХС»
◊ Сулумах ох (кустук) көр ох
Даҕанча тайахха ыкса кэлэн баран саамай сууһарыылаах сулумах кустугун ылан, сүрэҕин туһа манан буолаарай диэн баран ыппыта. Далан
[Хотойдор] сулумах ох чуураадыйар суһалынааҕар уонунан ордук түргэнник көтөн күпсүйэн испиттэрэ. Д. Апросимов

I
туохт. Кытар, кытара умай; кытар-тэтэр. ☉ Алеть; покрываться багрянцем (напр., о природных явлениях); заливаться румянцем (о лице)
Киирэн эрэр күн былыт кырыытынан кыыспыта кыһыл хаймыы буолан көстөр. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр атырдьах ыйын эргэтин саҕана от-мас кытара кыыста. Л. Попов
Хаана улам кыыстар кыыһан, сирэйэ кыһыл сукуна курдук, кытаран кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Араас өҥүнэн оонньоон ордук чаҕылыйан, сырдаан көһүн. ☉ Ярко сиять, переливаться всеми цветами радуги
Газоннарга, аллеяларга сибэккилэр кустук дьэрэкээн өҥүнэн дьиримнии кыыһаллар. Софр. Данилов. Араас өҥнөнөн, Кылбаара кыыста Аралы кустук Сайаҕас халлааҥҥа. С. Данилов
Дьүкээбил уоттара кыыһаллар Эн кыһыл көмүстээх баттаххар. Эллэй
др.-тюрк. хыз
II
аат. (э. ахс. кыргыттар)
1. Дьахтар оҕо уонна эдэр (кэргэн тахсыан иннинээҕи) сааһыгар. ☉ Девочка, девушка (до замужества)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгыннаах кыыс. В. Яковлев
Муостата суох дьиэ буоругар олорон …… уончалаах кыыс, ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
2. (тард. сыһыар-х тут-лар). Ким эмэ оҕото буолар дьахтар киһи (төрөппүттэригэр сыһыаннаан этэргэ). ☉ Дочь
Уоллара иккитэ, кыыстара биирэ буолла. Саха фольк. «Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Шарапов кыыһын урут Сэмэнчик дэҥ кэриэтэ көрөрө. Н. Якутскай
3. Дьахтар кэргэн тахсыан иннинээҕи кэмэ, туруга. ☉ Состояние до замужества, до вступления в брачные отношения, девичество
Кыыс сылдьан кыыспыт, тэтэрбит, Ыраас иҥэ хатан эрэр. Р. Баҕатаайыскай
Кыыс сылдьан чугаһаппатах эрээригин, билигин кэлэн харайа сатыыгын дуо? «ХС»
Эргэ тахсан да баран Элэс түүл буолан күрэммит Эйэҕэс күнүн, кыыс кэмин Үтүөнэн өйдүү сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
◊ Абааһы кыыһа — Аллараа дойдуга олохтоох ынырык сидьиҥ дьүһүннээх олоҥхо, остуоруйа персонаһа. ☉ Чудовище Нижнего мира — персонаж женского пола в героическом эпосе олонхо
Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү. Ньургун Боотур
Илбис кыыһа көр илбис. Кыыс бэрбээкэй көр бэрбээкэй. Умса түһэн сытар Чом көрдөҕүнэ даадар икки кыыс бэрбээкэйэ кини муннун анныгар субу бадьаллан тураллар үһү. Далан
[Уу] эбии дэбилийэн кэлэн истэ, …… дьон кыыс бэрбээкэйдэригэр тиийдэ. Н. Заболоцкай. Кыыс дьахтар — 1) эдэр дьахтар (эдэр кыыстыы кэрэтин, кыраһыабайын бэлиэтээн этэргэ). ☉ Молодая женщина (сохранившая девичью красоту, свежесть)
Тэһиин тутуохпут диэн тоҕус уолан киһи, аҕыс кыыс дьахтар тахсан сэргэ төрдүгэр мустубуттар. Саха фольк. Кыыс дьахтар томтойор түөһүгэр уол оҕону күөрэччи көтөҕөн ылар. Т. Сметанин
Уолан киһи кыыс дьахтар кылыһахтаах ырыата тыа саҕатын сатарытан …… эрэрин истэ биэрбит. П. Филиппов; 2) кэргэннэнэ илик сааһырбыт кыыс. ☉ Незамужняя женщина в возрасте
Кыыс дьахтар кытыйаны-хамыйаҕы кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.). Дьадайан, бэйэтэ даҕаны дьүдэйэн бараары гынан, Мэҥэ улууһуттан Доллу диэн нэһилиэктэн биир кыыс дьахтары ойох ылбыт. МНН. Кыыс кэрэ (үчүгэй) — 1) тас көрүҥүнэн, көстөр дьүһүнүнэн кыраһыабай, нарын-намчы (эдэр эр киһини этэргэ). ☉ Красивый, изящный, имеющий нежные черты лица (о молодом мужчине)
Уопсай көрүҥэ үөһэттэн алларааҥҥа дылы эҥкилэ суох, ситэ үчүгэй, дьоҕус, кыыс үчүгэй киһи. МНН
Георгий Дмитриевиһы көрбүт эрэ киһи барыта кыыс кэрэ, көнө уһун уҥуохтаах, хатыҥыр киһи этэ диэн дьүһүннүүллэр. ПНИ ОСОТ
Саһархай харахтаах, нууччалыы сырдык хааннаах, кэннигэр тарааммыт хойуу баттахтаах, орто уҥуохтаах кыыс кэрэ киһи этэ. «ХС»; 2) эдэр уонна маҥан дьүһүннээх (сылгыны этэргэ). ☉ Молодая и белой масти (о кобыле)
Кыыс кэрэ Кытыт биэ буолан Тымыытта турбут, Тырыта тыбыырбыт. П. Ойуунускай
Туой күрэҥ соноҕоһу утаарбыттар, Кыыс кэрэ биэни кыйдаабыттар. С. Зверев
Күн Толомон Ньургустайга кыыс кэрэ убаһа этин буһуулаан таһаараҥҥыт, араҥа туос үрдүгэр ууран биэриҥ! ПЭК ОНЛЯ VI
Кыыс оҕо — кыыс II диэн курдук. Айыы Куо, көстөсүөргү олус үчүгэй кыыс оҕо. П. Ойуунускай
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
[Петя:] Дьэ бу маннык бэйэлээх, сибэкки курдук кыыс оҕо пиэрмэҕэ, хотоҥҥо сүөһү ортотугар хайдах үлэлээн сылдьыах бэйэҕиний? С. Ефремов. Кыыһынан кырый — кэргэн тахсыбакка, ыал буолбакка соҕотох хаал. ☉ Остаться в старых девах
«Аны оҕобут эргэ барымына, кыыһынан олорон кырдьара буолуо», — диэн Сэмэн Уйбаанабыс кэргэнин, игиинэн аалар курдук, биир кэм хомуруйан тахсара. Н. Якутскай
Мин билэрим: кини аҥаардас хаалан, Кыыһынан кыһалҕалаахтык кырдьыбытын. С. Данилов
Урут эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов. Уу кыыһа — сүһүөхтэртэн турар сымнаҕас эттээх, улахан бүлтэгэр харахтаах, үс паара хатыылаах атахтардаах уу үөнүнэн аһылыктанар күөлгэ үөскүүр тоноҕосчут ыамата. ☉ Личинка стрекозы
Мин уу кыыһынабын, Балык балтынабын. С. Данилов
— Ол, паапа, туох үөнүй? — Билбэтим ээ. Уу кыыһа эбитэ дуу? Далан. Уу кыыһа атаҕа элбэҕин, харахтара эчи ынырыгын! Суол т.
др.-тюрк. хыз
III
аат., эргэр. Кыһыы, аба. ☉ Злость, язвительность, едкость
Тылын кыыһын, айаҕын абатын, уоһун угалдьытын, тииһин силигин! ПЭК ОНЛЯ II