быраактаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Бу оскуола холостуой учууталларын барыларын бэйэм быраактаталаан турабын. Софр. Данилов

сыһ. Чэгиэнник. ☉ Крепко, не болея, в добром здравии
Кэргэннээх киһи холостуой дьоннордооҕор уһуннук, доруобайдык олорор. ТЕН ИДь

хомуур ахс. аат. Алта буолан хомуллан, бары бииргэ эбэтэр бары биир киһи курдук. ☉ Вшестером, все шесть в совокупности, вместе; все шесть как один
Кинилэри [ыанньыксыт кыргыттары] солбуйа, алта уол тахсар буолбут үһү, эбиискэтигэр алтыан холостуойдар үһү. В. Яковлев

сыһыан холб.
1. Олус салгытта диэн сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к высказываемому, как к чему-л. изрядно надоевшему (до каких же пор)
Хайа муҥун, ыалга айах адаҕата буолуомуй? «ХС»
Уонна, хайа муҥун, бу соҕотох холостуой холуупчук буолаҕын — кэргэннэ тэрин. «ХС»
△ Иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок эмоциональной оценки происходящего (довольно, сколько можно)
Туолка, устума, хайа муҥун, киһи барыта турута тыытар. Н. Габышев
Хайа муҥун, кыргыһыахха — буолуох буоллун! «Кыым»
2. Хайааһын өр кэмҥэ уонна уһуннук күүппүт кэнниттэн оҥоһуллубутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на факт совершения действия, состоявшегося после долгого ожидания (наконец-то)
Хайа муҥун, Аркадий били таайа этэр тыллаах сытыы дьахтара ким буоларын биллэ быһыылаах. Н. Габышев
Тутууну аан бастакы саҕалааһын кэмэ, бастакы тэрээһин быстах ыарахаттара, хайа муҥун, ааһан бардылар ини. В. Яковлев
Итини учуоттуурга уолдьаста, хайа муҥун. «Кыым»
3. Эбии моһуок баарыттан суланыыны-мөҕүттүүнү, үҥсэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, жалобу, досаду по поводу каких-л. дополнительных трудностей (увы, вот беда)
Эрилиннэҕинэмускулуннаҕына чахчы үчүгэй учуутал буолуох чинчилээх. Ол гынан баран, хайа муҥун, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт. Софр. Данилов

аат.
1. Байыаннай кириэппэс эбэтэр бөҕөргөтүнүүлээх сир начаалынньыга. ☉ Начальник войск крепости или укреплённого района, комендант
Кириэппэс хамандаана хаайылынна. «ХС»
Иркутскайга ыраахтааҕы аатыттан дьаһайар суут тэриллиэҕиттэн 1783 сылтан ыла Саха провинцията хамандаанынан салаллар уобалас буолта. ИОВ ЯК
2. Гарнизоҥҥа, харабылга сулууспаны сөптөөхтүк сүгүүнү, байыаннайдар уопсастыбаннай сирдэргэ дьиссипилиинэлэрин, гарнизоҥҥа бэрээдэктэрин көрүүнү дьаһайар байыаннай начаалынньык. ☉ Военный начальник, ответственный за правильное несение гарнизонной и караульной службы, за дисциплину военнослужащих в общественных местах, за сохранение порядка в гарнизоне, комендант
Мин заставабар төннөн кэлээт, хамандааҥҥа дакылааттаабытым. Н. Якутскай
[Семёнов:] Мин бу ыстаап хамандаана диэн буолабын. С. Ефремов
Хаһааччыйаҕа 40 киһилээх гарнизон этэрээтэ тэрилиннэ. Хамандаанынан судьуйа суруксута А.Г. Никифоров ананна. С. Васильев
3. Сэрии дьонун сиринэн, уунан, салгынынан айанын, айанныыр суол учаастагын, ханнык эмэ мэһэйдэри, ууну, хайаны туорааһыны салайар байыаннай начаалынньык. ☉ Военный начальник на путях передвижения войск, на участках маршрутов форсирования переправ, комендант. Морсуруут хамандаана. Оройуон хамандаана
4. Уопсай дьиэ сэбиэдиссэйэ. ☉ Заведующий общественным зданием, комендант
Хамандаан көҥүллээбэт, арай дэкээнтэн көрдөһөн сайабылыанньа суруйуум ээ? В. Гаврильева
[Маша:] Өссө хамандаан оҥостоору гыммыт дии. Бу дьиэҕэ кэргэннээх мин эрэ баарбын уонна бары холостуой уол-кыыс. С. Ефремов
Хамандаан күлүүһүн аҕалан ааны аспыта. Ю. Рытхэу (тылб.)

даҕ.
1. Туга да суох аҥаардас бэйэтинэн эрэ; кураанах; сыгынньах. ☉ Пустой (без ничего); голый (лишённый чего-л.)
Бу сарсыарда туран үүтэ суох сулумах хара чэйи испитэ. Н. Якутскай
Үөһэттэн сулумах тииттэр өҥөйөн тураллар. Н. Габышев
[Өлбүт] оҕото сулумах матараас үрдүгэр маҥан бырастыынанан саба тардыллан, бу наскыйа сытаахтыыр эбит. В. Яковлев
Соччо улахана суох, сулумах соҕус кэбиниэт. «Кыым»
2. Туох да таһаҕаһа эбэтэр боҕуута суох. ☉ Передвигающийся, идущий без поклажи, без груза, налегке
«Көрбөккүн дуо, [борохуоттар] сулумах иһэр буолбаттар дуо?» — диир Гудзинскай. Н. Якутскай
Ол эн, сулумах киһи, ыркый ойуурдарынан, үрэх сөкүлэринэн быһыта көттөҕүҥ дии. Амма Аччыгыйа
Тэлиэгэ аттаах, таһаҕастаах уонна сулумах дьон борохуот кэлэрин көһүтэллэр. Д. Таас
△ Көлүллүбэтэх, ыҥыырдамматах (ат, оҕус). ☉ Неосёдланный, незапряжённый (о коне, быке)
Наҕылтан уон аты сулумах сиэтэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Түөрт миинэр табалаахпын. Биир табам сулумах. И. Гоголев
Табаарыстар, хайа бу диэки сулумах оҕус иһэр. ХКК
3. Дьиэтэ-уота, оҕото-уруута суох соҕотох. ☉ Неженатый (незамужняя), холостой (холостая)
Сэрбэкэ кэргэнэ суох сулумах сылдьар киһи. И. Гоголев
Биэс этээс тухары холостуой, сахалыы тупсаран эттэххэ, улаҕаҕа уктар, ойоҕоско олордор ойох-доҕор диэнэ суох уу сулумах эр дьон симиллэн олорор дьиэлэрэ этэ. Э. Соколов
Сүөһүтэ суох, сулумах дьахтар Саакырыма Өлөксөөндөрө диэн баар. Н. Павлов
△ Аҥаардас, соҕотох. ☉ Одинокий, одиночный
Иннигэр ыыппыт сулумах хайыһара …… супту сурулаан иһэн, бөлкөй талах сүгэн турар хаарын көҥү көтөн ааһаат, умса хойуостанан сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Хонуу ортотугар сулумах мас, Холорук мускуйан хоҥкуйа үүнэр. Эллэй
Кыһыҥҥы сулумах кубаҕай күн былыттан кылбайан таҕыста. Н. Габышев
4. көсп. Эбиитэ, киэргэтиитэ суох бэйэтинэн эрэ бэриллэр, судургу. ☉ Бедный, скудный (напр., о литературе); голый (напр., о схеме)
Уус-уран өттүнэн сулумах соҕус эрээри, поэма ыччат оччотооҕу тыын боппуруоһун таарыйта. «ХС»
Тус бэйэтигэр эрэ бэлиэ майгыта суох герой тыыннаах киһи буолан көстүбэт, сулумах схемаҕа кубулуйар. ВГМ НСПТ
«Тогойкин прототиба — Терёшкин» диэн ааттаан эрэ кэбиһии олус сулумах, судургу, туһата да кыра. «ХС»
◊ Сулумах ох (кустук) көр ох
Даҕанча тайахха ыкса кэлэн баран саамай сууһарыылаах сулумах кустугун ылан, сүрэҕин туһа манан буолаарай диэн баран ыппыта. Далан
[Хотойдор] сулумах ох чуураадыйар суһалынааҕар уонунан ордук түргэнник көтөн күпсүйэн испиттэрэ. Д. Апросимов