прил. 1. (непреклонный) кытаанах, тыйыс (сүрэхтээх), киһи тылын ылыммат; неумолимый человек тыйыс сүрэхтээх киһи; 2. (непреложный, твёрдый) булгуччулаах, мүлчүрүйбэт; неумолимый закон мүлчүрүйбэт сокуон.

I прил. 1. (непреклонный) кытаанах, кытаанах хааннаах; суровый человек кытаанах киһи; суровый тон кытаанах тон; 2. перен. (угрюмый) хаҕыс; суровое нёбо хаҕыс халлаан; 3. (крайне строгий, беспощадный) кытаанах, суостаах, суопумар; суровая проверка кытаанах эриир; суровая реальность суоһумар чахчы; 4. (тягостный, тяжёлый) кытаанах; суровая жизнь кытаанах олох; суровый климат кытаанах климат.

прил. 1. тимир; железные опилки тимир кыырпаҕа; железный лом тимир то-һоҕосторо, тимир хаарбаҕа; 2. перен. (сильный, крепкий) тимир, бөҕө; железные мышцы тимир былчыҥ; железное здоровье бөҕө доруобуйа; 3. перен. (твёрдый, непреклонный) тимир, кытаанах; железная воля тимир воля; железный закон кытаанах сокуон; # железная дорога тимир суол; железный век археол. тимир үйэтэ (киһи айнах историятыгар боруонса үйэпгин кэнниттэн киһитимиртэн аан маҥнай сэп-сэбиргэл онгостор буолбут кэмэ); железный блеск мин. тимирдээх кыһыл руда.

прил. 1. (не жидкий, не газообразный) кытаанах; твёрдые тела физ. кытаанах эттиктэр; 2. (не мягкий) кытаанах, хоччорхой; твёрдый хлеб хоччорхой килиэп; твёрдый карандаш кытаанах харандаас; 3. перен. (непоколебимый, непреклонный) кытаанах, бигэ, тыйыс; твёрдое решение бигэ быһаарыныы; твёрдый характер кытаанах характер; твёрдое убеждение бигэ итэҕэбил; 4. (решительный, уверенный) кытаанах, чиҥ; твёрдый шаг чиҥ хардыы; 5. (прочный, устойчивый) бигэ, туру ктаах, тирэхтээх; твёрдая опора бигэ тирэх; твёрдое знание дела дьыаланы бигэтик билии; 6. перен. (без нарушений, отклонений) бигэ, кытаанах; твёрдая власть бигэ былаас; твёрдая дисциплина кытаанах дьиссипилиинэ; 7. перен. (точно установленный) бигэ, халбаҥнаабат; твёрдые сроки бигэ бол-дьохтор; твёрдые цены бигэ сыана (государство олохтообут сыаната); # твёрдый знак кытаатыннарар бэлиэ; твёрдые согласные кытаанах бүтэй дорҕооннор.

I
даҕ., эргэр.
1. Ыар, дьиппиэр. ☉ Тяжёлый, плотный
Үс сиринэн боҕуралаах, сэттэ сиринэн кудурҕаннаах, кутаа Уот байҕал ортотуттан үүнэн тахсыбыт тоҕус халлаан оройугар тиийэ Муус суорун булгунньах баар буолуо. Ньургун Боотур
Бастаах-атахтаах Най хара суорун былыт Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Кыратык да халбаҥнаабат, бигэ; нүһэр, дьиппиэн. ☉ Непреклонный, непоколебимый; суровый, угрюмый
Аҕамсыйбыт суорун киһи тапталлаах эдэр хотунун үөрэтэ саҥарар быһыытынан, атыыр көҕөн …… саҥарталаан барда. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу дойдуттан …… сүүс ордугуна сүүрбэ судаарыскай суоруннара кэлэннэр дьоллоох Дьокуускай куорат дьогдьойор саалыгар тоҕуоруйбуттар үһү. Болот Боотур. Дуолан Хаҕыстай ойуун — дьүһүн-бодо көп суорун киһи, уһун хара баттахтаах, үрүҥүнэн көрбүт кылар харахтаах, сирэйэ бар түү бытык. Саха сэһ
1977
ср. бур. зуруу, зүрүү ‘упорный, упрямый’
II
аат., эргэр. Дьиэ, дьиэуот. ☉ Дом, жильё, обиталище.
ср. п.-монг. саҕури, МНТ саури, орд. суури ‘сиденье, место; местожительство’

I
туохт.
1. Кытаанахтык, тыйыстык тутун, ордук ыараан биэр. ☉ Стать суровым, жестким (о лице)
Алдьархай ааҥнаатаҕына, Дьылҕа хаан үтэн-анньан көрдөҕүнэ атыйахтаах уу курдук айманар сатаммат, дириҥ далай курдук дьиппиэрэр куолу! И. Гоголев
Көлөпүнэ [киһи аата] эбии дьиппиэрбит, хаана хамсаабыт этэ, ийэм диэки чэлкэлээҕинэн кынчарыйан ылбыта. Н. Заболоцкай. Токоосоп кубарыйбыт сирэйэ тыйыһыра дьиппиэрэр, харахтарыгар эҕэлээх тымныы уоттар өрө көбөллөр. А. Федоров
2. көсп. Симиллэн, хойдон, хараҥа буолан көһүн. ☉ Сгустившись, уплотнившись, казаться непроницаемо темным, тяжелым
Хараҥа улам ыаһыран, дьиппиэрэн барда. А. Федоров. Былыт өһөҕүрэ дьиппиэрэн, киһини түҥнэри көтүөххэ айылаах намтаабыкка дылы. Р. Кулаковскай
Өрүс уҥуор сыгынньах, кэрискэ суорба таас хайалара сөҥүдүһэ дьиппиэрэн тураллар. С. Никифоров
Хойуу симилэх ойуурунан бүрүллүбүт тайҕа дьиппиэрэн, лүҥкүрэн, бэйэтин хоонньугар тугу сыһыаран турара биллибэккэ, разведчиктар хас хардыыларын аайы дьиксинэ, сэрэнэ испиттэрэ. Д. Таас
◊ Дьиппиэриэҕинэн дьиппиэрэн - муҥутуурдук, олус наһаа дьиппиэрэн. ☉ Невозмутимо, сосредоточенно, серьезно
Оннук киһи [дьоһуннаах көрүҥнээх сааһырбыт студент] сорунан дьиппиэриэҕинэн дьиппиэрэн уруок ааҕа олордоҕуна - билии, үөрэх дириҥ далайын биирдэ эҕирийэн ылыах курдук дьүһүннэнэр. Н. Заболоцкай
II
даҕ. Кытаанах, тыйыс, киһи уйулҕатын көтүтэр. ☉ Тяжелый, суровый, грозный, непреклонный
Кулуба «чэ, баҕардар, буоллун даҕаны» диэбиттии, дьиппиэр хаанын ылынан, сөҥөдүйэн туран, Лэгиэн Кыычыкыны, Аргыһах кинээһи ыҥырталаата. Күннүк Уурастыырап
Таня убайын чиҥ-чаҥ, дьиппиэр куолаһыттан иһигэр дьулахачыйда. Л. Попов
Хаардаах буурҕа хараҥа түүннэригэр, Сири түгэҕинэн эҥсэн, Дьиэлэри дьигиһитэн, Дьиппиэр тыастар ньиргиһэллэр. Күннүк Уурастыырап

1. көр дьэбиннир
2. Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
   Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар, ол тимир суураллыы түмүгэр, күн уота көрөн, үөһэ тахсан дьэбидийэр. ДНА СХБКК
3. көр дьэбиннир
   3
   Арҕаа халлааҥҥа, кытара ууллубут чугуун курдук, күн кытара дьэбидийэн, мэлбэйдэ-мэлбэйбитинэн олоро түһэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
   Орудиелар ньиргиэрдэрин кытта тэҥҥэ ситинник өһөҕүрэ дьэбидийбит саҕах арылла түспүтэ. Софр. Данилов
4. көсп. Сөбүлээбэккэ, кыыһыран, ыар санааҕа баттатан күлүгүр, тыйыһыр (киһи сирэйин туһунан); кытаат, тимир-тамыр көрүҥнэн, тымный (куолас, харах). ☉ Темнеть, мрачнеть, каменеть, стать суровым, твердым, холодным (о лице, голосе, взгляде), стекленеть (о глазах)
   Уулаах Атах ороҥҥо Саһааннаах олорорун көрөн, хаана-сиинэ дьэбидийэ түстэ. Эрилик Эристиин
   Абыраамап, суоһуран, …… тимир-тамыр көрдөҕүнэ, дьэбидийбит куоластаннаҕына, Маппыр торуттар, сүрүн-кутун баттатар. Л. Попов
   Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан, тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов
   △ Кытаанах, тыйыс хааннаах, ыарахан майгылаах буол. ☉ Иметь суровый, непреклонный, упрямый, тяжелый характер
   Айдар - дьэбидийэн түһэн, кытаанах киһи. Н. Лугинов
   △ Тымныы тыыннан, тымный, киһи кутасүрэ тохтообот буол. ☉ Холодать; становиться неуютным, необжитым (напр., о заброшенном жилье)
   Халлаан күнтүүн дьэбидийэн, уорастыйан испитэ. Далан
   Бэһиэлэйэптэр …… балаҕаннара аһаҕас түннүктэринэн одуулаһан дьэбидийэн турар. Амма Аччыгыйа

даҕ.
1. Суон, уйуктаах, бөҕөтаҕа эбэтэр оннук киэптээх. ☉ Крепкий, прочный
Модьу төһүү мас. Модьу быа. Модьу боробуойдаах аан. Модьу илиилээх-атахтаах.  Күөрэгэй [киһи аата] тутуспут мутуга модьу буолан, бөрө иккиһин нэмийэн хадьырыйыан иннинэ, атаҕын ньылбы тардан ылла. Т. Сметанин
Ыт модьу сыабын быһа көтөн миэхэ кэлиэ суоҕуттан эрдийэн, дьиэ айаҕын диэки баран иһэн, аан баттыктааҕын көрөн, тохтоон хааллым. Эрилик Эристиин
Лоокуут …… модьу харылаах, толору быччыҥнаах, эрдиҥи көрүҥнээх төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сүгүүгэ-көтөҕүүгэ ордук кыайыылаах, ордук ыараханы уйар, кыайар. ☉ Крепкий, сильный, легко справляющийся с тяжестью, тяжёлой ношей
Доҕорум сүгэһэргэ модьу эбит.  Биир олус бөдөҥ уҥуохтаах, модьу быһыылаах, сүдү улахан киһи турар үһү. Саха фольк. Бу саамай модьу эр дьоҥҥо сөптөөх үлэ этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көсп. Бигэ эрэллээх, халбаҥнаабат, кытаанах (киһи ис санаатын этэргэ). ☉ Несгибаемый, непреклонный, твёрдый (о воле человека)
Модьу санаалаах дьон! Көр, туохтан даҕаны соһуйбат, дьу лайбат дьон. Н. Лугинов
Николай Снитко олус инициативалаах, булугасталыгас, халбаҥнаабат модьу санаалаах табаарыс этэ. СБТТ
◊ Модьу атах кө р атах
Били үнүрүүн куттаабыт кыыла …… модьу атах, киэһэни быһа үгүрүөлээн-үгүрүөлээн баран, тотон эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр. Күндэ
Модьу атах куобахтары тутаары, куттаары уһуутуур, алларастыыр. Т. Сметанин
ср. монг. бадьу ‘жать, прижимать’

1. даҕ., поэт.
2. Олус элбэх, аһара дэлэй (хол., баай). ☉ Обильный, неистощимый (напр., о богатстве)
   Дойдубут дуолан күүһэ туругура турарыгар, Олохпут барҕа кыаҕа Ордук хаҥыырыгар – Санаа далааһына хабарын Саха барытын сатыырын! Күннүк Уурастыырап
   Баҕарабын холкуостаах дьоннорум Барҕа быйаҥы оруохтарын, Оттон бэйэм айар хоһооннорум Оннук оргуйа туруохтарын. И. Эртюков
   Эн курдук көҥүл күүстээх, Эн курдук барҕа былаастаах Туох кэлиэй Бу орто туруу бараан дойдуга Аламай маҥан күммүт барахсан! С. Данилов
3. көсп. Толору көрүҥнээх, баһырхай, үөскүлэҥ. ☉ Крупный, большой, богатырского сложения
   Барҕа быччыҥ өрө тыыллар. Эллэй
   Бааһын уҥунуохтаата, Барҕа куҥнарын имэрийдэ, Аҕыйах таммаҕы Айаҕар кутан биэрдэ. П. Ойуунускай
   Бэйэтэ [Тойон Ньургун бухатыыр]– барҕа бэйэлээх, баараҕай быһыылаах, бухатыырга сөптөөх бөдөҥ туруу киһи. ПЭК ОНЛЯ II
4. көсп. Уостан хаалбат күүстээх (хол., санаа); уолан бүппэт толору (хол., дьол). ☉ Непреклонный, стойкий (о духе); переполненный, полный (о счастье)
   Баҕарабын сэгэрбэр Барҕа дьолу тосхойуохпун, Тапталлаах кэрэ сирбэр Туһалаах киһи буолуохпун. С. Спиридонова
5. аат суолт., поэт. Туох эмэ баайаталыма, уйгута, быйаҥа. ☉ Благо, обилие, изобилие
   Марсель куорат күлүмчаҕыл, Барытыгар баар баай, барҕа... С. Данилов
   Баарбын барытын Баттаабакка, бараппакка Бар дьон барҕатыгар Быраҕар майгылаахпын, Барыгыт барҕалаан Бастааҥ-атахтааҥ. А. Софронов
   ◊ Барҕа <баһаам> баай – хаһан да сүппэт, быстар диэни билбэт дэлэй баай. ☉ Неиссякаемое, неистощимое богатство
   Кинигэ – барҕа баай (өс хоһ.). Сир ийэ – биһиэнэ! Сирэм күөх – биһиэнэ! Баараҕай күүспүтүн Барҕа баай үппүтүн Ким кыайыай! Ким хотуой! П. Ойуунускай
   «Баай байанайым Барҕа баайыттан Быраҕан биэрдэҕэ, Арыы тыам аһыырга анаатаҕа», – диэн Уоһун иһигэр Ботур-ботур ботугураата. А. Софронов. Барҕа малааһын – элбэх киһилээх улахан малааһын. ☉ Богатый, роскошный пир
   Ол дойдуга [Тааттаҕа] Улахан урууларга, Ытык ыһыахтарга, барҕа малааһыннарга Алҕатар дьаһаллаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Икки нэһилиэк бар дьонун үөрдэ-көтүтэ, үҥсүүтүн түмүгүн барҕа малааһынынан бэлиэтээн, аатынсуолун ыытыах буолбута. Күннүк Уурастыырап. Барҕа баһыыба (махтал) – истиҥ махталы биллэрэр саҥа аллайыы. ☉ Выражение искренней благодарности (огромное спасибо)
   Серго Орджоникидзены көрсөн, Бар дьонум аатыттан Барҕа баһыыба туттаран, Ис сүрэхпиттэн уруйдаатым, Иэдэһиттэн убураатым. С. Васильев
   Бу дойду дьоннорун барҕа махталларын поэт «Булчут эбээн бэлэҕэ» диэн поэматыгар суруйар. Софр. Данилов