прил. 1. (несложный) уустуга суох, боростуой; 2. (о человеке) судургу, мас көнө; он человек немудрёный кини мас көнө киһи.

прил. 1. (простодушный) кии-тэрэйэ суох, көнө, судургу; 2. разг. (несложный) уустуга суох, судургу, боростуой; нехитрое устройство судургу оҥоһук.

даҕ. Уустуга суох, чэпчэки, судургу. ☉ Нетрудный, несложный, простой, легкий
Өбүгэ үгэһин биирдэ кэстиҥ да, иккиһин кэһэриҥ кэбэҕэс! «ХС»
Сирэр хайгыырдааҕар кэбэҕэс диэччилэр. «ХС»
Үөрэнээччилэр уруок аайы ыйытыллар буолан, барар тиэмэни өйдүүллэрэ кэбэҕэс. «Кыым»
ср. др.-тюрк. кев ‘ослаблять, истощать’

1.1) простой, несложный; судургу оҥоһуулаах массыына простая машина; судургу суол несложное дело; 2) перен. простой; прямой, прямодушный; судургу киһи простодушный человек; 2. нареч. 1) просто; судургу эт = сказать просто; 2) прямо; судургу барыахпыт поедем прямо (без остановки); судургу бар = идти напрямик # судургу этии грам. простое предложение.

прил. 1. (начальный) элементарнай, бастааҥҥы, бастакы; элементарная математика элементарнай математика; 2. перен. (несложный, поверхностный) бэрт судургу, киһи эрэ билэр; элементарная проблема бэрт судургу проблема; иметь элементарное представление о чём-л. ту ох эмэ туһунан бэрт судургу өйдөбүллээх буол; 3. перен. (самый необходимый) саамай төрүт; элементарное условие саамай төрүт усулуобуйа; 4. хим. элементарнай; элементарный состав вещества вещество элементарнай састааба; 5. физ. элементарнай; элементарные частицы элементарнай өлүүскэлэр.

I
туохт. Туох эмэ кытаанаҕы тугунан эмэ ыксары сууралаа, иһирдьэ тобулу аал. ☉ Тереть что-л. твёрдое чем-л. до образования углубления или отверстия
Сууххайыы бөҕөнү сууххайан, аалыы бөҕөнү аалан, нэһиилэ ядро батар гына оҥордулар. Болот Боотур
Уйбаан уус кытарбыт тоһоҕонон халҕан хаптаһынын тобулу үүттээн сууххайбытынан, тыаһаан-ууһаан чаччыйбытынан барда. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Түргэн, сыыдам (хамсааһын туһунан этэргэ). ☉ Быстрый, проворный (о движении)
Тулааһынап кыыс үөрүйэх, сууххай туттуутун астына, хараҕын кытыытынан кини хас хамсаныытын ааҕа кэтэһэн олорбута. Далан
Төннүү айан хаһан баҕарар кэлбиттээҕэр сууххай буолааччы. И. Федосеев
Көһө үөрүйэх дьон балааккаларын, малларын хомуналлара сууххай. П. Егоров
△ Уустуга суох, судургу. ☉ Несложный, простой
Кэпсээн кэлин чаастарын тыла-өһө олус сууххай, ойуулуур кырааската да аҕыйах. Н. Тобуруокап
Ити билигин кэпсээн эрэ кэбистэххэ сууххай курдук эрээри, хары эрчиминэн үлэлиир эрдэххэ, күчүмэҕэй этэ. КА СДьДь
ср. телеут. шурҕун ‘быстро, стремительно’

даҕ.
1. Бөҕөтө суох, алдьанымтыа. ☉ Непрочный, ломкий, хрупкий
Кэбирэх мастан үөн арахпат (өс хоһ.). Биһиги Бэттиэмэ диэн күөл атаҕын, кэбирэх оттоох кэҥэс уолба ходуһаны хайытан тахсабыт. Э. Соколов
Ардах дохсуна астан хаалла гынан баран, кырыс сымнаҕаһа, кэбирэҕэ бэрт. Н. Павлов
2. Уустуга суох, дөбөҥ. ☉ Несложный, легкий, не составляющий труда, простой
Субу илииҥ иһигэр баар, букатын кэбирэх да суолу таба тайанан булбакка, сыра бөҕө быстааччы. Күннүк Уурастыырап. Кырдьык даҕаны, эртэн арахсар сүрдээх кэбирэх да эбит, дьон ол иһин даҕаны арахсаллара буолуо… А. Софронов
Оттон куурусса көстөрө өссө кэбирэх. Д. Таас
3. көсп., кэпс. Барыны бары олус чугастык ылынар уйан дууһалаах. ☉ Принимающий все близко к сердцу, впечатлительный
Ийэ сүрэҕин курдук оҕотун иннигэр кэбирэх, ичигэс, сымнаҕас, үтүө, амарах туох баар буолуой?! Н. Якутскай
Аата, кэбирэххин, ынах тэптэҕин аайы ытыыгын дуу? М. Доҕордуурап
Кинилэр [оҕонньоттор] чиргэл эттэригэр Күндьыл охсуутун уйаннар, Билигин кырдьаннар, кэхтэннэр, Кэбирэхтэр, уйаннар. И. Эртюков
♦ Кэбирэх сирэ (миэстэтэ) — ким эмэ ордук кыайтарар, мөлтөх өттө. ☉ Наиболее уязвимое, слабое место у кого-л., ахиллесова пята
[Киирик:] [кулаактар] ханан кэбирэх сири хааннаах тумустарынан тоҥсуйалларын көрөн, тыҥырахтарын-тумустарын бысталыыр буоларбыт. С. Ефремов
Кистэлэҥ үлэ араас ньымаларын баһылаабыт идэтийбит революционер Серго сидьиҥ полицейскай кэбирэх сирин таба тайаммыта. ЯАМ СД. [Миша:] Кинилэр кэбирэх сирдэрэ ханан баарын билиэхпитин наада… С. Михалков (тылб.)
ср. др.-тюрк. кеврэк ‘слабый, хрупкий, ломкий’

даҕ.
1. кэпс. Оҥоһуутунан эбэтэр киһи өйдүүрүгэр уустуга суох; судургу, көннөрү. ☉ Несложный по устройству, легкий для выполнения или понимания, простой
Бу саас-үйэ тухары боростуой быһытынан ууну хаайыллара, онон боростуойдуҥу быһытта тутуоҕуҥ. М. Доҕордуурап
Кини бэйэтин өйдүүрүнэн боростуой, көнө тылынан кылаас мөккүөрүн кэпсиир. Амма Аччыгыйа
2. Ураты күндүтэ, киэргэлэ, тупсарыыта суох. ☉ Не представляющий большой ценности, недорогой, без особых украшений, простой
Түннүк аннынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэкөрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
Бу турдахтарына, ханааба устун биир боростуой буолан баран, бэрт ыраас көстүүмнээх …… нүүчча икки хаһаак икки ардынан хааннаах оҕо киһи кэлэн остолобуойга киирэн иһэн Абдуркулланы баттаҕыттан имэрийээри гыммытыгар, Абдуркулла, охсоору гынна диэн, дьик гынан баран аһаран биэрдэ. Эрилик Эристиин
Губин Вася «Север» диэн бэрт боростуой бөппүрүөскэ имиллибит хаатын сарк гына бырахта. Амма Аччыгыйа
△ Туох да ойуччу уратыта суох; көннөрү. ☉ Ничем не отличающийся от обычного, простой, обыкновенный
Оттон ол анараа килиэккэҕэ страустар да, туруйалар да буолбатахтар, көннөрү боростуой кууруссалар. Г. Угаров
Боростуой, бороҥ дьүһүннээх Барабыайдар манна бааллар. Баал Хабырыыс
3. кэпс. Улаатымсыга, киэмсигэ суох, судургу эйэҕэс майгылаах; эйэҕэс. ☉ Невысокомерный, нецеремонный, отличающийся вежливостью, простой, простодушный
«Боростуой, эйэҕэс кыыс эбит»,— диэн Үүйэ Эльвираны иһигэр сөбүлүү санаата. Л. Попов
Билигин кини боростуой, көнө курдук көрбүт оҕонньотторо тоҕо эрэ эҕэлээхтик көрөр-истэр буолбуттарын бэлиэтии көрөн санньыйда. А. Сыромятникова
Оо, оҕолор барахсаттар, аата, аламаҕайгыт, боростуойгут сүрүкэтэ! В. Яковлев
4. Уопсастыбаҕа туох да үрдүк балаһыанньата, дуоһунаһа-чыына суох көннөрү үлэһит эрэ. ☉ Не занимающий высокого общественного положения или должности, являющийся рядовым (тружеником), простой, рядовой
Бу боростуой сэбиэскэй дьон олохторун, үлэлэрин туох да киэргэтиитэ суох дьиҥ кырдьыгынан кэпсээбитэ …… «Аргыстар» диэн сэһэн ситиһиитэ буолар. Софр. Данилов
Билэҕиэн, мин аны ыал буоллум, Кэргэним Украина киһитэ, Тимир суол боростуой үлэһитэ, Санаабар, булуннум дьиҥ дьолбун. П. Тобуруокап
Үрдүк солото да суох буоллар, Ол боростуой саллаат киһи Босхолоспут дойдуларыгар Посол курдук буолта үһү. И. Эртюков
5. Сорох ситимҥэ судургу (көр) диэн тиэрмин суолтатыгар туттулуннаҕына: арааһа суох биир элэмиэнтэн оҥоһуулаах, судургу састааптаах. ☉ В некоторых сочетаниях выступает в значении термина судургу ‘однородный по составу, простой’. Боростуой харандаас

1. сыһ.
2. Көнөтүк, биир субурҕатык. ☉ Прямо, прямой линией (выпрямить, разогнуть)
   Быаны көннөрү тарт. — Биричиинэй быһаҕын сулбу тардан таһааран көннөрү тутта. Амма Аччыгыйа
3. Урукку оннугар, чөлүгэр (түһэр — туох эмэ хамсаабыты, сыҕарыйбыты). ☉ На старое место, на прежнее место, по-прежнему (поставить, поправить)
   Киһитэ ачыкытын көннөрү анньынна. М. Доҕордуурап
   Хаалтыһын көннөрү тардынна, Бытыгын туора сотунна. С. Васильев
   [Оҕонньор] эмискэ баҕайы Симон ханньары барбыт атаҕын көннөрү тутан кэбистэ. Л. Попов
4. Уустугурдуута суох, судургутук. ☉ Не осложняя, просто
   — «Биһиги быйыл бултаабыт түүлээхпит», — диэтэҕэ баҕас дуу кини көннөрү... Амма Аччыгыйа
   Демонстрациябытын, биһиги хас да суол гына формалыыбыт, көннөрү хааман испэппит. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Мээнэ, таах. ☉ Просто, просто так
   — Көр, ити Ньукулай Ньукулаайабыс табаарыс үлэни көннөрү ыраахтан көрөн баран ааһа турбат киһи. Амма Аччыгыйа
   — Суох, тахса иликпин [үлэбэр]. Бу үлэбэр көннөрү билсэ сылдьар дьүһүнүм. Н. Лугинов
   — Ээ, дьэ диэ, көннөрү сытан ыллым. А. Сыромятникова
6. Туга да суох, кураанах; илии тутуура суох. ☉ Ни с чем, без ничего; с пустыми руками
   Бу баран бараммыт биһиги көннөрү кэллэхпитинэ, повар Бычков өссө тугу туойуо биллибэт. Т. Сметанин
   Аа-дьуо эрдэттэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур, сороҕор эрдии оҥочоҕо быраҕыллан лобургуур, оччоҕо дьоннор оргууй аҕай: «бэрсибит быһыылаах», эбэтэр: «көннөрү эбит», — дэһэр саҥалара иһиллэр. С. Руфов
7. Туох да булкааһа суох, бэйэтинэн (сиэ, аһаа). ☉ Так, как есть, без всякой примеси, без дополнительных заправок, приправ (кушать)
   Тар — аһыйбыт үүт туруоруллубута. Тоҥнуу хааһыга кутуллар. Көннөрү сиэххэ эмиэ сөп. И. Данилов
8. даҕ. суолт.
9. Туох да уратыта суох, тугунан да чорбойбот, син атыттар курдук. ☉ Ничем не примечательный, ничем не выделяющийся среди других, обыкновенный, заурядный
   Мин көннөрү богуоҥҥа билиэт булбаккабын, «международнай» диэн аатырар богуоннарыгар сааспар аан маҥнай айанныырым кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Алмаас күндү таас буоларын билбэт киһиэхэ кини көннөрү үрэх тааһын кэриэтэ. Н. Лугинов
10. Уустуга суох, судургу. ☉ Простой, несложный, незамысловатый
    [Эрэспиэсчиктэр] көннөрү сорудахха эрэ баран иһэр дьон курдук, аат харата айгырайгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин
    Былыр наар көннөрү доруоптары эрэ тутталлара. Ити мээрэйдэр систиэмэлэрин уустугунан быһаарыллар. ВНЯ М-4

1. даҕ.
2. Кэбэҕэстик өйдөнөр, оҥоһуллар, толоруллар, уустуга суох, боростуой. ☉ Легкодоступный для понимания, выполнения, несложный, нетрудный
   Оҕонньор чөмчөкөтүн иһигэр буһаран таһаарбыт былаана сүрдээх судургу буолла. Амма Аччыгыйа
   Кэриэс хаалларыам эйиэхэ Мин судургу муудараһы: Киһилии буолаар киһиэхэ, Таптаар дууһа ырааһын. С. Данилов
   Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
   Ол да буоллар судургу кэпсэтии туох да түмүгэ суох хаалбата, син булан түмүгүн быһаардылар. Эрилик Эристиин
3. Атыттартан туох да уратыта суох, көннөрү. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный
   Ас түннүккүн. Сырдаата, Үүннэ судургу сарсыарда. Н. Харлампьева
   Долгутта ити кэрэ, Бэрт судургу түбэлтэ, Ийэм миигин хаһан эрэ Ити курдук сыллыыр этэ... И. Гоголев
   Суруйбутум буолуо сүүһүнэн Судургу автографтарбын. И. Федосеев
4. Ураты киэргэтиитэ, тупсарыыта, уустугурдуута, дэгэтэ суох, боростуой. ☉ Безыскусный, незамысловатый, невычурный
   Судургу баҕайы уонна сирийэн көрдөххө, дьэ дьиэ да дьиэ! [оскуола бырайыага]. Кылаабынайа, кыра да уустугурдуута, соһуччута суох судургу баҕайы. Н. Лугинов
   Яранга иһигэр киирбиппит — Барыта өскүөрү, судургу: Тулалыы тилийэ тэлгэммит Көп тэллэххэ олоруу. С. Данилов
   Бу ырыа наһаа судургу, дорҕооннор дэхсилэһиилэрэ букатын суох ырыата. В. Короленко (тылб.)
5. Уустуга суох, боростуой састааптаах. ☉ Элементарный по составу, простой
   Рифмаҕа биирдии тыл дьүөрэлэһэр буоллаҕына, ол судургу рифма буолар. ВГМ НСПТ
   Форматынан көрөн түһүгү (падеһы) төрүт уонна ойоҕос, судургу уонна тардыылаах диэн араарыллар. ВИП СТПС
6. Көнөтүнэн сылдьар, киитэрэйэ, сирэй көрбөҕө суох. ☉ Открытый, бесхитростный, нелицемерный
   Ууһут ат курдук судургу киһи (өс хоһ.). [Хаамарап] кимиэхэ да туох да куһаҕаны саныыры билбэт, судургу киһи. А. Фёдоров
   Георгий Осипович көнө, судургу майгылааҕа, туохтан эмэ хомойдоҕуна онтун тута биллэрэрэ уонна «эн оннук-маннык этиҥ» диэн сыһа-соһо сылдьыбат этэ. ВНГ ГОПХ
   △ Ону-маны уустугурдары сөбүлээбэт, айгыстымтыата суох. ☉ Неприхотливый, бесхитростный
   Кинилэргэ, ыраатар дьон быһыытынан, ас-өйүө тэринэр суох, судургу дьон. Эрилик Эристиин
   Биһиги сорохпут улдьаабытыгар тэптэрэн уонна кини судургутунан туһанан, дьиэтигэр, наадыйдыбыт да, хаһан баҕарар көтөн түһэр үгэстээхпит. СДТА
   △ Кэнэнниҥи өс киирбэх. ☉ Простодушный
   Силтэһин курдук биир тылы сатаан саҥарбат кэнэн, судургу киһиэхэ өссө түбэһэ илигэ. Күннүк Уурастыырап
   Олус көнө, кэнэн, судургу, оннук-маннык диэн саҥарбат-кэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук буолар. Саха фольк. [Маня:] (күлэр). Оо, дьэ уол да бөҕөҕүн ээ. Эчи судургутун, эчи кэнэниҥ бэрдин. С. Ефремов
   2
   сыһ. суолт., көр судургутук. Миигин мунньахха тиэтэтэллэр, эн наадаҕын судургу эттэргин. М. Доҕордуурап
   Тэрэнтэй ити ыйытыытыгар Мөрүөн балачча саҥата суох олорбохтоон баран, судургу хоруйдаата. Д. Таас
   Үөлээннээхтэрэ утары кэпсэтиигэ судургу Охоноон диэн ыҥыраллар. «ХС»
   ◊ Судургу этии тыл үөр. — холбуу этииттэн арааран, биир туһаан уонна кэпсиирэ ситиминэн үөскэтиллэр этии. ☉ Простое предложение
   Холбуу этиигэ киирэр хас биирдии судургу этии бэйэтэ тутаах чилиэннэрдээх. ПНЕ СТ
   Судургу этиилэртэн холбуу этиини оҥорон, үөрэнээччилэр судургу уонна холбуу этии уратыларын түргэнник билэллэр. СОТТЛ
   ср. монг. сидурҕу ‘прямой, откровенный, искренний, корректный, честный’