1. даҕ.
2. Өссө да ситэ-хото илик, эт-сиин өттүнэн сайда илик. ☉ Молодой, ещё не достигший полной физической зрелости (о человеке)
   Ыйдаҥалыы ымманыйа Ахта сылдьабын эйиигин, Ньуолдьаҕай сааһым ырата — Мин күөх Сиинэм — Мин биһигим. С. Данилов
   Холкуос эр дьонноро бааллара буоллар, кини, ньуолдьаҕай кыысчаан, от тиэйэ сылдьыа этэ дуо?! В. Протодьяконов
   Оччотооҕу оҕо дьон сэрии алдьархайын эт хааннарынан билбиттэрэ, ыар үлэ-хамнас кинилэр ньуолдьаҕай сарыннарыгар сүгэһэр буолбута. «ХС»
3. көсп. Бүтэһиктээх кээмэйигэр тиийэ илик; сиппэтэх (уус-уран айымньы туһунан). ☉ Несовершенный, незрелый (о литературном произведении)
   Мин аахтым долгуйа, аймана, Былыргы ньуолдьаҕай хоһооммун. С. Данилов
   Ити хотугу дойдуну, туундара айылҕатын, муустаах байҕалы, онно олорор, үлэлиир дьону хоһуйар …… сиппэтэх, ньуолдьаҕай хоһооннор этэ. В. Миронов
4. аат суолт. Сааһын ситэ илик оҕо. ☉ Маленький ребёнок
   [Манчаары Маайаҕа:] Икки мөһөөх харчы баар, онон иринньэххин иит, ньуолдьаҕайгын улаатыннар. Эрилик Эристиин. Тэҥн. ньулдьаҕай

1. аат. Күөлгэ, өрүскэ, үрэххэ чычаас уулаах сир. ☉ Неглубокое место в озере, реке, море, мель, мелководье
   «Таастааҕы» кини улахан, киэҥ, дириҥ баҕайы үрэх курдук саныыра ээ. Онтуката быыкайкаан эбит дии. Дьарата да сүрүн. Софр. Данилов
   Сыл үгүс өттүгэр крабтар муора түгэҕинэн сылдьаллар, оттон саас ууһаары дьараҕа тахсаллар. ББЕ З
   Ньырбачаан чычаас ууга кэһэн киирэн дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. «ХС»
2. даҕ. суолт.
3. Чычаас, дириҥэ суох. ☉ Мелкий, неглубокий
   Дьара хомоҕо улахан соболор биллиргэччи сэмсииллэр. И. Гоголев
   Күөл ортотугар дьара сир баар эбит. И. Данилов
   Борокуот дьара ууга кыайан устубат этэ. П. Филиппов
4. көсп. Хайа эрэ өттүнэн, хайа эрэ хаачыстыбатынан мөлтөх, итэҕэс, татым. ☉ Недостаточный, слабый, несовершенный (по каким-л. показателям, качествам)
   Дайаакыннара диэн дьара эрэйдээх быһыылаах. Ити киһи тойон буолла да, эстииһибит. П. Тобуруокап
   Аҕыйах үүттээх ынах элбэхтик маҥырааччы, Дьара өйдөөх-санаалаах - Ол элбэхтик лахсыйааччы. И. Гоголев
   Оттон шеф чааһынан ыллахха, кини көтүмэҕин, киһи быһыытынан халбаҥын, билии өттүнэн дьаратын туһунан институкка «этэрбэс араадьыйата» элбэҕи этэр. В. Яковлев

даҕ.
1. Быстаҕастарынан оҥоһуллан, бэлэмнэнэн баран холбоммокко сылдьар (хол., быһыллыбыт таҥас). ☉ Раскроенный, но недошитый
«Дьэ, көрөн кэбис, — диир Лидия Ивановна, технологическай лииньийэ саҕаланар сиригэр олорор кыыһы …… ыйа-ыйа, — кини кырыллыбыт сатаҕай таҥастары нүөмэрдиир». «Кыым»
Бинсээкпин олоппоһум өйөнөрүгэр кэтэрдэ ыйаан баран, өссө даҕаны тигиллэ илик сатаҕай сылдьар кумааҕыларбын, ыскааптан ылан, бэрийэргэ сананным. М. Попов
△ кэпс. Туох да оҥоһуута суох, табаарынан сылдьар (таҥаһы этэргэ). ☉ Рулонный (о ткани)
Ити пуондаҕа барыта сүүрбэ тыһыынча миэтэрэ сатаҕай таҥас, уонунан тыһыынча буут бурдук …… бэриллибитэ. ПА
2. Хомулла, дьаһалла, быһаарылла илик. ☉ Разобранный, незавершённый, недоведённый до конца. Туох да иһитэ, суута суох сатаҕай малы сатаан илдьибэппин
□ Билигин даҕаны үгүс искусственнай тутуулар, икки мас муоста саргы сатаҕай тураллар үһү. Н. Босиков
3. Ыпсаҕайа, сааһыланыыта, сатамньыта суох; ыһыллаҕас. ☉ Несовершенный; расхлябанный, разболтанный (напр., о дисциплине). Сатаҕай тэрээһин. Сатаҕай дьиссипилиинэ
□ Уулаах итинтэн салгыы холкуос иһигэр тахсыбыт бары сатаҕай быһыылары кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Уурбут-туппут курдук ыпсарыллыбатах айымньы, композицията сатаҕай буолар. ВГМ НСПТ
△ Ыһыллаҕас көстүүлээх. ☉ Беспорядочный, лишённый единого плана (напр., о селении)
Бөһүөлэк уопсай көстүүтэ олус сатаҕай, бэрээдэгэ суох. «Кыым»
4. сатаархай диэн курдук. [Уот Уһутаакы:] Үөгүлүү былаастаан, Сатаҕай сатаҕайдык Саҥа саҥаран, Сарылыы турбута үһү… П. Ойуунускай
Сатаҕай саҥанан айдааннаах соҕустук Айаатаан, хаһыыран борохуот айманна. Н. Түгүнүүрэп
«Кэһэйдин, тоҕо уорда диирий? Уоруум да хайыым, кыыбаҕатын кыатаннын ээ!» — ким эрэ кэһиэхтээх сатаҕай куолаһа бээҕиниир. «ХС»
5. түөлбэ. Сабыыта, бүөтэ суох, аһаҕас. ☉ Незакупоренный, неприкрытый, открытый
Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан, саанан айа тартым. Н. Заболоцкай
ср. алт. дьадаҕай ‘открытый’, кирг. жадаҕай ‘одинарный; незащищённый’, казах. жадаҕай ‘лёгкая одежда’

даҕ.
1. Чиҥэ суох, көбдөркөй, ыһыллаҕас. ☉ Неуплотнённый, рыхлый, рассыпчатый (напр., о почве). Сахсархай буор. Сахсархай от
□ Оҕуруот култууралара чиҥээбэт сахсархай буору сөбүлүүллэр. ФНС ОС
Субурҕаттан утары кэбиһиигэ төһө да сахсархай от ылыллыбытын иһин үлэ сыыкыла түргэтиир, оҥорумтуота үрдүүр. ПАЕ ОС
Ноһуому …… кыра чөмөхтөрүнэн сахсархай гына тохпуттар. Г. Николаева (тылб.)
2. көсп. Үчүгэйдик ыпсыбатах, көтүмэх оҥоһуулаах. ☉ Неподогнанный, сделанный небрежно, некачественно (напр., о строении). Сахсархай тутуулаах дьиэ
□ Оҥочобут ыпсарыыта сахсархай соҕус дуу? М. Ефимов
△ Үчүгэйдик чочуллубатах, ыпсаҕайа, тупсаҕайа суох (хол., уус-уран айымньыны этэргэ). ☉ Недостаточно отточенный, «сырой» (напр., о литературном произведении)
Хоһоон бэйэтигэр сөбө суох формалааҕа, үгүс сиринэн сахсархайа көстөн кэлбитэ. «ХС»
3. көсп. Саарбах, бутуллаҕас (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Незрелый, несовершенный (напр., о мыслях)
Сахсархай санаабын Сааппакка, саллыбакка саҥарар саҥнаахпын. А. Софронов
Өр үөрэнэн, Үгүстүк үтүрүһэн Үллэмэй кинигэттэн Өйү итигэстэспитэ, сахсархай санаата Сааһыланан испитэ. С. Васильев
4
чачархай 1 диэн курдук. Александр Петрович мичээрдээн сахсархай маҥан бытыга ибигирии хамсаталаан ылла. Амма Аччыгыйа
5
көр сахсаҕар. Мэкчиргэлэр сымнаҕас уонна сахсархай түүлээхтэр, онон тыаһа суох көтөллөр. ББЕ З. [Салааска] аттыгар сахсархай түүлээх бараан сонноох Валерка уонна Пантелей көһүтэ тураллара. Ю. Сотник (тылб.)