с. 1. (неуверенность в истинности чего-л.) саарбаҕалааһын; возбуждать сомнение саарбаҕалааһыны көбүт; заронить сомнение саарбаҕалааһыны үөскэт; 2. (недоумение) мунаарыы; # без сомнения в знач. вводн. ел. биллэн турар, туох да мунааҕа суох.

1. союз (словно) дылы, курдук; у вас такой вид, будто вы не поняли эн өйдөөбөтех курдук дьүһүннээххин; 2. частица (выражает неуверенность) курдук, дылы, быһыылаах; мне сегодня как будто лучше бүгүн мин арыыйда курдукпун; 3. частица вопр. разг. оннук дуо, оннук буоллаҕай, ама доҕор; он желает проститься с тобой.— Будто? кини эйигин кытта бырастыылаһыан баҕарар.— Оннук дуо?

аат. Тугу эмэ бигэтик кыайан быһаарбакка мунаарыы, саарбахтааһын. ☉ Сомнение, неуверенность, нерешительность, колебание
Бастакы тапталбыт ырыата, О, син биир сүрэххэ хаалааччы, Саппахтаах саарабыл кэмигэр Эн үҥэр таҥараҥ буолааччы. С. Данилов
◊ Саарабыла суох — мунааҕа, саарбаҕа суох, чахчылаах. ☉ Несомненный; несомненно, безусловно. Саарабыла суох кырдьык
□ Вася Губин маамата баара, уолун көһүтэн сылдьара, саарабыла суох буолла. Амма Аччыгыйа

даҕ.
1. Саарааһыннаах, саарбахтааһыннаах, хайатын да быһаарбат; мунаах. ☉ Отражающий сомнения, колебания, неуверенность (напр., о мыслях, поведении). Саараҥ быһыы
□ Мунаарар саараҥ санаа, куоска кэриэтэ аа-дьуо сыбдыйан кэлэн, халыйдар-халыйан, өйүн-санаатын буһурук туман курдугунан бүрүйэн истэ. Софр. Данилов
Дойду экэнэмиичэскэй уонна хаһаайыстыбаннай балаһыанньата саараҥ быһаарыылары адьас тулуйбат буолан турар. В. Ленин (тылб.)
2. Барытыгар саарыыр идэлээх, быһаарыыта суох. ☉ Неуверенный, нерешительный. Саараҥ киһи
□ Киниэхэ, иһиттэн сүрдээх саараҥ киһиэхэ, аҥаардастыы ситиһии, олоххо табыллыы кэмэ кэллэ. Н. Лугинов

модальное сл. выражает сомнение, допущение, предположение с оттенком неуверенности пожалуй, возможно, может быть, вероятно; кини , арааһа , төннөр этэ он, пожалуй, вернулся бы; арааһа , оннук возможно, так.

I см. диэри.
II 1. послелог, упр. дат. п. 1) наподобие подобно, вроде, как, словно; акаары киһиэхэ дылы буолума не уподобляйся глупцу; кыыска дылы симиттигэс он застенчив, как девушка; остуоруйа остуоруйаҕа дылы а) сказка как сказка; б) как в сказке, как это в сказке бывает; 2) до; по; ойуурга дылы бар = идти до леса; киэһээҥэ дылы олор = сидеть до вечера; сүүскэ дылы аах = считать до ста; сылайыаххар дылы үлэлээ= работать до усталости; аныаха дылы до сих пор; баччааҥа дылы до сего дня; билиҥҥэ дылы по сей день; биилигэр дылы до пояса, по пояс; 2. в роли временного и сравн. союзов: кини кэлиэр дылы, манна олоруохпут до того, как он придёт, мы будем сидеть здесь; мин эппиппэр дылы, миэхэ кыыһырар он сердится на меня, будто я (это) сказал; 3. частица модальная, означает неуверенность, сомнение или полную уверенность похоже, кажется, как будто, будто бы; утуйарга дылы гыммыта он, кажется, спал; дьэ тутарга дылы гынным вот, наконец-то, как будто поймал.

саҥа алл.
1. Саарбаҕалааһыны, мунаарыыны, ааспыты өйдүү сатааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, неуверенность, вспоминание чего-л. — Чэ, оччоҕо бэйэҕэр хаһаана сылдьыбыт саппаас биричиинэбин этэбин
— Чэ, түргэнник. — Бээ, этиэх баҕайым дуу, этимиэх баҕайым дуу? Н. Лугинов
«Бу фельетону суруйууга Ыларов кыттыгастааҕа буолуо дуо? Бээ, итини хайдах гынан билэбиний?» — диэн буикулунна. Р. Баҕатаайыскай
2. Ханнык эмэ дьайыыны тохтотууну эбэтэр тохтото түһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение прекратить или приостановить действие
«Кууһума, бээ, тохтоо эрэ... Атаһыҥ мин кэлэн олоробун ээ», — диэтэ Силип оргууй аҕай. Күннүк Уурастыырап
Тыл-өс кэмчи киһитигэр, бээ, көрдөһөр да эмиэ сатабылы эрэйэр. Н. Лугинов
Чэ, бээ, аргыый, Лукерья сордооҕу олус үөҕүмэ, маҥнай хайдах-хайдах этэй, ону араҥалыахха, ону быһаарыахха. В. Гаврильева
3. Сааныыны, сэрэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает угрозу, предупреждение
Бээ, мөккүһэн эр, ким буолар кыайыылаах... Миигин эн билбэккин быһыылаах — Кимтэн кииннээхпин, хантан хааннаахпын, Кыыл ыраахтааҕыта тигр диэн таайдаахпын?! Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Саарбах дии санаа, чахчылааҕар эбэтэр дьиҥнээхтик олоххо киирэригэр бигэтик эрэнимэ. ☉ Быть неуверенным, сомневаться в чём-л. «Такси күүтүө дуо онно?» — Ларьяна саарбахтыы олордо. Р. Баҕатаайыскай
Кэлин үлэһит буолан баран, …… салалта үрдүк кирилиэһигэр турааччылар тылларын саарбахтыыр диэни билбэккэ улгумнук толорон иһэрэ. Н. Лугинов
Бу муҥ буулаабыт дьонугар лепрозорий тутуллар диэн туолбат суолу этэ олорорум дуу диэн саарбахтаан ылбыта. И. Федосеев
2. кэпс. Кими-тугу эмэ туохха эмэ эрэнэ санаама, аналыгар ситэри эрэбилэ суох дии санаа. ☉ Сомневаться в надёжности кого-чего-л., в чём-л.
Кини бэйэтигэр улаханнык саарбахтыыр биир мөлтөх өрүттээҕин билинэрэ. Кини тулуура суоҕа. Н. Лугинов
Ньукулаас быйыл иһигэр саарбахтыыра диэн — ыта. С. Никифоров
3. Тугу эмэ оҥороору гына-гына туохтан эмэ саараа. ☉ Быть в нерешительности, чувствовать неуверенность перед чем-л.
Петя саарбахтыы-саарбахтыы сыгынньахтанна, тохтоон турда. И. Данилов
Дьиэҕэ киириэн саарбахтаан турар. И. Егоров

(САНААБАР, САНААҔАР, САНААТЫГАР) аат сыһыан т.
1. Этиллэр санаа тас көрүүгэ эрэ эбэтэр ким эрэ санаатыгар чахчылаах курдугун көрдөрөр. ☉ Выражает кажущуюся или субъективную достоверность высказываемой мысли (как будто, казалось, кажется)
Халлаан, санааҕа, Толооҥҥо суулунна. Эллэй
Санаабар, арыы улахан аҥаара бүтүннүү кытыастан олорор. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ куустаҕына, Маайа, санаатыгар, кыччыырга дылы буолара. Н. Якутскай
Санаабар, сүрэҕэ чугаска дылы. Суорун Омоллоон
Эһиги дьыалаҕытын, санаабар, үчүгэйдик ырытан араҥалаатым. Күндэ
Санаатыгар, тойонун ааҕы олус өр күүттэрдэ. А. Фёдоров
2. Саҥарааччы этиллэр санаа түмүктээх буоларыгар эрэлэ суоҕун, хайааһын дьоҕойон, холоон көрөн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Выражает неуверенность говорящего в получении положительных результатов, а также то, что действие совершается на всякий случай, в утешение себе (на всякий случай, вроде бы)
Санааҕа, эмиэ хаайарга дылы гынным. Суорун Омоллоон
Били Сүллүкү кырдьаҕаһы ыҥыран, санааҕа, эмиэ имэриттэрэн, силлэтэн, бохсуруттаран көрбүт киһи. Болот Боотур
Сахаар оҕонньор, тыын ыла таарыйа, санаатыгар, сыгынахха ыттан, ыттарын иһиллээн көрбүтэ. В. Яковлев

1. дьөһ.
2. Кэриэтэ, курдук, курдуктук. ☉ Выражает отношения сравнения, сопоставления, тождества (словно, наподобие, подобно)
   Кыыска дылы симиттэр дуу? Тарбаабыт ынахха дылы (өс хоһ.). Кутуруга суох бөтүүккэ дылы буолан түһэҥҥин! Амма Аччыгыйа
   Чэ, чэ, атаах дьахтарга дылы ол-бу буолума. И. Гоголев
   [Түмэппий:] Онтоон оҕонньор туохха эрэ дылы, эйигин босхо үлэлэтэр эбээт. Күндэ
3. Диэри (туох эмэ кээмэйин, икки ардын бэлиэтииргэ). ☉ Указывает на конечный пункт, предел распространения действия, предел во времени (до, по)
   Киэһээҥҥэ дылы олор. Ойуурга дылы бар. [Чүөчээски:] Эппиэтин сарсыҥҥы күҥҥэ дылы күүтэбин. Суорун Омоллоон
   Кини бэйэтин дьыалатын онуоха дылы оҥорон бүтэриэ. Эрилик Эристиин
   [Далбарай:] Бачча сааскар дылы тугу да өйдөөбөккүн, билбэккин ээ. И. Никифоров
4. Диэри; курдук (баһылатыылаах холб. этии чаастарын ситимниир). ☉ Употребляется для присоединения частей сложноподчиненного предложения (до, как будто)
   Кини кэлиэр дылы, манна олоруохпут. Мин эппиппэр дылы, миэхэ кыыһырар. Бурхалей сүрэҕин тыаһын бэйэтэ истиэр дылы, «тиҥ-тиҥ» гына тэбиэлиир. Эрилик Эристиин
5. эб. суолт. Этиллэр санаа тас көрүүгэ, санааҕа кырдьыктаах курдугун көрдөрөр (үксүгэр кэпсиирэ буолбут туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, неуверенность в достоверности сообщаемого (будто, как будто, словно - употр. с гл. ф., выступающими в роли сказуемого)
   «Көхсүм арыый кэҥээбиккэ дылы буолбут дии», - оҕонньор уоһун иһигэр ботугураата. А. Софронов
   Тойон барытын сөпкө аахсыбыкка дылы. Амма Аччыгыйа
   [Баишев:] Бэйи, урутуурга дылы гыммыппын. Суорун Омоллоон
   ♦ Үрүҥү көрбөтөх үрүмэччигэ дылы көр үрүҥ. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы көр ыт II
   ср. п.-монг. адали 'похоже'