голод; неурожай || голодный; неурожайный; сут дьыл неурожайный год; сут саҕана в голодное время; сут содула последствия неурожайного года; суту утары охсуһуу борьба с неурожаем.

прил. 1. (несытый) аччык; торҕон (о хищных зверях); быть голодным аччык буол; голодный волк торҕон берө; 2. (вызванный голодом) хоргуйан; голодная смерть хоргуйан өлүү; 3. разг. (скудный) аас, тутах; голодный паёк аас паёк; 4. (неурожайный) аас, сут; голодный год сут дьыл.

туохт., эргэр. Кимиэхэ эмэ үүнүүтэ суох дьылга эбии оттуур сирдэ биэр. ☉ Выделить кому-л. покосной земли в придачу к норме в неурожайный год
Хайдаҕас курдук сэниэ ыаллардаах, элбэх сүөһүлэнэн эрэр аҕа уустарыгар сири эмтиэкэлииргэ, Амыдай үрэҕиттэн, Улуу Сыһыыттан биэсалта күрүө сирин бэрдэрэр гына этэргэ сүбэлэстилэр. Болот Боотур

даҕ.
1. Төрүү сылдьан баран быйыл төрөөбөтөх (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Яловый
Кытарах биэ курдук кырыытыттан кыймаҥныыр (өс хоһ.). Чэ, кэбис, хайдах гыныахпытый, кытарах бургунаспытын өлөрүүһүкпүт. А. Софронов
Кэргэним кытарах ынаҕын бэйэбитигэр туруоран, кыһын ыан иһиэ этибит. Болот Боотур
2. Курааннаабыт, куурбут; үүнүүтэ, быйаҥа суох. ☉ Засушливый, сухой; скудный травой, неурожайный
Бэһирик былыт мэччийдэ, кытарах былыт ыанньыйда. ПЭК ОНЛЯ II
Дьыл буоллаҕына кытарах. Бурдукпутун буоллаҕына хаһыҥ оҕуста. М. Доҕордуурап
3. фольк. Оҕолоно илик эдэр дьахтар. ☉ Нерожавшая молодая женщина
Кыдьараҥ өлүү буолбут Кыҥнары табык бэйэлээх Кытарах кыргыттардаах, Дьарык өлүүгэ ылларбыт Умсары табык бэйэлээх Уолан уолаттардаах эбит. П. Ойуунускай
ср. кирг., тув. кызырак ‘молодая кобылица (еще не жеребившаяся)’

аат. Хоргуйуу, аччыктааһын (үүнээйи үүммэккэ, аһыыр ас уонна сүөһү аһылыга суох буолан). ☉ Голод в неурожайный год
Аан дайдыга анаарбатах Ахсым алдьархай таҕыста …… Икки атахтаах истибэтэх Иэдээннээх сут эргийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биирдэ улахан сут буолбутугар «Нуотара үрэҕэр», от сии, Тааттаттан хас да ыал кыстыы киирбиттэрэ. Болот Боотур
Саха сиригэр өтөрүнэн түспэтэх уот кураан таҥнары сатыылаан, быйыл улуу сут адаҕыйда. И. Гоголев
◊ Боруон сут — Бастакы аан дойду сэриитин саҕанааҕы аччык кэм. ☉ Голод в годы Первой мировой войны
Боруон сутугар мин уон аҕыһым этэ. Саха сэһ. II. Сут тыала — соҕурууттан үрэр сылаас, курааны аҕалар тыал. ☉ Тёплый сухой ветер с юга, приносящий засуху
Тоҕус байҕал улаҕатыттан Тоҥ тобурах түһүтэлээтэ, Сут тыал үксээбититтэн Тооппоор аһыҥа Дьоһуннук ууһаата. Д. Говоров
Күөх ойуурдар сут тыала диэн ааттанааччы итии, кураан тыаллары тохтотоллор. КВА Б. Уот сут — сайын эрдэттэн улахан уот туран, үүнээйи үүммэккэ ас-үөл уонна сүөһү аһылыга суох буолуута. ☉ Голод в результате больших пожаров в начале лета
Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот сут той буолан, үлэни-хамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Д. Софронов. Уу сут — улаханнык халааннаан эбэтэр сайыны быһа ардах түһэн үүнээйи үүммэккэ, ас-үөл суох буолуута. ☉ Голод вследствие сильных затяжных дождей
Былыргы уу сут дьылларыгар улахан дайыымпа буола сылдьыбыта. П. Ойуунускай
Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Кураайы сир-дойду өҥсүйбүт. Куттаан барбыт уу суппут. Болот Боотур
Мин билэрбинэн, Саха сиригэр сут икки көрүҥэ баар: кураан сут уонна уу сут. «Кыым»

I
аат.
аптека
1. Эми оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ. ☉ Учреждение, где изготавливаются и продаются лекарства, аптека
Ити кэмҥэ нэһилиэккэ эмтиэкэ сабыллыбыта ыраатта, мөссүйүөн сабылынна. Амма Аччыгыйа
[Мүлдьү:] Оччоҕо, баһаалыста, үтүөтэ оҥор. Эмтиэкэҕэ баран кэлбэккин ээ. Эрэсиэбим, харчым бу бааллар. Суорун Омоллоон
Охоноос кыра эрдэҕиттэн таҥара дьиэтин, оскуоланы, эмтиэкэни көрөристэр аҕатын кытары нууччалар ортолоругар эриллэн үөскээбит, онон кини нууччалыы билэр. СЛ-9-10
2. Маҥнайгы көмөнү оҥорорго туттуллар эмп-томп бииргэ хомуллубута. ☉ Набор лекарств для оказания первой помощи, аптечка
Пиэрмэҕэ «маҥнайгы көмө» эмтиэкэтэ баар буолуохтаах. Ити эмтиэкэҕэ биинтэ, баата уонна дьуот, зелёнка куруутун баар буолуохтаахтар. ЗЛГ ҮүЫА
[Балыксыт:] Ээс… Эмтиэкэлээх этим ээ. Аҕалыам (балааккаҕа киирэр). «ХС»
русск. аптека
II
аат., эргэр. Үүнүүтэ суох дьыл өлүү сиргэр эбии бэриллэр оттуур сир. ☉ Покосное угодье в придачу к норме, которое выделяется в неурожайный год
[Балыксыт оҕонньор:] Мин аҕам саҕана күөх биэдэмэс диэн баара, ол күөх түҥэтик диэн тахса илик, өлбүт сирин кэрчиктээн ону уксуһан олоробут, сыл аайы эмтиэкэнэн иирэбит. П. Ойуунускай
Билигин иккис боппуруоспутун эмтиэкэни хотуур ортотун саҕана көрүөххэ диэн этии баар. «ХС»

даҕ.
1. Сабардама кыра, киэҥэ-куоҥа, холкута суох. ☉ Тесный (о помещении)
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Кыараҕас хоруопка угаммыт, Кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй
Таһаҕаспытын, сааларбытын сүгэн, өрө хааман тахсаммыт, сыыры эмти хаһан оҥостуммут кыараҕас үүтээни буллубут. Амма Аччыгыйа
2. Синньигэс, ситэ кэтитэ, киэҥэ суох, икки өттүттэн ордук кыһарыйтарар. ☉ Узкий, неширокий
[Тогойкин] олбуор кыараҕас кэлииккэ ааныгар ойон тиийэн, аһа баттаата. Амма Аччыгыйа
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан кыынньан барааччы. Н. Заболоцкай
Биһиги сотору били кыараҕас, орох курдук суолбутун туораан, дулҕалаах, араас аҥхалаат сирдэринэн киирэн-тахсан истибит. «ХС»
3. Кыра, ыга тутар, сөп түбэспэт (үксүн киһи таҥнар таҥаһын туһунан). ☉ Тесный, жмущий, стесняющий движения, слишком плотно прилегающий, узкий (обычно об одежде и обуви)
Яков бу уоттуйан хаалбыт уонна олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдирги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кыһынын буоллаҕына кыараҕас хомуутунан хабарҕабын ыга туттаран тыыммын хаайара, моонньубун быстарара. М. Доҕордуурап
4. Киэҥ, арылхай буолбатах, быһыччы көрбүт курдук (харах туһунан). ☉ Узкий, неширокий (о глазах)
Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини болооччу курдук сүүстээх, тараҕай төбөлөөх, кыра уҥуохтаах, кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Кыараҕас харахтарын тэрбэтэ-тэрбэтэ, Илларион Давыдов чаҕаарыйа түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тиийиммэт-түгэммэт, кыһалҕалаах, арыычча олорор. ☉ Бедный, малоимущий, нуждающийся (о человеке); неурожайный, полный лишений (год)
Ойуунускай дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии уот кураан Оту, бурдугу умаппыта. Кыһын ыган кэлиитигэр Кыһалҕа бөҕө улааппыта. Ол эрээри биһи аҕа ууһа Оннук кыараҕас дьылларга …… Улахан күөллэрдээх буоламмыт Улууһу ордук санатарбыт: Илимнээн, куйуурдаан эбинэрбит, Туулаан, муҥхалаан туһанарбыт. Болот Боотур
6. көсп. Кыра ычалаах, чычаас билиилээх, кыранан муҥурданар, тутах. ☉ Имеющий небольшие познания, узкий кругозор, узкие интересы
Сылгы, ынах сүөһү Сылдьар ыырын саҕа Сылдьыбыт сырыым Сытала суох кыараҕас эбит, оһоҕос тоторунан кэмнэнэр Олоҕум уйгута олус да дьоҕус эбит. С. Зверев
Урукку өттүгэр биһиги, культура үлэһиттэрэ, туохха барытыгар бэйэбит эрэ сүүрэрбит-көтөрбүт. Онон үлэбит да ис хоһооно чычаас, кыараҕас, …… наар оонньууну-көрү, үҥкүүнү эрэ тэрийии курдук буолара. И. Артамонов
Устудьуоннар малааһыҥҥа ыллыыллар, табахтыыллар, кыараҕас өйдөөх-санаалаах дьоннору үөҕэллэр. И. Тургенев (тылб.)
7. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх, чиэски сытар, барыыта-кэлиитэ суох (сир). ☉ Малонаселенный, расположенный вдали от центра (о местности)
[Куола:] Эһиги манна кыараҕас сиргэ булкуһа олорор буолаҥҥыт, кыра, мээнэ да хаалыах дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Витя ыраах, кыараҕас сиргэ, быыкаа пиэрмэ аттыгар үөскээбит буолан, ол баҕата сорох ардына арыый омуннаахтык уонна соһумардык киирэн ылар. Н. Заболоцкай
♦ Кыараҕаска киир — кыһалҕаҕа ыллар, олуйтар, күчүмэҕэй балаһыанньаҕын ыарат. ☉ Оказаться в нужде, попасть в трудное положение
Баайдааҕы да баранаак оҥорорум, Тоту да торҕон ыытарым, Кылааттааҕы да Кыараҕаска киллэрэрим. С. Зверев
Холкуос бэрэссэдээтэлэ сэрииттэн кэлбит, саас ортолоох, турбут-олорбут үскэл киһи кыараҕаска киирэн сылдьар. Айталын
Сиэн эбэтэ аймаммытыттан өссө кыараҕаска киирдэ. ЧКС ЫаЫЫ. Кыараҕас көҕүстээх — ыгым, кыраттан да кыыһырар, ордуос киһи. ☉ Нетерпеливый, вспыльчивый, раздражительный
Суола үрэх — кыра үрэх. Ол гынан баран кыараҕас көҕүстээх киһи ордук тэбиэс-өһүргэс буоларыгар дылы, кини сааскытыгар олус омуннура дэбилийэн ааһар үрэх. Амма Аччыгыйа
Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолуталыыгын диэн сэмэлиирэ. СГС ӨСҮДь
◊ Кыараҕас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бу дорҕоону саҥарыыга тыл үрдүктүк көтөҕүллэр, айах кыратык атар, уос төгүрүйэн кыттар. Маннык дорҕооннор саха тылыгар түөртэр: ы, и, у, ү. ☉ Узкий гласный
Кыараҕас аһаҕас дорҕооннор кыра тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ
Сыһыарыы аһаҕас дорҕооно наар киэҥ эбэтэр наар кыараҕас буолар. КИИ СТ-2