1) кривой, изогнутый; токур атах кривые ноги; токур мас кривая палка;токур суол извилистая дорога; 2) перен. разг. нечестный; токур сүнньүлээх киһи нечестный человек.

прил. 1. (неопрятный) сэбэрэ суох, чанчарык; 2. перен. (нечестный, непорядочный) кэрээнэ суох, үчүгэйэ суох, кирдээх; нечистоплотная сделка кирдээх кэпсэтии.

прил. 1. (загрязнённый) кирдээх; 2. (неоднородный) булкаастаах, сыыстаах; нечистая глина булкаастаах туой; 3. перен. (нечестный) чиэһинэйэ суох, кирдээх; # нечистое произношение ыраапа суох саҥарыы; нечист на руку ылыгас идэлээх, уоруйах.

нареч. нечестно; вероломно, предательски; өстөөх түөкүннүү саба түспүтэ враг напал вероломно.

приставка, суолтатынан аат тылы, даҕааһын ааты үөскэтиигэ туттуллар уонна бэлиэтиир: 1) тыл суолтатыгар олох утары өйдөбүлү, хол. недруг өстөөх; невысокий үрдүгэ суох, намыһах; 2) тылга этиллэр бэлиэ, хаачыстыба олус улахана суоҕун, мөлтөҕүн ыйар утары өйдөбүлү, хол. невнимательный болҕомтото суох (ситэ болҕомтото суох); неплохой куһаҕана суох (оччо куһаҕана суох); 3) тыл бэлиэтиир өйдөбүлэ суоҕун, хол. неприязнь сөбүлээбэт быһыы, абааһы көрүү; нечестный чиэһинэйэ суох.

даҕ.
1. Көнөтө суох, өҕүллэҕэс. ☉ Кривой, согнутый
Мас Суханы Тыраахтар туоратта, Токур сиэрпэни Хамбаайын кыйдаата. Саха фольк. Тоҕус уонун тоҥхоччу туолбут, токур мас торуоскалаах оҕонньор дьон быыһыттан тахсан кэллэ. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Чиэһинэйэ суох, киитэрэй, албын. ☉ Нечестный, хитрый
«Тулааһынаптарга токур киһи суох», — Вера күлбүтэ. Далан
Дьадаҥы Дьаакып — сытыары сымнаҕас, угаайылаах, токур өйө суох, көнө сүрэхтээх оҕонньор. Н. Заболоцкай
ср. уйг. токар, токор ‘хромой’, монг. тохир ‘согнувшийся, кривой; изувеченный, искалеченный’

даҕ., кэпс.
1. Уута олус элбэх, аһара убаҕас (ууга буспут аһы этэргэ). ☉ С большим количеством воды, очень жидкий, водянистый (напр., о каше)
[Балыыһаҕа] күнүһүн урут сирэр тэриэлкэ быһаҕаһа судураай мииммин сыбырҕатабын. Н. Габышев
Ыйга биирикки килиэби сиэтэххэ сүрдээх сонун кэпсээн оҥостоллоро, үксүн судураай хааһынан үссэнэн сылдьарга тиийиллэрэ. «ББ»
Интэринээт иитиллээччилэригэр хараҥа күннэр үүммүттэрэ, астара-үөллэрэ татымсыйан, уу судураай хааһыларын да күҥҥэ биирдэ сиир буолан барбыттара. Кустук
2. көсп. Биир тэҥэ суох олохтоох, буккул-тэккил; албын-көлдьүн буолбут (киһи). ☉ Непутёвый, запутавшийся; нечестный (о человеке)
Кини хара албын, судураай киһи эбит. С. Никифоров
Биһиги сахалар биир олоххо олорор, оччо судураайа суох көнө, көрсүө дьоммут. «ХС»
Сорох дьыл сүүйэн, сорох дьыл сүүйтэрэн киирэр судураай киһи. «ХС»

даҕ.
1. Кир биһиллибит, киртийбит, ырааһа суох. ☉ Грязный, запачканный, нечистый
[Уот Уһутаакы] Тоҕус илии кирдээх Тордохтоох ньоло хара ньуурдаах. П. Ойуунускай
Абдуркулла хара лаҕыыр кирдээх кыра куулу уолун иннигэр быраҕан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Муоста кирдээх. Күндэ
2. Бороҥ өлбөөркөй, будулхай (өҥ туһунан). ☉ Мутный (по цвету)
Бу уу кирдээх. — [Халлаан] хараара лүҥкүрбүт кирдээх өҥнөөх. И. Гоголев
3. көсп. Куһаҕан, чиэһинэйэ суох, сиэри-майгыны утарар, быртах. ☉ Плохой, дурной, нечестный, безнравственный, грязный
Сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ. С. Зверев
Ыпаачый уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан …… хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Кирдээх, чиэһинэйэ суох дьоннор …… аһары сытыы-хотуу, чабыламмыт буолааччылар. ПБН ОПТ
♦ Кирдээх атаххынан (тилэххинэн) тэбис — кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа, алдьат-кээһэт. ☉ Унижать, подвергать поруганию кого-л., разрушать что-л. (букв. топтать грязными ногами)
Сардаана ыраас таптала, сырдык ыра санаата содур киһи кирдээх атаҕынан тэпсиллибитэ. С. Никифоров
[Гитлер сэриигэ] Омук-омук Куораттарын, Хонууларын Кирдээх тилэҕинэн Тэпсибит. А. Абаҕыыныскай. Кирдээх илиигин ук (уктар) — кимтэн, туохтан эмэ тугу эмэ уор. ☉ Обкрадывать кого-что-л. (букв. запускать куда-л. грязные руки)
[Маайыс:] Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Кирдээх илиилээх — уорар үгэстээх; аньыылаах. ☉ Имеющий привычку воровать; грешный (букв. с грязными руками)
[Дойдубут] Кэрэтин ыһыаҕар Киллэримэҥ бука диэн Кирдээх илиилээҕи. С. Данилов. Кирдээх киһи — өлбүттээх кэргэнтэн сылдьар киһи. ☉ Человек, в семье которого кто-л. умер. Кирдээх киһи муҥхаҕа сырыттаҕына, балык булда ханнан хаалыан сөп үһү. Кирдээх суоллаах — куһаҕан, омсо-лоох, түктэри майгылаах-сигилилээх. ☉ Скверного поведения, порочный, безнравственный. Бу киһи кирдээх суоллаах

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир

1. даҕ.
2. Чахчыта биллибэт, киһи ылына саныырыгар ситэ олоҕо суох, мунаах. ☉ Недостоверный, сомнительный. Саарбах түөрүйэ. Саарбах сыыппаралар. Саарбах кэпсээн
   □ Бу Айдар эмиэ саарбах идиэйэлэринэн киһини булкуйда. Н. Лугинов
   Саарбах түмүктээх сүөһүлэри иккистээн чинчийии түмүгэ биллиэр диэри туспа туталлар. ПСВ СРЫСБ
   Бу ходуһаны …… быйыл да оттууллара биллибэт, саарбах. «ХС»
3. Туохха эмэ туһанарга толору сөбө суох. ☉ Ненадёжный, легко выходящий из строя (о вещи). Саарбах прибор
   □ Киһини үөрэҕинэн көрөн сөбүлүүр буоллаҕына, бэйэтэ саарбаҕар тахсар. Р. Баҕатаайыскай
   Оо, матасыыкыл айанныыра саарбах буолбут сирэ эбит эбээт. П. Егоров
   Тиэхиньикэ баар. Ол гынан баран үлэлэтэр дьоннорбут саарбахтар. В. Протодьяконов
4. Эрэлэ суох өйдөөх-санаалаах, утары санаалаах. ☉ Ненадёжный, не внушающий доверия (о человеке). Саарбах үлэһит
   □ Кинилэр эһиги улахан оҕускутун кыайан төлүүллэрэ саарбах. Амма Аччыгыйа
   [Афанасий] оробуочайдар усулуобуйаларын тупсарар иһин үҥсэр-харсар. Полиция, кинини саарбах өйдөөх-санаалаах киһинэн ааҕан, олохтоох былаастарга донуос түһэрэр. П. Филиппов
   △ кэпс. Киһи итэҕэйэригэр сөбө суох, халбархай майгылаах, албын. ☉ Нечестный, непорядочный
   Ардыгар дьон саарбах эбиттэр: Доҕоруҥ бэл мүччү харбатар. Р. Баҕатаайыскай
   Бэйэм да саарбах киһибин! Урут, көр, Егор Кимовичтыын наар хардарыта хайҕаһыы, биһирэһии бөҕө этэ. Оттон билигин? Н. Лугинов
5. кэпс. Киһи биһирээбэт, мөлтөх, куһаҕан. ☉ Не вызывающий симпатии, дурной, сомнительный
   Бэйэҥ санаан көр, куруук борогууллуугун, Хряк курдук саарбах дьоннордуун эҥээрдэһэҕин. И. Гоголев
   Онтон-мантан иһиттэххэ, Игорь Иванович уруккуттан ханна да баппатах, саарбах репутациялаах курдук үһү ээ. Н. Лугинов
   «Оо, саарбах саһааннаах киһи эбит. Ачаа саһаана», — дэстилэр. Суорун Омоллоон
6. аат суолт., кэпс. Күһүн эбэтэр саас дьыл уларыйар икки саары икки ардынан кэмэ (үксүн сыһ. түһүк ф-гар сыһ. суолталанан тут-лар). ☉ Время осенней или весенней неустойчивости, изменчивости погоды (употр. обычно в дат. п. с наречной функцией)
   Доропуун сыл аайы сайын саарбахха оттунар инчэҕэй маһын кунанынан тиэйэр үгэстээх. Сэмээр Баһылай
   Семён Петрович, бу тымныыга, бу саарбах саҕана тоҕо бу маннык чараастык, догдоко куурканан сылдьаҕын?! СДТА
7. сыһ. суолт., кэпс. Киһи сатаан эппэтин курдук, олус, наһаа. ☉ Невероятно (напр., красивый, уродливый). Саарбах үчүгэй. Саарбах куһаҕан
   ♦ Сир саарбах көр сир II
   Арай Супту Түһэр диэн сир саарбах, харсахабыра суох, киһиргэс киһини сити дьону кытта барыс диэбитэ. В. Титов
   Биһиги бөһүөлэктэн ыраах, сүүрбэ биэс көстөөх сиргэ олорон үлэлиибит. Манныкка сир саарбах, киһи тугу да оҥорор кыаҕа суох. «Кыым»
   ср. монг. саармаг ‘что-л. неопределённое, сомнительное; неопределённый, сомнительный’