нечистый, поганый, скверный, грязный; быртах дьыала грязное дело, гнусная история; быртах тыллар скверные, грязные слова.

грязный, запачканный, нечистый; кирдээх муоста грязный пол; оҕо кирдээх сирэйэ запачканное личико ребёнка; ср. кирээстээх .

1) уст. нечистый, скверный; 2) бран. дрянной, паршивый; хара дьайдаах дрянной, паршивый, мерзкий; дьэ хара дьайдаах сүөһү ! ну и дрянная скотина!

даҕ. Ылыгас, харайа сылдьар. ☉ Вороватый, нечистый на руку
[Соруока] Хаһаайыстыбаннай үлэҕэ хабааннаах, Харайыгаһынан, харамынан талааннаах, Кыраҕы, кыраны булугас, Кыһамньылаах, сырыыны кыайыгас. Болот Боотур

прил. 1. (испорченный) сибиэһэйэ суох, эргэрбит; несвежее мясо эргэрбит эт; 2. (поблёкший — о красках) эргэрбит, эргэ; 3. (устарелый) эргэрбит, эргэ; 4. (нечистый) эргэ, кирдээх; несвежее бельё кирдээх ис таҥас.

прил. 1. (с грязью) бадарааннаах, бадараан; грязная дорога суол бадарааннаах; 2. (нечистый) кирдээх; грязная посуда кирдээх иһит; 3. перен. кирдээх, быдьар, сааттаах; грязное дело кирдээх дьыала; грязный анекдот быдьар кэпсээн.

даҕ. Ырааһа, чуолкайа суох, бөллүргэс (тыла айаҕар баппат курдук бытааннык бөллүргээн саҥарар киһи саҥатын этиллэр). ☉ Нечистый, невнятный (о речи произносящего звуки и слова с трудом и невнятно); косноязычный. Бөлүөстүгэс тыллаах киһи. Тыла улахан бөлүөстүгэс. Тэҥн. бөллүргэс

аат., кэпс.
1. эргэр. Туһалаах үлэнэн дьарыктаммакка, хаартылаан аһаантаҥнан сылдьар киһи. ☉ Картежникжулик, шулер
«Акаары абаҕаҥ, Хаартыһыт Хабырыыс курдук Илээт буолаары Итиннэ иилиһинниҥ дуо?» - диэн Илдьи мөҕөрүн Эмиэ истэрим. А. Софронов
Итиэннэ Иһээччи киһи Илээт аатырбат, Хата Хаартыга ханыылаһыахтааҕар Уоруйах буолбут ордук. А. Софронов
2. Албын-түөкүн, түптээх үлэтэ суох киһи (билигин үксүн үөхсүү курдук тут-лар). ☉ Мошенник, плут (обычно употр. как бран.)
Түгэҕэ суох түөкүн, иҥсэлээх илээт түөрт эркинтэн сирэйэ сааппат. П. Ойуунускай
[Арыгы] Талаанньыты табаарыстыыр, Түөкүнү дьүөгэлиир, Илээти билиһиннэрэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити илээт киһи күлүүтэ суох туруо дуо? Арба «кинээс» оҕото «куһаҕаттарын» биһигини элэктээминэ. Эрилик Эристиин
русск. устар. ляд 'все негодное и недоброе, дух пакостей, нечистый, черт'

I
дьүһ. туохт. Олус уһун уонна хатыҥыр буолан көһүн. ☉ Быть, казаться очень высоким и тонким
Курайбыт киһи. — Ойон турда, атырдьаҕын да ыһыктыбакка, алааһы быһа сүүрэн курайа турда. Н. Босиков
◊ Курай: курай иччилээх — хара, куһаҕан, кирдээх. ☉ Черный, плохой, нечистый
Хаардаах бугул саҕа Курай иччилээх, Куйаар тойуктаах. Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
II
аат., муус. Уһун көҥдөй от умнаһыттан оҥоһуллар башкирдар уонна татаардар музыкальнай инструменнара (флейта бииһэ). ☉ Курай — разновидность флейты у башкир и татар
Мин курайым, Курайым барахсан, Куоласкын сылыппыта норуот сүрэҕэ. Агидель к. Миэхэ башкирдар курай диэн үрэн оонньонуллар инструменнарын ыыппыттара. «ХС»

аат., эргэр. Былыргы саха өйдөбүлүнэн, уу анныгар дойдулаах, кыһыҥҥы улахан тымныы эрэ саҕана (Ороһуоспа буолар түүнүттэн Кириһиэнньэҕэ диэри) ууттан үөһэ тахса сылдьан баран төннөр иччилэр. ☉ По якутскому поверью: обитатель (дух) глубоких вод, выходящий на землю в зимние холода от Рождества Христова до Крещения, шиликун, водяной дух, водяной
Сүллүүкүттэр, хаайтаран хаалан, төннөн атын ыал ойбонунан киириэхтэрэ диэммит, ойбоммутун алларан сүүрдээтибит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүллүүкүн тахсыытын саҕанааҕы өр күүтүүлээх, дьиэҕэ ордук итии, таһырдьа ордук тымныы күннэр кэлбиттэрэ. Н. Заболоцкай
[Уйбаан:] Бүгүн сүллүүкүттэр айгыстан тахсар түүннэрэ үһү. Л. Габышев
◊ Сүллүүкүн иһиллээһин — былыргы саха өйдөбүлүнэн, ойбон аттыгар, өтөх түннүгүн анныгар олорон сүллүүкүттэр тугу кэпсэтэллэрин иһиллээһин (итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр кэлэр өттүгэр туох буоларын билгэлииллэр). ☉ В старину: обычай тайком подслушивать водяных около проруби или под окном заброшенных жилищ (согласно якутским поверьям, они способны предсказывать будущее). Былыр эһэм аах сүллүүкүн иһиллииллэрэ эбитэ үһү
ср. русск. шиликун, шулюкун ‘ряженый; нечистый дух’, коми шилейкин ‘водяной’, тат. диал. шүлген ‘злой дух’, якут. уу-луо-хаан, кит. шуй-луҥ-хуан ‘великий владыка — дракон вод’