1) грязь, нечистоты; 2) озёрная тина.

грязь; нечистоты; илии кирэ грязь на руках; ср. кирээс .

несов., выгрести сов. 1. что (мусор, нечистоты) харбаа, күрт, хаһый, мус; 2. (гребя, выплыть) эрдинэн таҕыс.

аат. Туохха эмэ бөхсыыс умньаммыта, сыстыбыта, мунньуллубута. ☉ Грязь, мусор, нечистоты
Таҥаһа кир-хах бөҕө буолбут. — Дьиэҕэ ордук мал кири-хаҕы элбэтэр. Дьиэ к. Ууга араас кири-хаҕы, оҕунуоҕу кутааччылары эппиэккэ тардыахха наада. «ББ»

аат., түөлбэ.
1. Кир, кир-хах. ☉ Грязь, нечистоты.
2. Хоһоҕо, модьуун. ☉ Перхоть, лишай, парша
Торбос хоҕо. ДСЯЯ
Арыт оҕо куйахатыгар кугдаххай өҥнөөх хох үөскээччи. Дьиэ к.
ср. др.-тюрк. хох ‘земля, прах’

аат., зоол. Уон – сүүрбэ милимиэтир уһуннаах кыракый уу үөнэ (куйахтардаах сүһүөх-сүһүөх эттээхсииннээх, үгүс атахтардаах, икки муостаах, ойоҕоһунан устар). ☉ Рачок величиной в десять – двадцать миллиметров, бокоплав
Балык күөл түгэҕэр үүнэр отунан, былыыгынан, этэҕэнэн аһылыктанар. КЕФ СТАҮө
Этэҕэлэр — туһалаах араактар. АВ СҮү
[Күөх киит] тииһэ суох, уу бытархай харамайдарынан, кылаабынайа этэҕэлэринэн аһылыктанар. ББЕ З
ср. тув. өдэк ‘навоз; нечистоты’

аат., кэпс.
1. Сүөһү иигэсааҕа мунньустубута. ☉ Навоз вперемешку со скотской мочой, нечистоты
Дьиэ иһэ сөрүүдүйэн туманнанар, хотонтон сүптүр сыта аҥылыйа турара. Н. Түгүнүүрэп
2. үөхс. Куһаҕан саҥнаах киһи. ☉ Человек, имеющий дурные привычки, повадки, распутник
Дьэ, ити сүптүр билиҥҥиттэн эҥин-эҥин буолан, хотоҥҥо куонньарыс гынан хаалла. Эрилик Эристиин
Ол сүптүр үөнэ-күрдьэҕэтэ суох сылдьыа дуо? Аны оннук хобу кулгуйан эрдэҕэ. Болот Боотур. Сүптүр, мин эйигин дьиҥинэн сиэтэхпинэ да топпоппун. Эн эрэйдээх миигин тугу гыныаххыный? И Сысолятин
ср. кирг. шиктир ‘потаскуха, женщина вольного поведения’, бур. шөбтөр, орд. шубтур ‘вонь псины’, монг. сиптүр ‘псина; вонь, запах мочи’

аат. Ардах кэнниттэн, хаар ууллубутуттан эбэтэр быстах кэмҥэ уу халыйан киирбититтэн хаалбыт, буорга кыайан иҥэ илик чычаас уу. ☉ Небольшое углубление на поверхности земли или какого-л. покрытия (напр., асфальта), наполненное дождевой или подпочвенной водой, лужа
Чалбах кытыытыгар чооруостар сырсан догдороҥноһоллор. Амма Аччыгыйа
Быйыл мин чалбах тахсыытын Үөрэ да кэтэстим. Дьуон Дьаҥылы
Чалбахха, күрдьүк да хаарга Күн бытархайа ыһыллар. Баал Хабырыыс
♦ Чалбаҕы таһыйар — ууну таһы- йар диэн курдук (көр уу I). Чалбаҕы таһыйар кэпсээннээх киһи. Чалбах курдугунан көр — мээнэнэн, иччитэ суоҕунан көр. ☉ Смотреть бессмысленным взглядом
Түрмэ начаалынньыга маҥнай өйдөөбөккө чалбах курдугунан көрөн турбахтаата. Н. Якутскай
Мааҕын чинэччи туттубута ханна да суох буолан хаалла, баттаҕа арбайда, хараҕын чалбах курдугунан көрөн кэбистэ. В. Ойуурускай. Чалбах харах кэпс. — оттомо, толкуйа суох көрүү. ☉ Бессмысленный взгляд.
◊ Чалбах ото бот. — олорон хаалбыт чалбах уутун ото. ☉ Лужница водяная. Күөл кытыытыгар чалбах ото үүммүт
ср. др.-тюрк. чалпах ‘грязь, нечистоты’, туркм. чалпав ‘лужа, болото’, бур. шалбааг ‘лужа’

I
туохт., эргэр. Хойдон, бүөлэнэн сүүрбэт буол, бобулун (хааны эбэтэр убаҕас тугу эмэ өтөн сүүрэрэ тохтуурун этэргэ). ☉ Переставать течь, просачиваться сквозь что-л., загустевая или в результате закупорки какого-л. отверстия (о крови и жидкостях)
Дьиэ бөҕүөҕэр диэри түстэ [ардах]. ПЭК СЯЯ
II
аат.
1. Мал туһата суох буолбута, быраҕыллыбыта эбэтэр туох эмэ сыыһа. ☉ Негодные остатки вещей, то, что выброшено как ненужное, а также сор от чего-л., отбросы, мусор. Бөх иһитэ. Бөҕү тох
□ Барарыгар: «Бөххүтүн уматыҥ
Хоруолаах маһы дьиэ ааныгар быраҕымаҥ», — диир. А. Федоров. Кини [Пепе] манна күнү күннээн Сыыһы, бөҕү таһар, Корзинката олус сүүнэ, Ыарахана да баһаам. С. Данилов
2. кэпс. Киһи улахан сыаната суох утары туттар таҥаһа-саба, кыра мала. ☉ Белье, одежда и другие мелкие вещи повседневного пользования, пожитки, манатки
Сатыы саппырдаһан иһэр саллааттар ортолоругар бүлүмүөттэри уонна ол-бу бөхтөрүн тиэйбит хас да сыарҕа иһэр. Амма Аччыгыйа. Таал-Таал эмээхсин бэйэтэ, сүөгэй ыаҕаһын кэтэн баран, бөҕүгэр сытар буолуо. Саха фольк.
тюрк. бок
♦ Дьиэ бөҕө кэпс. — дьиэтиттэн ханна да тэйбэт, дьоҥҥо-сэргэҕэ сылдьыбат киһи. ☉ Человек, который все время сидит дома, не бывает в обществе
«Миэхэ, дьиэ бөҕөр, туох кэпсээн баар буолсуу. Оттон эйиэхэ инии, сэһэн сиэллээҕэ-кутуруктааҕа», — Ааныс эмээхсин унаарытта. Э. Соколов.
◊ Бөх тоҕор сир — бөҕү-сыыһы, куһаҕаны тиэйэн таһааран быраҕар, мунньар сир. ☉ Место, куда вывозят, выбрасывают мусор, нечистоты, свалка. Бөх тоҕор сири саас аайы уоттууллар

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир