бүтэй диэнтэн хай. аата. Никотин сабыдыалынан тымыр араас ыарыылара үөскүөхтэрин сөп: тымырдар уҥуохтуйуулара (атеросклероз), лабаалар тымырдарын ис субалара сыстыһан бүтэйиилэрэ (облитерирующий эндартернит) о. д. а. ППА СЭЫа

туохт. Чиҥ, чэгиэн туруккун сүтэр (хол., миилэ туһунан). ☉ Становиться болезненно рыхлым (о деснах)
Никотин миилэ уонна тиис салыҥнаах бүрүөлэригэр тарҕанан, миилэ көбдүгүрэн хаалар, киниттэн хаан кэлэр, оччоҕо киһи тииһэ алдьанар. «Кыым»

аат., эмт. Хорук тымыр иһэ сыаланан, кытаатан, хаан сүүрүүтэ бытаарар тымыр ыарыыта. ☉ Атеросклероз. [Никотин сабыдыалыттан] тымыр араас ыарыылара үөскүөхтэрин сөп: тымырдар уҥуохтуйуулара, лабаалар тымырдарын ис субалара сыстыһан бүтэйиилэрэ о. д. а. ППА СЭЫа
Сымыыт холестерина тымыр уҥуохтуйуута үөскүүрүн түргэтэтэр. ППА БЭХКК

1) кал, испражнения; 2) в сочет. с названиями животных и птиц помёт; ынах сааҕа коровий помёт; сылгы сааҕа конский помёт; көтөр сааҕа птичий помёт; 3) разг. навоз || навозный; саах балбаах мёрзлые плиты из навоза; саах балаҕан юрта, обмазанная глиной и навозом; саах таһааччы разг. возчик навозного удобрения; саах күрдьэр күрдьэх лопата для чистки навоза; саах күрдьээччи скотник, чистильщик скотного двора # сааҕын саба хаппахтыыр или сааҕын харахалыыр презр. скряга; саах ис (или оһоҕос ) а) анат. тонкие кишки; б) перен. бран. толстобрюхий; саах кус утёнок; таҥара сааҕа дождевик (гриб); тиис сааҕа а) остатки пищи (в зубах); б) винный камень (известковые отложения в зубах); хамса сааҕа разг. скопление никотина в курительной трубке.

аат.
1. Тыынар тыыннааҕы ыараханнык сүһүрдэр бэссэстибэ. ☉ Вещество, вызывающее отравление, яд
Сэппэрээк сибэккилэнэр кэмигэр ынырык куһаҕан дьааты таһаарар. ПНИ ЭД
Табахсыт дьон никотин дьаатынан сутуллаллар. ПНЕ СТ
Моҕой дьаатыттан медицинаҕа эмп оҥороллор. ББЕ З
2. көсп. Куһаҕан кэмэлдьи, кыдьык. ☉ Дурная привычка, порок
Бу курдук дьадаҥы, кыһалҕалаах буолар этиэм, хаарты дьаата баҕайы иҥэн хаалан, маннык олоххо олордоҕум. А. Софронов
Бу кэмҥэ бар дьон кылаас өстөөхтөрүн утары сомоҕолоһоллоругар биир суол сүрүн мэһэйинэн аҕа уустарынан атааннаһыы дьаата буолар. Амма Аччыгыйа
Төрөппүттэрэ өлөллөрүн кытта Григорий арыгы, хаарты дьаатыгар олус күүскэ ылларан баайыттан өлгөм-өлгөмнүк ыыталыыр буолбута. Д. Таас
3. үөхс. Куһаҕан саҥнаах киһи, баҕайы, дирээн. ☉ Подлый человек, мерзавец, негодяй
«Бу дьаат сирэйэ-хараҕа бэрт турбут ээ... Бадаҕа дьээдьэтин көмүскүүр ээ», - диэн саныысаныы хомсомуол сэкирэтээрэ тыл биэрдэ. П. Ойуунускай
Хата бэрт ыалга түбэһэн бэркэ олоруохпутун, ити полиция дьааттар таҥнары сүпсүйэн кэбистилэр. Эрилик Эристиин

аат.
1. Ханнык эмэ эниэргийэ, күүс эбэтэр тугу эмэ гыныы, хайааһын биллиитэ, биллэн-көстөн кэлиитэ. ☉ Проявление какой-л. энергии, деятельности, действия; влияние, воздействие
Оҕо иитэр-үөрэтэр дьайыылары ылыныан эбэтэр ылынымыан сөп. ОАП ИиЭУО
Кордильер хайаларыгар вулканнар дьайыылара салҕанан бара турар. СПН СЧГ
Ааспыт сыллааҕы кураан дьайыыта ордук улаханнык алаас уонна ходуһа сирдэр отторун үүнүүтэ намтааһыныгар тиэртэ. «Кыым»
2. Кимиэхэ-туохха эмэ тастан сабыдыалы оҥоруу, сабыдыаллааһын. ☉ Действие, оказываемое кем-чем-л. на когочто-л., воздействие
Магнитнай буурҕа дьайыытыттан эккэ-хааҥҥа барар процестар күүһүрэллэр, ол аата мэйии да үлэтэ тэтимириэхтээх. Г. Угаров
Айымньы геройун нөҥүө киһи хайдах ааттыырын уонна үүт-үкчү үтүгүннэрэн суруйууну аахайбат буолуу кэпсээн эбэтэр сэһэн ааҕааччыга дьайыытын сыппатар. ФЕВ УТУ
Никотин дьайыытыттан хаан сүүрэр тымырдара бүүрэ тардан куччууллар. ЩМФ КБ
3. мат. Ахсаан суоттааһын көрүҥэ. ☉ Основные виды математических действий (сложение, вычитание и т. д.)
Биир сүһүөххэ киирэр дьайыылар суруллубут бэрээдэктэринэн оҥоһуллаллар. БАН А
Билигин арифметическай дьайыылар свойстваларын үөрэтиини эмиэ алгебра сорҕотунан ааҕаллар. ВНЯ М-5

аат.
1. Киһи, сүөһү этэ, тириитэ, ис уоргана иһэн, кытаран, ириҥэрэн барар ыарыыта. ☉ Заражение, воспаление, сопровождающееся припухлостью, краснотой поражённого участка и нагноением
Төһө да халыҥ таҥастааҕын иннигэр, тымныы суойан, оһолломмут атаҕар хаан туруута, устунан сүһүрүү бардаҕына көҥүлэ. У. Нуолур
Гастрит диэн, үксүгэр аалан ыарытыннарар, куртах ис салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрүүтүн ааттыыллар. АВТ ГСЭ
Сүрэх ревматизмыгар сүһүрүү процеһа сүрэххэ бэйэтигэр барар. АВД РОХ
2. Сүлүһүннээх (дьааттаах) бэссэстибэ дьайыытыттан эт-сиин алдьаныыта, өлүүтэ. ☉ Отравление организма
Никотин организмҥа бытархай дозанан киирэр буолан, улахан сүһүрүү тахсыбат. АВГ ТТБТ
Үгүс дьон хортуоппуй дьааттаах астарын — күөх отоннорун — сиэн боруобалаабыттара. Онтон ыарахан сүһүрүүлэр буолуталыыллара. КВА Б
◊ Сүһүрүү баас — тирии эбэтэр салыҥнаах бүрүө ириҥэрбит эбэтэр тымныйан бааһырбыт сирэ. ☉ Нагноившаяся рана, язва. Хаан сүһүрүүтэ — ким, туох эмэ организмыгар хаан буорту буолуута. ☉ Заражение крови
Сержант икки атаҕын бааһыттан хаана сүһүрүүтүттэн өлбүтэ. П. Аввакумов

даҕ.
1. Олус күүстээх, күүрээннээх. ☉ Очень сильный, мощный
Улуу бухатыырдар охсуһаллара уохтаах үһү (тааб.: кыстык, балта). Уохтаах сэрии обургуттан Уйадыйбат уохтанаар, Күүстээх сэрии күтүртэн Көҕүрээбэт күүстэнээр. С. Зверев
Уохтаах тымныы тостон, Уоттаах күммүт ойдо. Күннүк Уурастыырап
2. Уордаах, кырыктаах. ☉ Очень вспыльчивый, горячий, темпераментный
Уохтаах ыт …… баргыйда. Амма Аччыгыйа
Биһиэхэ, сахаларга даҕаны, уохтаах тыллаахтар, чаҕыл этиилээхтэр бааллар. Н. Габышев
Эдэр-сэнэх эрдэҕинэ уохтаах, күөнүгэр киирэн биэрбит киһиэхэ улахан саллыылаах салайааччынан биллэрэ. «ХС»
3. Хатан (хол., утах, табах); үчүгэйдик тоторор, иҥэмтэлээх, тотоойу (ас). ☉ Насыщенный, крепкий (напр., о напитке, табаке); насыщающий, питательный
Кини туох да олус үчүгэй, уохтаах быраасканы көөнньөрөн бэлэмнээбит этэ. Н. Якутскай
Эһэ этин курдук уохтаах, минньигэс, мааны ас чугаһынан баара буолуо дии санаабаппын. И. Гоголев
Сылгы — бу эмис эт, илиинэн кээмэйдэнэр хаһа, уохтаах кымыс. Багдарыын Сүлбэ
Табах уохтаах буолуута киниэхэ төһө никотин баарыттан тутулуктаах. АВГ ТТБТ
4. Өлгөм үүнүүнү биэрэр, өҥ. ☉ Способный давать богатую растительность, обильный на урожай, плодородный
Уохтаах буору сиэмэ сөбүлүүр, үтүө санаалаах киһини дьон сөбүлүүр (өс хоһ.). Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. Софр. Данилов
Тэллэй күн көрөн сылытар уохтаах, үчүгэй буордаах сири талан үүнэр. УГС ССКОТ

туохт.
1. Тоһутан, хайытан, үлтүрүтэн уо. д. а. буорту гын, бүтүнэ суох гын, туһатыттан таһаар. ☉ Повреждать, портить, приводить в негодность (напр., ломать, разбивать и т. д.).— Тыый, оллох маспын ким алдьатта?— Таня саҥа аллайда
— Ким алдьатыай? «Кэйиикэбиҥ» (ынах аата) үлтү тэбистэ ини. М. Доҕордуурап
Сэрэн, мастаах буолуо, хотуургун алдьатыаҥ. Далан
Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
2. Тоҕута үктээн бааһырт, хаһан кэбис, буортулаа (суолу, сири, айылҕаны). ☉ Разбивать, разрушать, портить (напр., дорогу, почву, природу тяжелой техникой). Ыарахан массыыналар суолу алдьаппыттар
□ Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
Өйдөөх төбө айылҕа кэрэтин өссө тупсарар, Оттон акаары — олус алдьатар. Далан
[Баһымньы:] Саҥардыы көҕөрөн эрэр хонуу барахсаны алдьатыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
△ Бүтүн, тоҥуу бэйэтин бааһырт (хаар туһунан); ыраас бэйэтин тыалынан-ардаҕынан уларытан дьүдьэт, буорту гын. ☉ Повреждать целину, идти (ехать) по снежной целине
Аттара ити биэс уонча көстөн аҥаарын курдук эрэ алдьатан бараннар, көбүөх гынар күүстэрэ эстэн олох турунан кэбиспиттэрэ. «ХС»
Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
3. Быһан, кэрдэн сиэн, ороскуоттаан бар (ууруу хаһаас аһы). ☉ Начинать потреблять, расходовать (обычно о провизии, оставленной впрок)
Атах эти алдьатан, Астыыр-үөллүүр киэһэҕэ Сэмсэ биэрэн оҕолорго Сиикэй эти сиэтэллэрэ. Күннүк Уурастыырап
4. Туора дьон, уопсастыба мала тутуллар хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы күүскүнэн арыйан киир (уораары, халаары). ☉ Взломать и войти с целью похищения, грабежа (в закрытое помещение, строение)
[Уйбаан:] Кууһума оҕонньор ампаарын мин алдьаппытым, үбүн мин ылбытым... А. Софронов
Мин учууталбын! Эн ороспуонньуккун, хатааһыннаах ааны алдьатан киирэр ороспуонньуккун! Амма Аччыгыйа
Уоруйах уорбут буруйбут суоҕа, Ампаар алдьаппыт аньыыбыт суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Урукку үчүгэй туругуттан уларыт, буорту гын, дьүөрэтин кэс, туругун хамсат (хол., бэрээдэги). ☉ Выводить из первоначального порядка, нарушать порядок, нормальное, обычное состояние чего-л. (напр., ансамбль)
Тылгынан бэрээдэги алдьатаҕын диэн, куһаҕаммын таһаарар. Амма Аччыгыйа
Маннааҕы остуол бэрээдэгин алдьаттахпытына, тойоммут кыыһырыа диэн, эмиэ туттуналлар. Эрилик Эристиин
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
6. көсп. Сатарыт, айгырат, аймаа (хол., олоҕу). ☉ Расстраивать, нарушать, разрушать (напр., жизнь, город, государство)
Аан дойду албыннаах олоҕун Алдьатар алгыстаах үлэ Саҥа саргытын салайаммыт Бары барбах бастаан туруо. П. Ойуунускай
Мин улууһу алдьаппыт түөкүн эбит буоллахпына, түөкүн утумнаах диэн кырдьаҕас сэһэнэ баар, оччоҕо ити бэйэҥ уолуҥ эмиэ улууһу алдьатар түөкүн буолаарай. МНН
Иҥсэ-мэнэгэй баар бу аан дойдуну алдьаппыт. А. Сыромятникова
△ Улахан ороскуокка тэп, эс-быс, дьадат. ☉ Разорять, опустошать; расстраивать (напр., чье-л. благополучие, достаток, здоровье кого-л.)
Сорох ардына уу суттар алдьаталлара, сорох ардына хаһыҥ эрдэ түһэн бурдукка ас киллэриминэ алдьатара. «ХС»
Никотин киһи доруобуйатын алдьатар. ПНЕ СТ
Оонньооччу хаартыга сүүйэн дьону алдьаттаҕына, куһаҕаны оҥорбукка холоммот. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын алдьат көр аат. Санаатын алдьат көр санаа. Уутун алдьат көр уу II. Эти-хааны алдьат көр эт-хаан