несов. туһалаа, көдьүүстээ, сөп буол; эта доска не годится бу хаптаһын сөп буолбат; так поступать не годится итинник быһыыланар табыллыбат; # никуда не годится туохха да наадата суох.

түмэрбуолб. солб. аат. Ханна баҕарар, ханна эмэ. ☉ Везде, где угодно; нигде, никуда. Ханна да суох. Ханна даҕаны барыаҥ суоҕа
□ Ханна да ийэлэр оҕолорун ыал гынарга тиэтэйэллэр. А. Фёдоров

I страд, от ыт = быть застреленным, расстрелянным; таҥнарааччы ытылынна предатель расстрелян # ытыллыбыт ох курдук а) прямо (букв, как стрела, выпущенная из лука); ытыллыбыт ох курдук барда он пошёл прямо, никуда не сворачивая; б) прямой (напр. о дороге).
II страд. от ытый= 1) сбиваться, быть сбитым мутовкой; 2) перен. приводиться в беспорядок, разбрасываться, быть приведённым в беспорядок, разбросанным.

мест. 1) вопр. имеет неполное скл. где; куда; билигин кини ханна баарый ? где он теперь находится?; быһах ханнаный? где нож?; аргыстаргыт ханналарый? где ваши спутники?; ханна бардыҥ ? куда идёшь?; ханы какой, который (напр. предмет); какую, которую (напр. вещь); какое, которое; ханыаха (диэри ) до какого места, докуда; ханыаха диэри бардыгыт? куда вы идёте?; ханан куда, каким путём, в каком направлении; табаларбыт ханан барбыттар ? в каком направлении ушли наши олени?; хантан откуда; маны хантан буллуҥ ? откуда это у тебя? (букв. откуда ты это нашёл?); 2) неопр. обычно употр. с частицами эмэ , эрэ : ханна эмэ а) где-нибудь, где-то; б) куда-нибудь, куда-то; ханна эрэ барбыт быһыылаах кажется, он куда-то ушёл; 3) отриц. употр. с частицами да, даҕаны : ханна да а) нигде; б) никуда.

сыһ. Сир-сир аайы; тула (буолб. ф-ҕа турар туохт. кытта ситимнэстэҕинэ «ханна да» диэн суолталанар). ☉ Везде, повсюду; вокруг (в сочетании с отриц. ф. гл. имеет знач. «никуда»)
«Атаас, эккин атыылаа, хастыыный?» - дэһэ-дэһэлэр, Ыстапааны илин-арҕаа ыыппакка кутугунаттылар. А. Софронов
Ол эрээри бэйи, кини онон миигин илин-арҕаа барбат гына оҥорорун көрүллүө. Н. Неустроев
Мин эйиэхэ кэргэн буолаарыбын илин-арҕаа иирээни бэргэттим, уһун сутууру оҥордум. Суорун Омоллоон
Тыраахтар хонууга ньирилиир, Тыраахтар тыаҕа ньирилиир, Илин-арҕаа ньирилиир. С. Васильев
♦ Илини-арҕааны билбэт (быһаарбат) - тугу даҕаны быһааран өйдөөбөт, акаары. ☉ Потерявший способность соображать (от страха, волнения, старости); идиот (букв. восток-запад не знает (не определяет))
Кулгаахпынан истэбин, эн миигин илини-арҕааны билбэт курдук санаан, ити курдук атаҕастыыр буоллаҕыҥ. Н. Неустроев
Ханнык да бэйэлээх муҥкук, илини-арҕааны хотон быһаарбат диэбит батарааҕыҥ өйө-санаата тобуллар. Софр. Данилов
Ити бастакы барбыт дьахтар илини-арҕааны билбэт акаары, Микиппэрэп кинээстэн хамнас кыайан аахсыбат киһи. М. Доҕордуурап

1) побуд. от хаай = 1—4, 6, 7, 11; сүөһүлэри оҕолорунан далга хаайтар скажите ребятам, чтобы загнали скот в загон; 2) лишиться возможности выйти откуда-л.; оказаться запертым, закрытым внутри чего-л.; дьиэҕэ чыычаах киирэн хаайтарбыт птичка залетела в комнату и не может вылететь; паапкам чымадааҥҥа хаайтарда моя папка заперта в чемодане; 3) перен. разг. быть вынужденным сидеть или жить где-л. постоянно (не отлучаясь, не выезжая); дьиэҕэ хаайтаран олор = (или сыт =) быть вынужденным сидеть всё время дома (и никуда не ходить); 4) задерживаться, не выходить, не выделяться; иигэ хаайтарбыт у него задерживается моча; хойуутун хаайтарар у него запор; 5) встречать преграду, препятствие, задерживаться, застревать (в пути); массыынанан баран иһэн , үрэххэ хаайтардыбыт мы ехали на машине, и путь нам преградила речка; суолга хаайтар = задержаться в пути; 6) разг. лишаться возможности делать что-л., заниматься чём-л.; ыалдьан хаайтардым я заболел, и вся работа у меня стала; саам алдьанан хаайтардым у меня ружьё сломалось, и я не могу ходить.на охоту; 7) перен. растеряться, стать в тупик (напр. в споре); кыраҕа хаайтарбат киһы нелегко его поставить в тупик # тыыҥҥын хаайтар = задыхаться.

саҥа алл.
1. Сиргэниини, сиргэнэн-кэлэйэн абааһы көрүүнү көрдөрөр (аһаҕас дорҕ. араастык уһатан, уларытан, сүһүөҕү эбэн, көмө т., ордук сыһыан эб. холбоһон, иэйии араас дэгэтин, толбонун күүһүрдэн биэрэр). ☉ Выражает брезгливое отношение, отвращение к чему-л. (произносится с различной степенью длительности, может иметь слоговые наращения, соединяться со служебными словами и усиливать различные отрицательные эмоциональные оттенки и нюансы). Бу туох куһаҕан сытай, па-па! Па да паа, бу уол бадарааҥҥа түспүт! Пыы, ынах сааҕын тэпсибит!
□ Па, нохоо, дьэбэрэ уута буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
2. Улаханнык сириини, мыыныыны, дьиибэргээһиннээх кэлэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение, презрение к кому-чему-л., разочарование в ком-чём-л., недоумение. Па, ол диэхтээн! Па, бу дьүһүннээҕи кыайбаккын дуо? Па, олус кыра эбит!
□ [Кэргэнэ:] «Па, бу диэн булт дуо?» — диидии чыркымайы ылан оһох кэннин диэки бырахпыта. Н. Якутскай
— Саня, эн кэнники эргэ бардаххына, мин эйиэхэ сылдьар буолуом, — диибин. — Па! Күтүр эҥин-эҥини саҥаран. Ол эмиэ тугум эрэй, нохоо! Амма Аччыгыйа
3. Дьиктиргээһиннээх соһуйууну көрдөрөр (үксүгэр күүппэтэх өттүгүттэн туох эмэ баар буолуутуттан). ☉ Выражает сильное удивление, изумление (от какой-л. неожиданности)
Па, кыыһа бу утары сарахачыйан иһэр, куудараламмыт баттаҕа уон аҥыы үрэллэн хаалбыт. Н. Заболоцкай
4. «Куһаҕан, нэгэй, аанньата суох» диэн тыллар суолталарыгар туттуллар этигэн тыл. ☉ Семантический экспрессивный эквивалент слов «плохой, никуда не годный, никчёмный»
Уол сотору-сотору «па» диир, кини ол аайы ордук тэбиллэн иһэр. Амма Аччыгыйа
Хараҕын сабан көрдө да, па, утуйар уу диэн кэлси дуо. Софр. Данилов
Матырыйаалы ордорон иккилии бүк батарбытым аны «па» аатырар дуо?! Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. пахай
монг. паа

аат.
1. Тыа тулалаах ыраас сир, хонуу (үксүгэр оттонор ходуһалаах, ортотугар күөллээх). ☉ Алас, чистое поле (или луг), окруженное лесом; чистая поляна среди леса, поле или луг, окруженные лесом (обычно с озерком посередине). Алаас саҕата. Алаас ыала. Былыр сахалар алаастарга тарҕанан олороллоро
□ Дойду сурахтаах, алаас ааттаах (өс хоһ.)
Икки улуу алаас икки ардыгар, тыа быыһынааҕы чоҥолох толооннорго, быллаардар быыстарыгар уонча дьадаҥы ыал бытарыһан олорор. Амма Аччыгыйа
Халлаан ыраас бэйэтэ лүҥкүрэн, үрдүк бэйэтэ намтаан, алааһы иилиир хара тыа үрдүгэр быардыы түһүөх көрүҥнэннэ. Софр. Данилов
2. геогр. Ирбэт тоҥ мууһа ирэн, сир сиҥниититтэн үөскээбит намыһах сир, хотоол. ☉ Аласы, плоские понижения в районах распространения многолетнемерзлых горных пород, образующиеся в результате протаивания и просадки грунта.
♦ Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх — ханна да сылдьыбатах, тугу да көрбөтөх-билбэтэх, муҥутах (былыргы түҥкэтэх патриархальнай олох туһунан). ☉ С (родной) поляны не отходил, со двора не удалялся, т. е
никуда не ездил, ничего не видел — отсталый, неразвитый (о старинной замкнутой патриархальной жизни). Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх, Өтөҕүттэн өҥнүбэтэх [саха дьахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх» дэттэрэр этибит буолбаат биһиги, сахалар. Ф. Софронов
Биһиги да алааспытыгар күн тыгыаҕа көр биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа). [Күлүк:] Биһиги да алааспытыгар былыт быыһынан күн тыгыаҕа. А. Софронов. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) — биһиги да олохпут тупсуоҕа (үтүө олох кэлэригэр бигэ эрэл туһунан). ☉ И на нашей поляне голубь заворкует, кукушка закукует, жаворонок запоет (о лучшем будущем для дореволюционных бедняков, соотв. и на нашей улице будет праздник).
◊ Бүөр алаас — улахан алааска силлиһэ сытар кыракый төгүрүк алаас. ☉ Небольшая круглая поляна, примыкающая к большой
Бүөр алааска куска үөмэрбэр чахчы баара [бартыбыалым]. М. Доҕордуурап. Бүтэй алаас — киһисүөһү сылдьыбат, ыраах, түҥкэтэх сиргэ сытар алаас; суола-ииһэ суох, түҥ ойуурга сытар кыракый алаас. ☉ Алас, поляна, находящаяся в захолустье; алас в глухом лесу
Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап. Ийэ алаас — ким эмэ төрөөбүт алааһа. ☉ Алас, где родился, родимый алас (букв. мать-алас)
Ый сырдыга сындалыйан, Күөл күлүмнүү сыппыта, Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
Мин да ийэ алааспар Сайын аайы тахсыам. С. Данилов. Оҥкучах алаас — үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Глубокая котловина
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас Уҥуоргу кэриитинэн... П. Тобуруокап
Оҥхой алаас көр оҥкучах алаас. Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр олорчу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Сыҥаһа алаас — уһун ньолбоҕор көрүҥнээх, икки өттүнэн үрдүк сыырдаах алаас. ☉ Поляна длинной продолговатой формы, имеющая с двух сторон возвышенности (в отличие от обычных, круглых)
Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Бу айаннаан күн күнүскү аҥаар буолуутугар ыҥырыылаах дьиэлэригэр, Сыҥаһа диэн алааска тиийдэ. Эрилик Эристиин. Тыымпы алаас — биэрэгэ суох, тыаҕа анньан турар толору уулаах, күөллээх, аҥаар өттүгэр эрэ кыра хонуулаах тыа иһигэр сытар алаас. ☉ Небольшая поляна в лесу с полноводным озером без берегов
Тыаһаабат уулаах тыымпы алааспын хоһуйарбар буолан, күнү-ыйы мээнэ ыыттым. Н. Неустроев. Чоҥкучах алаас — тыа иһигэр сытар, үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Находящаяся в глухом лесу котловина
Мин тыаны ахтыбыт да буолуохпун сатаммат; хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон. Чоҥолох алаас — үрдүк сыырдаах, төгүрүк кыараҕас алаас. ☉ Маленькая, совершенно круглая поляна, окаймленная крутыми возвышениями; круглая, довольно глубокая котловина
Муммут уоллаах кыысчаан …… Балаҕаннаах чоҥолох алаас Саҕатыгар кэлэн тохтоотулар. Эрчимэн
Дьонноох, ыаллаах сайылыктар. Чоҥолох-чоҥолох алаастар, Кэккэлии көҕөрөр сыһыылар, Кэрии, тумул, арыы тыалар. Дьуон Дьаҥылы

I
туохт. Тугу эмэ ытыскынан баһан, сомсон ыл. ☉ Брать что-л. горстью, загребать ладонью
Чигди кэтэҕэр ойон тахсан ыраас хаары ытыһан, сирэйин ньуххаммахтаата. Амма Аччыгыйа
Манчаары сундуугу соһон таһаарда, көмүс манньыаттары ытыһа-ытыһа, тиэргэҥҥэ тамнаата. И. Гоголев
Мин моонньоҕон ытыһан ылан, айахпар угабын, минньигэһиин! Далан
♦ Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II
Байанай биэрдэҕинэ биэрэр, бүгүн киһилэрэ күлү ытыста. «ХС»
Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. Малаанньа, хор, ол курдук хаары ытыһан турардаах. М. Попов. Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт көр хараҥа
2
Бултуу диэн ааттаан барбыта да, кэлин тиһэҕэр хараҥаны харбаабыта, ыйдаҥаны ытыспыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. адут ‘горсть’
II
ыт I диэнтэн холб. туһ. Бэйэбит хаалан баран, бассабыыктары кытта ытыспытынан өлүөх кэриҥнээхпит. Күндэ
Сууккаттан ордук ытыһан, кыһыллар үрүҥнэри кыайдылар. Эрилик Эристиин
Маҥан сыыр оройугар туран оҕунан ытыспыттар. КМП ДьБ
III
аат.
1. Киһи илиитин салбаҕын (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөтүгэр диэри) ис өттө. ☉ Внутренняя сторона кисти руки человека, ладонь от запястья до кончиков пальцев
Кыыс ытыстарын холбооттоон иэдэһин анныгар угаттаан, утуйардыы оҥостубут. Амма Аччыгыйа
Биир оҕо икки ытыһыгар бырыыны харбаан таҕыста. М. Доҕордуурап
Хатыылаах ытыстаах, модороон тарбахтардаах эрээри, били киһибит мин илиибин бэркэ сэрэнэн тутта. А. Кондратьев
2. кэпс. Кыыл, сорох харамай илин атахтарын хаптаҕайа. ☉ Стопа передних ног некоторых животных, лапа
Эһэ икки ытыһа сарбас, бэлэһэ кытар гынарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
Ол аата кыыл сыгынньах ытыстааҕа, оттон саарба ытыһа түүлээх. «ХС»
Баҕа илин атаҕар окумал, хары уонна ытыс диэннэри араартыыллар. ББЕ З
△ Үтүлүк көхсүттэн атын, ис өттө. ☉ Ладонь рукавицы
Тыс үтүлүк ытыһа ньымса, сарыы буолар, иһэ куобах. НБФ-МУу СОБ
Сарыы ытыстаах бэдэр тириититтэн аттарыллыбыт хара саһыл бүүрүктээх истээх үтүлүктээх. ААН ТИиК
3. Холбоччу туппут ытыска кутан ылар саҕа туох эмэ кэриҥэ, кээмэйэ. ☉ Мера, количество чего-л. сыпучего, помещающееся в ладонь, горсть
[Хараанай:] Бурдуккутун кэмчилээҥ, биир эрэ ытыһы кутаарыҥ. И. Гоголев
Хас биирдии хортуоппуйун лууҥкатын түгэҕэр биирдии ытыс мээккэ хара буору куппут. Суорун Омоллоон
Ытыс дьэдьэни билигин оҥоойугар куттаҕына, бытарыс гына түһүөҕэ. В. Протодьяконов
△ Туох эмэ ытыс кэтитин саҕа кээмэйэ. ☉ Мера, размер чего-л. с ладонь
Ытыс кэтиттээх өрбөх быаны икки уһугуттан холбуу баайыллар. «ББ»
Дьахтар киэргэл соно кыһыл сукуна, тулата ытыс кэтиттээх буобура кытыылаах. УАЯ А
♦ Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии
Сүллэһини кэлээтин кытта ытыс үөһэ түһэрбиттэрэ, көрсүһүү, араатардатыы бөҕөтө. П. Аввакумов
Тыа дьоно барахсаттар, баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн көр илии. Хараҥаҕа ытыһын иминэн аан холуодатыттан тутуһан, тахсан барда. «Чолбон»
Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Үгүс ыал сүөһүтүттэн ытыһын соттон хаалар буолла. Болот Боотур
Дьон ытыстарын соттон, төннөллөрө чугаһаабытын кэннэ, киэһэлик сыарҕа табалаах киһи тоҕойтон тахсан кэлбитэ. Далан
Холкуос киинигэр Үүттүүргэ киирэн хонон, ас-үөл көрдөһөн, ытыһын соттон тахсыбыта. Н. Босиков
Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс — тэһэҕэс илии (ытыс) диэн курдук (көр илии). «Ытыспыт тэһэҕэс, тыспыт кылгас дьоммут буолбат дуо?» — диэтэ бааҕынас куолаһынан Байбал. И. Эртюков
Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Кини эмискэ ытыһа уот аһыйан хаалла. М. Чооруоһап
Кыһыл ытыһынан — 1) көр кыһыл. Дьэкиимкэ аҕата баарына үбү-аһы күдэҥҥэ көтүтүөххэ дылы этэ, тиэйэрэ-таһара, сороҕор кыһыл ытыһынан да дьиэтин булара. А. Софронов
Булчут ааттаах киһи кыһыл ытыспынан кэлэрим сүрэ бэрт, кыбыстабын. В. Протодьяконов
Олох биэтэгэр тахсыыга эн кыһыл ытыскынан буолуоҥ, оттон кинилэр олус хараммыт буолуохтара. Далан; 2) кэпс. — туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, илиинэн эрэ. ☉ Без оружия, орудия, голыми руками
Эһэни кытта хайдах кыһыл ытыскынан киирсиэххиний? СТКБТ
Мэхэньисээссийэтэ суох кыһыл ытыһынан баһар кытаанах. «Кыым»
Мин да ытыспар тураах сыптарыйыа көр мин. Чэ, бу барыта ааһыа буоллаҕа, мин да ытыспар тураах сыптарыйыа. «ХС»
Салыҥнаах ытыс көр салыҥнаах. Миитэрэйи салыҥнаах ытыс, үтүө булчут буоларыгар алҕаабыттара. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөрдээн салыҥнаах ытыс диэтэҕиҥ, муҥхаҕа быйыл эмиэ күннүүрэ буолуо. Күрүлгэн
Сутуругар сокуон- наах, ытыһыгар ыйаахтаах көр сокуон. Уол сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах киһи буолан биэрдэ. Сыа- лаах ытыстаах көр сыа. Күтүөт дьоно сыалаах ытыстаах барахсаттар эбит. Күрүлгэн
Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Таас ытыс, хаппыт тарбах диэн итинниги этэн эрдэхтэрэ. Тимир илии (ытыс) көр тимир II. Таанньа туох буолан тимир ытыһын аһан, ыһыктаары гынар бэйэтэй? М. Попов
Түүлээх ытыс — 1) көр түүлээх. Кини дьоҥҥо олус амарах сыһыаннаах, ону тэҥинэн бэринньэҥ, түүлээх ытыс эбитэ үһү. «Чолбон»; 2) олус ымсыы, иҥсэлээх; кэччэгэй. ☉ Жадный, алчный, жмот, скряга (букв. мохнатая лапа)
Болот дьиҥнээх түүлээх ытыска түбэстэ, аһын-үөлүн хатыы, күлүүскэ тута сылдьарын ааһан, барытын кэмнии, мээрэйдии сылдьар тойон эбит. Н. Заболоцкай
Дьэкиим батталлаах баайдартан саамай кэччэгэйдэрэ уонна ымсыылара, дьиҥнээх түүлээх ытыс эбит. «Чолбон». Түүлээх ытыскар түһэр — кими эмэ олус күндүлээн-маанылаан көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями (букв. опустить на пушистые ладони). Ыҥырыылаах ыалдьыты түүлэх ытыстарыгар түһэрэн көрсүбүттэрэ. Тэһэҕэс илии (ытыс) көр илии. Ээ, ол киһини аныаха диэри билбэккин дуо, тэһэҕэс ытыс диэн кини буоллаҕа дии. Ыйааҕа ытыһыгар көр ыйаах. Ол дьон ыйаахтара ытыстарыгар сурахтааҕа. Ытыс <да> са- ҕа — кып-кыра, дуона суох кээмэйдээх, иэннээх. ☉ Очень маленький, незначительный по размеру, площади, с ладонь
Халлааҥҥа ытыс да саҕа былыт көстүбэт, салгын хамсаабат чуумпута. Н. Якутскай
Бүк тутуллубут ытыс саҕа кумааҕыны арыйан, суругун көрүтэлээтэ. Болот Боотур
Сааһым түөрт уонум буолла, ол тухары нэһилиэкпиттэн ытыс да саҕа сири ыла иликпин. М. Доҕордуурап
Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) түһэр көр үөһэ I. Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
Киэһэ тыйаатырга оҕолор ытыс үрдүгэр түһэрэн, үөрэн аҕай көрүстүлэр. Н. Лугинов
Ытыска уур — 1) <ыраас> мууска уур диэн курдук (көр муус). Эһиги иннигитигэр мин ырылхай чахчылары аҕалан, ытыскытыгар ууран биэриим. Далан
Н.П. Турахов суруга сахалар айылҕаларын баайын-дуолун чинчийбиттэрин-билбиттэрин, туһаҕа таһаарбыттарын ытыска ууран биэрэр. Багдарыын Сүлбэ; 2) кэпс. — хайдах баарынан, аһаҕастык кэпсээ, эт. ☉ Выложить всё до мелочей, ничего не тая, открыто, начистоту
Кини истиҥ дьүөгэтигэр сүрэҕин кистэлэҥин, ыраас тапталын ытыска ууран биэрэрэ. Күндэ. Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) калька. — уун-утары олус чуолкайдык, ырылыччы (көһүн). ☉ Как на ладони, совершенно отчётливо, чётко, ясно (быть видимым)
Ол тумул чабырҕайыттан алааһа ытыска уурбуттуу көстөр. С. Никифоров
Халампааһынан көрдөххө уҥуоргу кытыл ытыска уурбут курдук көстөрө. ССС
Анныбар чугас инники кирбии окуопалара ытыска уурбут курдук көстөллөр. СҮК
Ытыскын тоһуй көр тоһуй. Бу үлүгэр уйгу күөхтэн, көөнньөрбө отун оҕотун булуммакка, ытыс тоһуйа сырыттахпытый. У. Нуолур
Сааһыары эмиэ атын оройуоннарга ытыстарын тоһуйбутунан умналаһа сүүрэллэригэр тиийиэхтэрэ. Софр. Данилов
Ытыс салааһы- на — илии салааһына диэн курдук (көр илии). Оҕонньор былыргы чээрэтэ, ытыһын салааһына, илиитин эрчимэ баар эбит. КН ПБ
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Ол ыкса күһүн, ытыс таһынар ыас хараҥалар түһэр буолтарын кэннэ этэ. И. Эртюков
Адьас аттыгар да турар киһини көрбөккүн, ытыс таһынар ыас хараҥа диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Георг. Васильев. Ытыс тоһуйааччы көр тоһуйааччы. Билигин олох уларыйан, ытыс тоһуйааччылар баар буоллулар. Ытыс (ытыһыҥ) үрдүгэр илдьэ сырыт — кими эмэ атыттартан ойуччу үчүгэйдик тут. ☉ соотв. носить на руках кого-л.
Онон оскуола дириэктэрэ Иван Семёнович кинини ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьар. Т. Находкина
Эр киһи дьахтары ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьыахтаах буоллаҕа. «Чолбон»
Итинник ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьары киһи эрэ барыта тулуйбат быһыылаах. ВВ ТТ. Ытыс үрдүгэр сылдьар — атыттартан ойуччу тутуллар, мааныга-далбарга сылдьар (киһи). ☉ соотв. его на руках носят
Сахалыы билэ охсон, нэһилиэккэ барытыгар ытыс үрдүгэр сылдьар. Далан
Идэлээх киһи ханна да күндү, ытыс үрдүгэр сылдьар. А. Сыромятникова
Кинилэр оҕолоро ханна баҕарар ыҥырыыга, ытыс үрдүгэр сылдьар үлэһит дьон. «ХС». Ытыһа куура сылдьар кэпс. — туох эмэ бааргыттан мэлий, туга да суох хаал. ☉ Лишаться чего-л., остаться с пустыми руками
Иҥсэлээх атыыһыт түүлээҕи кини аҕатыттан босхону эрэ үрдүнэн ылара, сэбиэскэй былаас буолан, билигин ытыһа куура сылдьар. М. Соров
Ытыһа кыһыйар — илиитэ кыһыйар (кычыгыланар) диэн курдук (көр илии). Ити санаа Чыычааҕы тэһитэ кэйиэлээбитэ, ытыһа кыһыйбыта, таһырдьа ыстанан хаалыан баҕарбыта. И. Гоголев
Ыраатта хара үлэни суохтаан, Ытыспыт биһиэнэ кыһыйбыта. С. Тимофеев
Ытыһа кытарда көр кытар I. Ааныс ытан холонобун диэн, куһуттан соҕотохто ытыһа кытаран хаалбыта. А. Неустроева
Сыыһа ытан кэбиһэн, ытыһа кытарда. Күрүлгэн. Ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла — илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла диэн курдук (көр илии). Ытыһым иһиттэн ханна барыай (барар үһү) сэнээн. — [кинини] мин бас билэбин, талбыппынан дьаһайабын диэн этии. ☉ Никуда не денется, он в моей власти
Оҕонньор иэдэс биэрэн баран: «Кини баҕас мин ытыһым иһиттэн ханна барар үһү». П. Ойуунускай. Ытыһын далыгар — кини холун, кыаҕын иһинэн, кыаллыан сөп. ☉ В его силах, в его возможностях (сделать что-л.)
Ол баҕас кыаллар суол, этэргэ дылы, ытыһыҥ далыгар буоллаҕа. НАГ ЯРФС II
Оҕуруоту көрүү-харайыы ытыһым далыгар баар дьарык буоллаҕа дии. Күрүлгэн
Ытыһын иһигэр баар — илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) диэн курдук (көр илии). Хайа, били, сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
«Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап. Ытыһын нэлэс гыннарар — ол кэннэ туох да суох диэн этии. ☉ соотв. разводить руками, недоумевать
«Мантан антах сүрүн ходуһабыт, бурдукпут сирэ наар ууга буолуо», — диэт, кини ытыһын нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
«Суоҕу хантан баар гыныахпытый?» — диэн баран, Белкин икки ытыһын нэлэс гыннарар. «ХС»
«Хайа, сыбаайба буоларын эппэккэҕин, таах, бэлэҕэ суох кэлбиппит дуу?» — диэн ытыһын нэлэс гыннарар. У. Захарова
Ытыһыҥ иһигэр эргит — илииҥ иһигэр эргит диэн курдук (көр илии). Айылҕаны оҕус курдук муннуттан сиэтиэх, алаадьы курдук ытыстарын иһигэр эргитиэх буоллулар. М. Доҕордуурап
Гари ытыһын иһигэр эргитэр биир эрэллээх киһилээх эбит. Н. Абыйчанин
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ көр сүгэ
Уол ытыһын сүгэтинэн тайана түстэ. Куораан далай ытыс көр куораан. Анараа киһи икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө. Ньургун Боотур
Ньыгыл борбуйдаах, оҕуруктаах куораан далай ытыстаах …… киһи буолан биэрдэ. Саха фольк. Куораан далай ытыһынан куоластары хомуйан, курулаан истэ хамбаайын. И. Чаҕылҕан. Куорай да- лаан ытыс (илии) көр куорай. Куорай далаан ытыстаахтар да ханна барыахтарай. Ытыс көхсө — ытыс тарбахтары кытта тас өттө. ☉ Тыльная сторона ладони
Тогойкин …… ордубут эти ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Күһэҥэх ытыһын көхсүнэн хараҕын соттубута. Далан
Хабылыгы ытыс көхсүгэр түһэрэн баран, өрө эһээт, хабан ылыллар. Хомус Уйбаан
Ытыс таһыныы көр таһыныы I. Дакылааччыт ытыс таһыныыта бүтэрин күүтэ таарыйа, ачыкытын устан соттор. Н. Якутскай
Ыллаан бүппүтүн кэннэ, дьэ, ыһыыхаһыы, ытыс таһыныы бөҕө буолаллар. ОоТС
Ытыс тилэҕэ көр тилэх. Уолаттар «һуу» гына үөһэ тыыннылар, ытыстарын тилэҕинэн көлөһүннэрин ньиккэриннилэр. Р. Баҕатаайыскай
Ол үрдүгэр мундуну кутан баран, биир тэҥ гына ытыс тилэҕинэн нарылаан кэбиһиллэр. Хомус Уйбаан
Ыалдьыт таба тыһа курумутугар иҥмит хаары ытыһын тилэхтэринэн имэрийэн сотто. С. Маисов
Ытыс тиҥилэҕэ — ытыс тилэҕэ диэн курдук (көр тилэх). Кини иҥнэри түһэн олорон, бэркэ сэрэнэн ытыһын тиҥилэҕин имэрийдэ. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа — ытыс таһыныы диэн курдук. Кыыс ыллаан бүтээтин кытта, ытыс тыаһа өрө хабыллыбыта. И. Гоголев
Араатар тыл этэн бүтэрин саҕана, тыһыынчанан норуот ытыһын тыаһа өрө ньиргийэ түһэр. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа намыраабакка өрө оргуйа олорор. «ХС». Ытыс хаптаҕайа — ытыс тарбахтары кытта тэниччи көнөтүк тутуллубут ис өттө. ☉ Поверхность ладони
Дьахтар ытыһын хаптаҕайынан суорҕан кытыытын имэрийдэ. Софр. Данилов
Үүйэ Арыйааны ытыһын хаптаҕайынан иэдэскэ сырбаппытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Л. Попов
Тириини адьас хаба ортотунан ытыс хаптаҕайынан сэрэнэн остуолга кутаччы баттаныллар. ЧАИ СБМИ. Ытыс хаптаҕайын саҕа — улахана суох, кыра кээмэйдээх. ☉ Небольшой, размером с ладонь
Алаастар саҕаларыгар, тыалар быыстарыгар саһа сытар ытыс хаптаҕайын саҕа сонуоктар кууран барбыттара. А. Бэрияк. Огдооччуйа ытыс хаптаҕайын саҕа хатан хаалбыт икки чаччаа сыыһын аҕалан уол иннигэр ууран биэрдэ. Н. Заболоцкай. Ытыһа кыһыйар кэпс. — туох эрэ үчүгэй биккэ (хол., элбэх харчыланарга) сыһыаннаан этэллэр. ☉ Хорошая примета (напр., к деньгам — букв. ладони чешутся)
Түптүр Хара түргэнник манньыат үрдүгэр саба түһэр: «Ол иһин ытыһым түгэҕэ кыһыйбыта ээ». Суорун Омоллоон
ср. тув. адыш ‘ладонь’