мест. 1) вопр. имеет неполное скл. где; куда; билигин кини ханна баарый ? где он теперь находится?; быһах ханнаный? где нож?; аргыстаргыт ханналарый? где ваши спутники?; ханна бардыҥ ? куда идёшь?; ханы какой, который (напр. предмет); какую, которую (напр. вещь); какое, которое; ханыаха (диэри ) до какого места, докуда; ханыаха диэри бардыгыт? куда вы идёте?; ханан куда, каким путём, в каком направлении; табаларбыт ханан барбыттар ? в каком направлении ушли наши олени?; хантан откуда; маны хантан буллуҥ ? откуда это у тебя? (букв. откуда ты это нашёл?); 2) неопр. обычно употр. с частицами эмэ , эрэ : ханна эмэ а) где-нибудь, где-то; б) куда-нибудь, куда-то; ханна эрэ барбыт быһыылаах кажется, он куда-то ушёл; 3) отриц. употр. с частицами да, даҕаны : ханна да а) нигде; б) никуда.

насыщаться, наедаться и напиваться; тото-хана аһаа = плотно поесть и попить.

I хан || ханский; татаар хана татарский хан; хан свитата ханская свита.
II диал. важный; высокомерный, гордый; хан дьахтар высокомерная женщина; хан киһи гордый человек.

удовлетворяться чём-л.; баҕата хаммыт его желание удовлетворено (букв. удовлетворилось); утаҕым ханна я утолил жажду; оҕо уута хаммыт ребёнок выспался.

int. where

ыйыт. солб. аат. Хайааһын, предмет миэстэтин ыйытар тыл. ☉ Вопросительное слово со значениями «где? в каком месте? куда?»
Мойот үтүлүктээх бэргэһэтин ханна ууруон булбата. Т. Сметанин
[Маайыс:] Ол ханна ыксыыгыт? С. Ефремов
Бу ханна айаннаан иһэр дьонуй? Н. Габышев
♦ Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай! көр биир
Иннибинн эрэ чугуйуом суоҕа, Биир сымыыт ханна түһн сытыйбатай! Биир уол ханна төрөөн өлбөтөй!! П. Ойуунускай
Таҥара ханна гынарынан көр таҥара. Таҥара ханна гынарынан сылдьабыт. НАГ ЯРФС II. Ханна да барбытын билиминэ хаалла — эмискэ өйүн сүтэрдэ. ☉ Внезапно потерять сознание
Сэнэрээт да эстэрин, тугу да истибэтэҕим, арай төбөм иһигэр туох эрэ быстарга дылы гыммыта да, ханна да барбыппын билиминэ хаалбытым. «ХС». Ханна да олордуон булбат — кими эмэ олус үөрэкөтө көрүс. ☉ Встречать очень радушно кого-л., принимать с распростёртыми объятиями кого-л. (букв. не знает, куда посадить [его])
Мойуору, мааны ыалдьыты, улуус кулубатын уонна уолан киһини, ханна олордуох сирдэрин булбат. Н. Якутскай
Ханна түһэн хааллыҥ? — хайа үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ? диэн курдук (көр үөдэн). «Били баҕайылар ханна түһэн хааллылар?» — диэтэ аҕам киһи, тэһийбэккэ. Н. Заболоцкай
др.-тюрк., тюрк. ханда, кайда

хайа баар диэн курдук
Ээ, оттон мин инньэ дии санаабытым да, ханна баарый, — Дьууруҥ тиийэн кэллэ дии. Суорун Омоллоон
Ханна баарый, күммүт-дьылбыт иирэн турда дии. «ХС»

түмэр солб. аат. Бары сиргэ барытыгар, сир аайы. ☉ Где угодно, везде, всюду
Ханна баҕарар баай уонна дьадаҥы баар эбит. Амма Аччыгыйа

түмэрбуолб. солб. аат. Ханна баҕарар, ханна эмэ. ☉ Везде, где угодно; нигде, никуда. Ханна да суох. Ханна даҕаны барыаҥ суоҕа
□ Ханна да ийэлэр оҕолорун ыал гынарга тиэтэйэллэр. А. Фёдоров

туохт. Аһаан-сиэн толору дуоһуй, улаханнык тот. ☉ Насыщаться. Киэһэ күөс өрүнэн, бары тотонханан утуйдубут

туохт. Туох эмэ наадыйаргар дуоһуйа сөп буол. ☉ Удовлетворяться, довольствоваться чем-л., утолять (напр., жажду, голод, желание)
Баай баайыгар хаммат (өс хоһ.). [Огдоос:] Тукаларыам, ылыҥ, утаххыт ханыар дылы иһиҥ! Бэрт тымныы үүт. А. Софронов
Ыллаан-туойан Санаам ханна. Күннүк Уурастыырап
Ким баҕарар уутун хана утуйдаҕына сатанар. П. Аввакумов
♦ Баҕата ханар көр баҕа II
[Кэтириис:] Абаҕам улуу дьаалы миигин бачча сааспар дылы хамначчыт гыммытыгар баҕата ханымына. А. Софронов
Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
«Баарга баҕа хаммыта диэн суох», — дэһэллэр сорох дьон. «ХС»
Маҥалайа туолбат (хаммат) көр маҥалай. Тукаам, баай кинээс бу Тойон Уйалааҕынан эрэ маҥалайа хаммат, кини бас билэр сирэ элбэх. В. Протодьяконов
Буору сабардаан ахан биэрэллэр да, тойотторбут маҥалайдара хаммат. М. Доҕордуурап
[Бырдах] Маҥалайа хаммат Чупчурҕан обот тумустаах. П. Ламутскай (тылб.)
Уута ханна көр уу II. Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. хан

м. ист. хан (орто үйэлэргэ Восток сорох дойдуларыгар феодальнай баһылык солото уонна дннук сололоох киһи).