образн. мягко обвисать, ниспадать (об одежде); висеть, обвисать (напр. о собачьих ушах); ср. налбый=.

туохт. Аллара намылыйан түс (сылгы хойуу сиэлин, кутуругун туһунан). ☉ Ниспадать, расширяясь кни зу (напр., о гриве, хвосте лошади).
ср. халх. нэли ‘становиться широким’, монг. дэлбийх ‘расширяться, растягиваться’

жевать что-л. (беззубым ртом); ыт оҕото куру нэлбийбит щенок сжевал ремень. нэлбит= побуд. от нэлбий=. нэлбэй= широко распускаться, ниспадать (напр. о гриве, хвосте лошади). нэлбэт= побуд. от нэлбэй=. нэлим огромный, громадный; массивный; нэлим хонуу широкое поле; нэлим сэбирдэхтэр огромные листья; нэлим аан массивная дверь # нэлим сиэл густая длинная грива.

I
туохт.
1. Хамнаан, саахынаан маҥнайгы туруккунааҕар кэбирээн бар (хол., тутуу, массыына эҥин). ☉ Расшатываться, расстраиваться, прийти в негодность (обычно о строениях, механизмах)
Айгыраабат алаһа дьиэтэ туттуҥ, аҕыраабат аал уотта оттуҥ. Эрилик Эристиин
Харатаайаптар бэйэлэрэ олорор дьиэлэрэ даҕаны хайдах эрэ айгыраабыт, онон-манан сыбаммыта эргэ таҥаһы абырахтаабыт курдук самалыктанан көстөр. Н. Якутскай
Төттөрү-таары ыраах сиринэн эргийэргэ тыраахтара даҕаны улаханнык айгырыыр. «ХС»
2. Кырдьыыттан, ыарыыттан, оһолтон мөлтөө (доруобуйа туругун, ис-тас уорганнар тустарынан). ☉ Расслабляться, расшатываться от болезней, травм, старости (о состоянии здоровья, различных органов)
Көхсүн уҥуоҕа көтүллүбүт тымтай курдук Көҥүрүйбүт быһыылаах, Арҕаһын уҥуоҕа Алдьаммыт холуода курдук Айгыраабыт быһыы-лаах. С. Васильев
Тымныы салгын кини тыҥатыгар кутуллан киирэн айгыраабыт этинсиинин чэбдигиртэ. Н. Лугинов
3. көсп. Сатарый, алдьанан-кээһэнэн бар (уопсастыбаҕа араас көстүүлэр тустарынан). ☉ Расстраиваться, приходить в упадок (об общественных, социальных и других явлениях)
Уобалас үрдүнэн 1916 сыллаахха улахан кураан буолан, дьон-сэргэ олоҕо олус айгыраабыта. П. Филиппов
Эдэр салайааччы айгыраабыт артыалы сүһүөҕэр туруорарга үгүстүк сыраласпыта. «ХС»
II
дьүһ. туохт.
1. Дэлэйдик, сиэдэрэйдик намылыйан түс (хол., үүнээйи хойуу сэбирдэҕин, симэх эҥин туһунан). ☉ Свисать, ниспадать (напр., о роскошных кронах деревьев, богатых украшениях)
Үрдүк тиит мастар сэдэх-сэдэхтик үүнэн лиҥкинэһэн, хойуу мутукчалара таҥнары айгыраан, бөдөҥ хатырыктара күн уотугар саһарымтыйан көстөллөр. Н. Заболоцкай
Мин ыллыахпын баҕарабын, — Арыт санньыйар курус күҥҥэр, Ыллыыр ырыам сырдык тыла Ахтар алааһыҥ чараҥа буолан Айгырыы хамныы түһэр гына. С. Данилов
Сибэкки ойуулаах былааты бобуонньуктуу бааммыт, айгыраабыт кыһыл көмүс ытарҕалаах, төгүрүк маҥан сирэйдээх толуу дьахтар буолускай сылабаартан чэй кутар. В. Протодьяконов
2. көсп. Дьоһумсуй, ыараа, дархаһый; оргууй дьоһуннук дархаһыйа хамсаа. ☉ Быть важно медлительным, гордым; важно, гордо колыхаться, тихо шевелиться
Аллара — аҥааттан, айгыраан, Элиэнэ сүүрүгэ күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Кини [хотун], хааман айгыраан киирэн, сиргэммит курдук туттанхаптан, уҥа ороммут дуомугар олорон кэбиһэрин кытта, мин хотоҥҥо түһэн хаалбытым. Р. Кулаковскай
Аҥаатта нусхайар айылҕа силигэ Айгырыы ситэрин тухары биһиги Өргөйө туруохпут, өрүү баар буолуохпут. М. Ефимов. Тэҥн. айгыһын

I
туохт.
1. Туохха эмэ ыйанан, намылыйан саба түс, таҥнары намылый. ☉ Нависать над чем-л., свешиваться, ниспадать с чего-л.
Балаҕанын сыбаҕа аллара сыҕаллан, …… түннүккэ таҥнары сабырыйбыт. Амма Аччыгыйа
Кыыс саҥата суох илиитин киһитин санныгар уурда, …… өтөр кыргыллыбатах баттаҕа моонньугар тиийэ үүнэн сабырыйан түспүтүн тарыйбахтаан көрдө. Н. Заболоцкай
Халлаан саҕаҕа ол ойуур нөҥүө өттүгэр түһэн сабырыйан турарга дылы. Н. Павлов
Эмискэ арҕах аанын таҥнары сабырыйбыт хаар үрэл гынарын кытта, соҕотохто хара баҕайы бэрикис гынна. А. Фёдоров
2. кэпс. Кээмэйгинэн төһөнү эрэ кыратык аһары бар, орт. ☉ Оказаться больше чего-л., превзойти кого-что-л. в чём-л. (напр., в количестве, весе, возрасте)
Туһаммыт суолбун Тоҕо умнуомуй, тойонуом! [От] Аҕыс быластан Арыый сабырыйа этэ. А. Софронов
Сарсыарда үс чаас саҕана уу быһыт айаҕар миэтэрэттэн сабырыйда. М. Доҕордуурап
Оҕонньор, сааһа төһө да сэттэ уонуттан сабырыйа бардар, билигин да лэс курдук толору эттээх-сииннээх. В. Яковлев
3. кэпс. Туохха эмэ кими-тугу эмэ баһый, чорбой. ☉ Иметь преимущество перед кем-чем-л., превосходить когочто-л. в чём-л. (напр., в каком-л. деле)
Аныгы ыччат былыргы биһигиттэн ыраах сабырыйа дьон эбээт. Амма Аччыгыйа
Дьонтон чахчы эргиччи чорбойор, сабырыйар эрэ буолан, дьону салайар дуоһунаска олороҕун. Н. Лугинов
Төһө эмэ кэргэннээх, оҕолоох ыал аҕата буолан баран, кырдьык даҕаны бу оскуоланы саҥардыы ааһан эрэр кыысчаантан туох атыннааҕый, кинини сабырыйар туох аҕа быһыы баарый? В. Яковлев
ср. др.-тюрк. йапры хулах ‘отвислое ухо’
II
дьүһ. туохт. Тулаҕын хаххалыыр, күлүктүүр курдук улахан көстүүлээх, киэҥ сабардааһыннаах буол. ☉ Закрывать, заслонять собой что-л., будучи крупных размеров
Куорат үрдүнэн уулаах быстах былыт ыаһыра сабырыйар. П. Аввакумов
Тоҥ тордох үүнэн, соноон, улаатан сабырыйан тахсан истэ. Н. Заболоцкай
Халлааҥҥа тиийэ хара буруо өрө сабырыйан таҕыста. «ХС»