нареч. ничком; умса сыт = лежать ничком; умса түс = а) упасть ничком; б) перен. погибнуть, умереть, скончаться (обычно скоропостижно); ср. умсары 2.

нареч. 1) вверх дном; умсары уур = положить что-л. вверх дном; 2) ничком; умсары бырах = бросить кого-л. ничком; ср. умса .

нареч. по-лягушачьи, как лягушка; баҕалыы баҕырҕаа = квакать по-лягушачьи # баҕалыы сыылын = а) упасть ничком; б) слечь (от болезни, побоев; букв. ползать по-лягушачьи).

бүтэйэлии сыт түөлбэ. — түүрүллэн сыт. ☉ Лежать, поджав под себя ноги (о животных), лежать ничком, закрывая руками лицо
Бу киһи умса бүтэйэлии сытан тыллаах-саҥалаах буола сытар. ДСЯЯ

1) соскабливать, соскребать; кирилиэс мууһун хоруй = соскоблить лёд со ступенек; 2) брить; бытыкпын хоруй побрей меня # сирэйгинэн буору хоруй = упасть ничком; умса хоруй сгинь, пропади пропадом (букв. упади лицом вниз).

нареч. лицом вверх, навзничь; иттэннэ түс = упасть навзничь # иттэннэ уур , умса уур точь-в-точь, как две капли воды (быть похожим на кого-л.); бу уол иттэннэ уур , умса уур аҕатын курдук этот парень точь-в-точь отец (букв. положи навзничь, положи ничком — как отец).

1. частица препозитивная усил. присоединяется к нек-рым словам, начинающимся со слога ха=; хап-хара очень чёрный, чёрный-пречёрный; хап-халыҥ очень толстый, толстый-претолстый, толстенный (напр. о доске); 2. нареч. прямо; хап сирэйинэн түстэ он упал ничком (букв. прямо лицом); хап уорҕатынан барда он упал навзничь (букв. прямо на спину).

1) идти, ходить, уходить; уезжать; отправляться; кини үлэтигэр барда он ушёл на работу; мин үөрэнэ барыам я поеду учиться; борокуот биэрэктэн барда пароход удалился от берега; сатыы бар = идти пешком; 2) перен. идти; уходить; манна икки күнүм барда на это у меня ушло два дня; үлэ үчүгэйдик барар работа идёт хорошо; кини аата барда о нём распространилась дурная молва; олох үчүгэйдик барар жизнь идёт хорошо; 3) перен. идти, быть к лицу; бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар эта шапка тебе очень идёт; 4) перен. становиться вкусным; становиться наваристым; эт миинэ барбыт суп стал вкусным, наваристым; чэй барбыт чай заварился; 5) эвф. умирать, кончаться; оҕонньорбут барда старик умер; тута бар = умереть сразу, мгновенно; 6) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает начало действия: сытан бар = начать ложиться; олорон бар = начать садиться; үлэлээн бар = начать работать; ытаан бар = заплакать; ааҕан бар = начать читать; киэһэрэн барда вечереет; 7) в сочет. с прич. на =быт в орудн. п. выражает ускоренность или поспешность начала действия: аһаабытынан барда он сразу начал есть; хаампытынан барда он сразу зашагал; 8) в сочет. с нареч. выражает резкость и внезапность действия: тиэрэ бар= опрокинуться на спину; умса бар = упасть ничком; быһа бар = лопнуть, внезапно порваться; хайа бар = треснуть, внезапно расколоться; көҥү бар = обрушиться, обвалиться, внезапно рухнуть; 9) в ф. деепр. на =ан выступает в роли союза с временным знач. после того, как...; баран баран, кэлэ илик после того, как он ушёл, он больше не приходил; этэн баран, өйдөөтүм я понял после того, как сказал; эрэннэрэн баран, албынныам суоҕа раз уж я обнадёжил, я не обману.

сыһ.
1. Сирэйгинэн аллара диэки (хол., түс, сыт, бар). ☉ Лицом вниз к земле или полу, ничком (напр., лежать, упасть)
[Серёжа] күөх оттоох кырыска умса түһэн сытан, сэниэтэ эстиэр диэри ытаан-ытаан баран, устунан утуйан хаалбыт этэ. Н. Лугинов
Дьиэ ааныгар чугаһаан иһэммин, мастан иҥнэн умса баран түстүм. Н. Заболоцкай
Ипатий муоһатын мүччү харбаата, сирэйинэн буорга умса хоруйа түстэ. М. Доҕордуурап
2. Аллара, сир диэки хайысхалаахтык (хол., көр, туттан олор). ☉ По направлению к низу, к земле, вниз (напр., смотреть, опускать что-л.)
Дьон сирэй-сирэйдэрин көрсүһэн бараннар, умса көрөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Маппый киэпкэтин умса уурунна. А. Фёдоров
Кыыс итиниэхэ хап-сабар эппиэттээбэтэ, саарбаҕалаан умса тутунна. Н. Заболоцкай
△ Аһаҕас өттүнэн түҥнэрэн, саба, түҥнэһиннэри уур (хол., иһити). ☉ Вверх дном (опрокинуть, перевернуть — напр., посуду)
Икки дьааһык умса ууруллубуттар. Н. Габышев
Кини дьиэ туттуохха айылаах хатырык хастаан сиргэ умса уурталаабыта. М. Доҕордуурап
Ааныс тумуска быыкаа тыы умса ууруллан субу ууга бараары сытарын көрдө. Н. Заболоцкай
♦ Умса ас көр ас II
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ. Н. Неустроев
Харабыллар киирэннэр Мэхээһи хаайыыга умса анньан кэбиһэллэр. Биир харабыл таһырдьа тахсар. С. Ефремов
Дьэ онон, Онтоон, соҕотох оҕоҕун кыайан иитимнэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап. Умса (умсары) көрдөр (баттаа, тэбис) — кими эмэ баһыйан бас бэриннэр, утарыласпат оҥор. ☉ Сломить кого-л., подавить, подчинить своей воле; сбить спесь с кого-л.
Саспыты арыйар саргыланаар, Куоппуту ситэр дьоҕурданаар, Уоттаах харахтарын Умсары көрдөрөөр, …… Дьайдаах тыыннарын Дьалбарыта хампарытаар. С. Зверев
[Охоноон:] Саҥардыы харахпытын өрө көрөн иһэн, эмиэ хараҥа батталга умса тэпсиллиэх муҥтут дуо? Софр. Данилов
Ити дьүһүннээх оҕонньорго аҕаҥ умса баттаан биэрэн эрдэҕинэ, биир тылы мин диэки көмөлөһө саҥарбатыҥ. Эрилик Эристиин. Умса (умсары) миин — кими эмэ харыстаабакка, аһыммакка көлөһүннээ. ☉ Нещадно, безжалостно эксплуатировать кого-л. «Айымньы» холкуоска холбостор эрэ үлэнэн умса мииниэхтэрэ. М. Доҕордуурап
Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьарааһын
Массыына суох буолан, атахтаах сылгыны былдьаһа сылдьан умса миинэн ырыаран кэбиһэллэрэ. «ХС». Умса сытый кэпс., үөхс. — өл. ☉ Подыхать, издыхать, околевать
Ээ, бүрүстүүпүнньүктэр бары да умса сытыйаллара буоллар син буолуох этэ. П. Ойуунускай
Бөтөстөрбүнэн сэймэктэтиэм диэн куттаабытыҥ... умса сытый! Пьесалар-1960. Умса (умса-төннө) түс — тохтоло суох тугунан эмэ дьарыктан; күүскүн-күдэххин харыстаабакка сүүр-көт, түбүгүр. ☉ Работать без продыху, усиленно заниматься чем-л., хлопотать, не жалея сил
Ол күннэргэ Кубаачалаах, Кунаакап Дьөгүөссэлээх Олорон баран турбатылар, Уруоктарыгар умса түстүлэр. С. Васильев
Сааһын тухары ыал хамначчыта буолан ыарахан үлэҕэ умса көлүллэ сырыттаҕа. Болот Боотур
Кэскили, сарсыҥҥыны умнан, күннээҕигэ умса түһэр курдукпут дии. «Кыым»
Умса түс (хоруй) көр түс I. Оҕом барахсан Умса түспүт сураҕыттан Уйадыйдым быһыылаах. П. Ойуунускай
[Сөдүөт:] Оок-сиэ, бу сылдьан ханна эмэ умса хоруйдахпына, кэннибэр хаалааччым суох дии. Н. Кондаков
Бэрт бэһиэлэй Виталий Седалищев эмиэ сэрии толоонугар умса түспүтэ. С. Федотов. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, (тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр) <киһитэ> көр түс I — Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, тиэрэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт. Саха фольк. Умса (умсары) уур — 1) кими, тугу эмэ суох гын, эс, кыдый. ☉ Уничтожить, истребить кого-что-л.
Аан дойду иккис сэриитигэр Сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини умсары уурбуттарын курдук, уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! «ХС»
[Дыраамаҕа] өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха эдэр дьахтарын сордоохмуҥнаах дьылҕата, умса ууруллубут таптала көрдөрүллэр. «ХС»; 2) кими, тугу эмэ атаҕастаа, түһэр, үлтү тэбис. ☉ Унизить, попрать, втоптать в грязь
Орто дойду баһылыга буолбут Оруос Баай обургу дьаалыны Умсары уурдум, тиэрэ тэптим, Уодьуганын туттум, Тэһиинин таттым. П. Ойуунускай
Коля диэн оҕо дьэ сатамматах киһи үөскээбит, дьону барытын умса ууран эрэр эбит. Болот Боотур
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Умса уур, тиэрэ (иттэннэри) уур (бырах) — үүт-үкчү, үүт-маас (кимиэхэ эмэ майгыннаа). ☉ соотв. точь-в-точь, как две капли воды
Ол көрдөһүү төрдө бу атырдьах ыйыгар биллэн хаалбыт: умса уур, тиэрэ уур — Оҕуурап Оҕуурабынан, үүт-маас Уоһук курдук оҥоччу көрбүт уол оҕо эбит. П. Аввакумов
Сирэйэ-хараҕа, туттара-хаптара, бэл, ымах гынара — үүт-маас эйиэнэ. Умса уур, тиэрэ бырах — Дойдокунов Дойдокуновынан. «ХС»

сыһ.
1. Сабыллар курдук, бүөлүү-хаххалыы эбэтэр таска көстүбэт буолар гына. ☉ Заслоняя что-л. чем-л., накрывая что-л. чем-л. сверху (напр., завязывать глаза, перевязывать раны кому-л.). Хараххын саба баан. Сирэйгин саба тутун
□ Ураһа саҕа уот кытыытыгар хаар маҥан баттахтаах, …… оҕонньор уоту саба аччайан олорор эбит
Саха фольк. Эмээхсин ыаҕаһын былаатынан саба баайа олорон эттэ: «Ыарахана бэрт буолсу, доҕор». Амма Аччыгыйа
Кулун туйаҕын сэбирдэхтэрин быһа тардан ылан иэдэһигэр саба туттар. Л. Попов
Лүүгү бириһиэнинэн саба бүрүйдүлэр. Н. Габышев
2. Барытын сабардыыр курдук, ыраас, бүтүн сир ордубат гына; улаханнык (хол., тугу эмэ уунан ыс). ☉ Полностью, так, чтобы накрыло целиком, сплошь всю поверхность (напр., забрызгать что-л. чем-л.). Уунан саба ыс
□ «Ээ, дьэ, халлааммыт соруйан киллэрбит, эһигини өр хаайаары гыммыт», — диэтэ Учукаас, таһырдьа тахсан хаарга саба типтэрэн киирэн тэбэнэ туран. А. Софронов
Сарсыарда тахсан эрэр күн уота улуу куруҥу саба ибиирэ турар. Күндэ
3. Сыста, ыкса чугаһыыр курдук, ыга. ☉ Вплотную (напр., подойти к кому-чему-л. или привлечь к себе кого-что-л.)
«Ийээ, мин барар буоллум», — диэн үөгүлээбитинэн Симон киниэхэ саба сүүрэн кэлбитэ. Л. Попов
Бары саба сүүрдэн киириэҕиҥ. Эрилик Эристиин
Этиҥнээх ардах, миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
Ким эрэ, эмискэ тыылыннаран кэлэн, ат күөнүнэн саба астарбыта. А. Бэрияк
4. Ханна да ыыппат курдук (үрдүгэр түһэн); хам, бобо (тутан, баттаан). ☉ Навалившись сверху на кого-что-л.; крепко схватив кого-что-л.
Саба харбаан ылан дэлби уураата-сыллаата. П. Ойуунускай
Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар илиитин кэдирги кэлгийэллэр. С. Ефремов
Уҥа өттүгэр субу саба баттыах айылаах …… субурҕа суорба таастары сэмээр одуулаһа истэ. С. Никифоров
5. Тула өттүттэн хаайа, тууйа, тумнары. ☉ Полностью накрывая кого-что-л. (напр., о стихии). Саба ааҥнаа. Саба сатыылаа
□ Саха сирин уһун түүнэ Саба күөнтээн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньордоох эмээхсин, Орон сылааһыгар нуураччы тартаран, Сылбай ууларыгар саба куустаран Сынньана сыталлар. С. Васильев
Ыалдьыттар …… дьиэ бүттүүн кутурҕаныгар саба баттатан, тааһыран олордулар. М. Доҕордуурап
Былыта тыаллыын-куустуун бу саба сатыылаан кэллэ. Д. Таас
♦ Саба баттаа — 1) көҥүлү көрдөрүмэ, көҥүлүн быс; күүһүлээ. ☉ Подавлять кого-л., ущемлять чью-л. свободу, принуждать кого-л. делать что-л., угнетать кого-что-л.
Кыыс аймаҕы кыайа туппут, Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт Бэтэрээҥҥи бэлэс, Ааратааҥҥы айах, Сотору сокуомсук. С. Зверев
Маннааҕы кыыс — Кэлэҕэйгэ тэҥэ суох үчүгэй оҕо. Киниэхэ эргэ тахсыан баҕарбат, ол үрдүнэн аҕата, ийэтэ саба баттаан бу саас илии охсуһуннарбыт сурахтаахтара. Н. Заболоцкай; 2) кэпс. тугу эмэ хааччахтаһан, оҥорор кыах биэримэ, бопсус. ☉ Не давать возможности кому-л. осуществить что-л., препятствовать чему-л.
Ити оҕоҥ тыаҕа тахсан үлэлиир баҕа санаатын саба баттыырыҥ туораттан истэргэ сүрдээх олуона баҕайы. С. Ефремов
Эн бандьыыттарга холбоһо сылдьыбытыҥ сир анныгар баар, ону көбүтэ сатааччылар бааллар. Ону мин саба баттаан сылдьабын. Күндэ; 3) туохтан эмэ атын дьон туһансалларын көҥүллээбэккэ бэйэҥ эрэ туһанаргар тутун, дьонтон көҥөө. ☉ Пользоваться чем-л. единолично
Арыылаах курдук үчүгэй алаастааххын, бүтүннүү бэйэҕит саба баттаан сиигит. МНН. Саба көт кэпс. — 1) түргэнник үгүһү оҥор, элбэх үлэни-хамнаһы бүтэр-оһор. ☉ За короткое время успеть многое завершить. Барытын биир күн хайдах саба көтүөхпүнүй?; 2) эмискэ ыга ыл, ыга куус (туох эмэ санааны этэргэ). ☉ Вдруг охватить, объять кого-л., овладеть кем-л. (о мыслях, чувстве)
Күнүскү иэдээнин туһунан өйдөбүл эмискэ саба көтөн киирдэ. Н. Лугинов. Саба садьылаа түөлбэ. — тугу эмэ мэһэйдээн, бүөлээн олор. ☉ Сидеть, мешая кому-чему-л., рассесться
Сир хаба ортотугар хайдах атаҕын устан саба садьылаан олоруой. Айталын. Саба сапсый кэпс. — туохха эмэ быһаарыы ылынарга ким эмэ этиитин кытта олох сөбүлэспэккин, ылыммаккын эт. ☉ Выражать категорическое несогласие с мнением, предложением других
Доҕоро өрүс хамсыыра чугаһаата, быйыл мууһа олус халыҥ дьыла, тоҕо эрэ дьулайабын, төннүөх, сөпкө бултаатыбыт диэн көрбүт. Ону Дьэллик саба сапсыйан кэбиспит. Н. Заболоцкай. Егорычев саба сапсыйда: «Үөр хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо?!» Т. Сметанин. Саба сүүр кэпс. — сир-сир аайы тиийэ-түгэнэ оҕус (киһини этэргэ); олус түргэнник тарҕана оҕус (хол., туох эмэ дьаҥы этэргэ). ☉ Успевать побывать везде (о человеке); быстро, моментально распространяться (обычно о болезни, эпидемии)
[Үлэҕэ] Омун-төлөн оҕолор Саба сүүрэн көрдүннэр, Оттон Ньукуус «оҕонньор» Сатаан иннин көрүнэр. Күннүк Уурастыырап
[Уоспа] биир күн иһигэр куораты бүтүннүүтүн саба сүүрэн кэбиспит, турарытурбаты сылбах курдук охторбут. П. Филиппов. Саба тарыйан (быраҕан) кэпс. — быһа холоон, барыллаан. ☉ Приблизительно, примерно, вприкидку (определять, оценивать)
Арамаан оҕонньору, саба быраҕан, биэс сүүсчэкэ сүөһүлээх буолуо дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Саба тарыйан көрүүгэ даҕаны Саха сирин норуоттарын поэзията сийиэстэр икки ардыларынааҕы кэмҥэ балаччатык кэҥээтэ. «ХС». Саба тут кэпс. — туох наадатын барытын оҥор, дьон кыһалҕатын барытын толуй. ☉ Решить все проблемы, справиться со всеми проблемами
Устинов барытын ыпсарыах, хааччыйыах, саба тутуох буолан истэ. Н. Заболоцкай
Бардын ээ. Ол киниэхэ тугу саба туттараары хаайыстаҥый? С. Ефремов. Саба түс кэпс. — тугу эмэ көхтөөхтүк элбэх буолан көмөлөө, көмөлөөн оҥор. ☉ Делать что-л. дружно, всем скопом (напр., какую-л. работу)
Оттон эн нууччалыы үөрэнэн көрдөххүнэ. Бары саба түһэн начаас үөрэтиэ этибит. Далан
Ити курдук бары саба түһэн ийэлэригэр күн аайы көмөлөһөр буоланнар, дьиэ өрүү ыраас, үлэ бүтэ охсор. «ББ». Саба үктээ (тэбис) кэпс. — тугу эмэ хам баттаа, кэҕиннэр, самнар. ☉ Порабощать, топтать кого-л., громить, разрушать что-л. Гитлер хара тыыннаах уллуҥаҕынан кыайарын тухары барытын саба тэпсибитэ. Суорун Омоллоон
◊ Саба ас — туох эмэ хайаҕаһын, аһаҕаһын иһигэр тугу эмэ уган, бүөлээ. ☉ Заткнуть (отверстие, дыру). Бордууһунаны өрбөҕүнэн саба ас. Саба баттаа — норуот, дьон туох эмэ хамсааһынын сэрии күүһүнэн тохтот, самнар. ☉ Подавлять (напр., восстание)
Хоруол бааһынайдары бас бэриннэрэргэ уонна бастаанньаларын саба баттыырга дворяннарга көмөлөһөрө. АЕВ ОҮИ. Саба биэр — эмискэ күүскэ билин (хол., сыты этэргэ). ☉ Обдать (напр., теплом, запахом), хлынуть (напр., о свете). Муннубар ыарахан сыт саба биэрдэ
□ Арай, доҕоор! Сытыы сырдык соҕотохто саба биэрдэ да, сир күөгэс гынан өрө тыынан, мастар-талахтар бары адаарыҥнаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Аркааһа [уол аата] одьукулуон сытынан саба биэрэн газик аанын аста. П. Аввакумов
Күн уотуттан күөх мырааннар Күлүктүүн ууга сырдааннар, Эппэр-хааммар иҥэр, биллэр Итиинэн саба биэрэллэр. Дьуон Дьаҥылы. Саба бырах кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ үрдүгэр сабыыта бырах, сап. ☉ Набросить что-л. сверху на кого-что-л.
Утуйан хааллахпына, соммунан саба быраҕаар. Саба саҥар көр саҥар. Коля маҥнай Ольгаҕа кыһыылаах тыллары быраҕаттаан иһэн оҕолор бары кинини саба саҥарбыттарыттан тохтоон хаалбыта. Л. Попов. Саба түс — 1) туохха эмэ үрдүгэр кэлэн нөрүй, кууһа түс. ☉ Склоняться над кем-чем-л., припадать к комучему-л., падать ничком на что-л. Маайа туох да саҥата суох кэлэн, саба түһэн баран, кинини сүүһүттэн сыллаан ылла. Н. Неустроев
Оксана сааппыта …… сирэйин саба туттан, сыттыгар саба түспүтэ. Суорун Омоллоон
Ананий Яковтыын быһыт былаанын саба түһэн көрө олордулар. М. Доҕордуурап
△ Кими-тугу эмэ тула үмүөрүй (элбэх киһини этэргэ). ☉ Обступить кого-что-л.. Бэйи, тохтооҥ, киһиэхэ саба түһүмэҥ
□ Холкуостаахтар бары кэлэн саба түһэн дорооболоһон бараллар. Эрилик Эристиин; 2) тугу эмэ бултаһан, тутаары, өлөрөөрү үрдүгэр түс; сэриинэн киир. ☉ Нападать на кого-л.; идти войной на кого-л.. Эһэ киһиэхэ мээнэ саба түспэт. Сэриинэн саба түс
□ Оҕо мохсоҕол аарыма хотойго саба түспүтүн хаһан көрбүккүнүй? Саха фольк. 1941 сыллаахха …… ньиэмэс-фашист талабырдьыттара биһиги тапталлаах ийэ сирбитигэр сэриинэн саба түспүттэрэ. Софр. Данилов. Саба түһүү — тутаары, өлөрөөрү туохха эмэ сэптээх-сэбиргэллээх түһүү; сэриинэн киирии. ☉ Вооружённое нападение, набег, налёт на кого-что-л.
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин. Саба үр — үрэн умуруор. ☉ Задуть (напр., спичку, свечу). Чүмэчини саба үр