аат., үөхс. Дьиккэр, үөдэн. ☉ Дрянь, ничтожество. Бу албынынкүтүрүн, дирээн

мест. 1. туох да; его ничто не интересует кинини туох да интэриэһиргэппэт; 2. в знач. сущ. с. нескл. (ничтожество) туох да дуона суох, мээнэ.

сыһыан эб. Аат тылы кытта туох эмэ мөлтөҕүн, көстүүтэ суоҕун бэлиэтиир уонна сороҕор этээччи үгэргиир сыһыанын көрдөрөр: элээмэтэ, дуома. ☉ Как модальная частица, в сочетании с существительными подчёркивает незначительность, невзрачность, несущественность кого-чего-л., выражает презрительно-ироничное отношение: ничтожество, видимость
Ийэм илдьи сытыйбыт таҥаһым ыратын абырахтыыр түбүккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
«Бастаан көрдөрөн, үөрэтэн биэрдэргин, син мэхэнисээтэр ырата этим буоллаҕа дии», — диэтэ уонна иһигэр бэркэ сөбүлүү санаата. В. Титов
Мин, уйарҕаан, ытыа эбиппин да, сүрэ бэрт, эр киһи ырата буоллаҕым дии. П. Аввакумов

аат.
1. Дьиэҕэ эбэтэр сүөһүгэ үөскүүр, киһи, сүөһү хаанын уулуур үөн-көйүүр. ☉ Клоп
Түүнүктээх түрмэ хотун Түгэх түптүрүгэр Кулахы кутуллубут, Быт быгыалаабыт. А. Софронов
[Бэрэбиэсчит:] Сөрүүн дьиэ. Кулахы суох. С. Ефремов
2. көсп. Бары өттүнэн барытынан туохха да наадата суох киһи, ким да аахсыбат, болҕомтоҕо ылбат киһитэ. ☉ Ничтожество
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Эһиги диэн кыһылларга кулахылар буоллаххыт дии. Амма Аччыгыйа
◊ Кулахы ойууна (дьиэ чөкчөҥөтө) эргэр. — тас көрүҥүнэн таракааҥҥа маарынныыр көнө кынаттаах, кэлин атаҕа аһыҥа атаҕар маарынныыр үөн-көйүүр (түүн сырыылаах, атыыра кынатын кынатыгар аалан тыһыргыыр). ☉ Сверчок домовой. Элбэх кулахылаах дьиэҕэ мас быыһыгар мэлдьи чаһы тыаһын курдук тыһыргыы турар баар буолар, ону саха кулахы ойууна диэн ааттыыр А. Софронов
Истиэнэҕэ кулахы ойууна тыһыргыыр тыаһа кытта иһилиннэ. М. Доҕордуурап

аат.
1. фольк. Олоҥхо персонаһа: хотон үлэһитэ эмээхсин. ☉ Персонаж олонхо: старуха-скотница
Сүөһү көрөөччү Симэхсин эмээхсин, сылгыһыт Сорук Боллур уобарастара …… чаҕылхайдык ырытыллыбыттар. Эрчимэн
Сэттэ уоннаах Симэхсин эмээхсин, Сүүрэн иһэн Этэрбэһин быатыттан иҥнэн, Умса баран түстэ. С. Васильев
Масчыт-отчут аймахха, Симэхсин эмээхсиҥҥэ, Сир аайы, Уон икки суол Улахан түһүлгэлэр буолтар. ТТИГ КХКК
2. үөхс. Кырдьаҕас эмээхсини «эн баҕас» диэн сэнээн этии. ☉ Употребляясь в значении «ничтожество», выражает раздражённо-презрительное отношение к старой женщине
«Үрбэккэ олор эрэ, симэхсин!» — Сэмэн бэрт өр хоонньун хастан бакыаты таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Күкүр Уус:] Сымыйанан этэриҥ буолуо, симэхсин! Суорун Омоллоон
«Симэхсин, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» — Сортуохап бардьыгынаата. А. Сыромятникова
ср. хак. симекчин, сүнекчин ‘слуга, прислуга; рабыня’, др.-тюрк. йумышчы ‘работник, слуга’, монг. шивэгчин ‘служанка’

1) есть (твёрдую пищу — о человеке); есть кого-что-л., питаться кем-чем-л. (о др. живых существах); сүөһү оту сиир скот питается травой; эттэ сиэ = есть мясо; 2) разг. пожирать; истреблять, уничтожать; чыычаах буортулаах үөннэри сиир птички уничтожают вредных насекомых; абааһы сиэбэт , киһи өлөрбөт ни злой дух не пожирает, ни человек не убивает (т.е. полное ничтожество —формула самоуничижения); 3) сжигать (об огне, солнечных лучах, кислоте); уот сиэбэт , уу ылбат баар үһү загадка есть такое, что ни огонь не берёт, ни вода (күлүк тень); тэһэ (или дьөлө ) сиэ = прожечь дырочку; 4) добывать, промышлять (для себя); 5) присваивать; 6) кусать, жалить (о насекомых); 7) расходовать что-л. (в течение определённого времени); колхоз быйыл сиир оттоох колхоз имеет годичный запас сена (букв. колхоз имеет сено, которое он может расходовать в этом году); 8) разг. расходовать в большом количестве, поглощать; бу саа олус элбэх сэрээти сиир это ружьё поглощает очень много заряда; 9) бить (при игре в карты); брать, снимать (пешку, фигуру при игре в шашки, шахматы); куоһурунан сиэ = бить козырем; атынан пешканы сиэ = брать пешку конём; 10) разг. быть опасным для здоровья, для жизни; бу ат киһини сииһи эта лошадь убьёт человека; бу ыт сиэри гынна эта собака, того и гляди, набросится на человека; 11) разг. перен. сильно ругать, распекать # салгын сиэбит обветренный; сиэбиккин сиэ что ты ел раньше, то и теперь ешь (т.е. возьми, захвати, уничтожь —это тебе не впервой); сиэҕин сиэбит , аһыаҕын аһаабыт что он должен был съесть, он съел (т. е. он своё взял); сиэтэр да топпот он его одолевает; он имеет перед ним явное преимущество (напр. в спортивных играх; букв. он съест, да не насытится).