см. ночооттоох .

айаҕалаа диэнтэн холб. туһ. Онто да суох сопхуоспут улахан ночооттоох хаһаайыстыба, өссө ону эбии дириҥэтээри айаҕалаһабыт дуо? «ХС»

көр ночооттоох
Утарыта хапсан хардарсар ньочооттоох буолуоҕун өйдөөн, Кэрэмээһэп түмүктээн этэргэ быһаарынан, иҥиэттэн эрэ кэбистэ. Софр. Данилов

үүннэр диэнтэн хай
аата. Үүннэрии, үлэлииригэр кыах биэрии буолар. В. Яковлев
Бурдук үүннэриитэ үгүс сыл тухары кэлтэй ночооттоох салаа буолтун кэннэ, бириэмийэ үбүн хантан ылыллыай? П. Егоров
Тылдьыт оҥоһуутугар үлэлиир каадырдары бэлэмнээһин уонна үлэҕэ үүннэрии тэриллиэхтээх. АПС СЛ

туохт., сүөл. Элбэх (утарылаһар, көмүскэнэр кыаҕа суох) кими-тугу эмэ кэрээнэ суох өлөр-өһөр, кырт, кыдый. ☉ Беспощадно, жестоко уничтожать, истреблять в огромном количестве (кого-л. беззащитного, неспособного оказать сопротивление)
Тыаны аҥаар кырыытыттан кэйгэллиир ночооттоох. Сэмээр Баһылай
Бөрө баҕайы үөр табаны үөрүнэн кэйгэллээн кэбиһиэн сөп. «ХС»
Үрүҥ баандалар тобохторуттан тэриллибит этэрээт саһа сытан саба түһэн биир ротаны бүтүннүү кэйгэллээбит. «Кыым»

аат.
1. Хойуу бадараан, бырыы; суураллыбыт туох эмэ хойуута. ☉ Густая грязь, болото; жижа, гуща чего-л.
Алларааҥҥы алаастара — хотон кирэ-хаҕа сүүрүгүрэн киирэн үөскэппит ньоҕорото. Далан
Оботтоох баай хотонугар Оҕус, ынах ньоҕоротугар Умса түһэн сыттахпыт. П. Тобуруокап
Кус моонньун уһатан, сиидэлиир аппарааттаах тумсунан уу түгэҕинээҕи ньоҕорону бэрийэр. ББЕ З
2. көсп. Туох эмэ куһаҕана, хаалынньаҥа. ☉ Отбросы (напр., общества), пережитки
Эн эдэргин, эн олоҕуҥ инники турар. Оттон биһиги дьон саамай ыттара, уопсастыба ньоҕорото буолабыт. Далан
Биһиги сопхуоспут урукку улахан ночооттоох үлэ ньоҕоротуттан кэнники сылларга таҕыста. «ХС»
ср. эвенк. нянгня, нянгра ‘грязь, месиво’

1. аат., кэпс.
2. Эрэлэ суох, саарбах дьыала. ☉ Нестоящее, сомнительное дело
   Онтон харчылаахха хамнаска бардым, Үптээххэ үлэһит буоллум, Балыыҥканы эрэ батыстым, Ночооттоох аххан суолу тобуллум. Саха нар. ыр. II
   Көр эрэ, нохоо, соҕотоҕун сылдьар диэн олох балыыҥка буолар эбит. Саһарҕа
   Массыына көлө Бадараан суолга Батыллан хаалбыт, Балыыҥка буолбут. П. Тулааһынап
3. Тылынан халаарыы, кыһыл тылынан ыаһахтаныы. ☉ Краснобайство
   Эй, чэ, үлэлээн иһиҥ. Ити үөннээх Киэсэ балыыҥкатын баран иһиллээн туруоххут дуо. Р. Кулаковскай
   Балыыҥкатынан, айдаанынан, Барбах малынан албынныырынан Бастыҥ киһи этэ кини [Клим]. Н. Некрасов (тылб.)
4. даҕ. суолт. Эрэлэ суох, көлдьүн, сэлээр. ☉ Ненадежный, непутевый, несерьезный
   Балыыҥка маргыар, Баайсыылаах мөккүөр Балаҕаммыт түгэҕинэн Тиргиллибэтин. И. Гоголев
   Кини [Чысхаан] таах күүлэйдиир, арыгылыыры кытта арыгылаан, хаартыһыты кытта хаартылаан, балыыҥка киһи ааттаммыта. В. Чиряев
   Биэчэргэ, бырааһынньыкка Муостаҕа битийэрдии, Атаҕар араас балыыҥка Тылы тамнаан эрэр дии. А. Твардовскай (тылб.)

даҕ. Тугу да кимиэхэ да биэриэн баҕарбат, күтүр. ☉ Скупой, жадный, скаредный (о ком-л.)
[Кэтириис:] Онто да суох күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Кини сааһын тухары, дьадаҥытынан хаалбыт гынан баран сүрдээх кэччэгэй Киргиэлэйдээҕэр быдан ыраастык аһаантаҥнан олорор. Амма Аччыгыйа
Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
△ Кэмчи, кэрэгэй. ☉ Скупой, скудный (о чем-л.)
Мээлэ кэпсэммэтин, кэччэгэй тыллааҕын иһин этэбин. С. Окоемов. Саха сиринээҕи кинигэ кыһата соторутааҕыта кэччэгэй соҕустук да буоллар, сэттэ эдэр поэттар кинигэлэрин таһаарда. «ХС»
♦ Кэччэгэй кэскиллэн — быстах оҥоруулан, дьоло суох буол. ☉ Быть несчастным, не имеющим будущего, обделенным судьбой
Очурга оҕустаран, Томторго туойтаран, Итэҕэс айыыланаайаҥый, Кэччэгэй кэскиллэнээйэҥий Кэҕэ мэник уол!.. А. Софронов
◊ Кэччэгэй кириэһэ суох — кэччэгэй оннооҕор кириэскэ ороскуотуруон кэрэйэр. ☉ У скупца нет и креста. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар — кэччэгэй (ордук) ночоотурар, хоромньулаах (этии былыргы итэҕэлтэн төрүттээх: Орто дойдуттан барыта чиэски, «кэлтэгэй», Аллараа дойду иҥсэлээх абааһылара асаһаллар, онон кэччэгэй куруук ночооттоох, хаһан да өнүйбэт). ☉ Выражение основано на старинном якутском веровании, по которому прожорливые черти Нижнего мира, где все щербато (не как у людей), едят у скупого, потому он всегда терпит убыток (букв. у скупца черпает тот, у кого щербатый половник).

1. аат.
2. Туох эмэ хаһааныллыбыта, кэлин туттарга, туһанарга бэлэмнэнэн ууруллубута (үксүгэр аһы этэргэ). ☉ То, что запасено, приготовлено, собрано для чего-л., запас (обычно продовольственный)
   Былыргы эмээхсин хаһааһын өһүө быыһыгар кыбытан туруорар үһү (тааб.: кулгаах кулугута). Хаһааспыт сыыһа олоччу эстэн, саас ый кэриҥэ аҥаардас үөрэ хааһынан аһаабыппыт. «ХС»
3. эргэр. Ынаҕы сайыҥҥы ыйдарга хаһаас арыыга, тарга ыата биэрии. ☉ Сдача в аренду молочного скота: зажиточные якуты отдавали бедным некоторое количество коров в удой на период с начала мая по октябрь с тем, чтобы осенью получить определённое количество скопленного за лето сливочного масла и замороженного кислого молока (тар) в запас
   Алексей Нээстэргэ хамнаска оттуура, кэргэнэ хаһааска ынахтарын ыыра. П. Ойуунускай
   Сааспар ыалга хаһааска ынах ыан көрө иликпин. Болот Боотур
   Аны ынаҕы хаһааска ылар үһүбүөт, ынаҕы хаһааска ылартан ордук ночооттоох туох да суох. Күндэ
4. даҕ. суолт. Кэлин туттарга, туһанарга анаан бэлэмнэнэн ууруллубут. ☉ Заготавливаемый впрок, запасённый
   [Дьаакып оҕонньор] Хаһаас саһаан маһыттан Хардаҕаһы хаһыйталаан, Хабаҕаллаах оһоҕор Харса суохтук хаалыыра. Күннүк Уурастыырап
   Дьэкиим хаһаас аһа барыта мээрэйдээх. Н. Заболоцкай
   ◊ Хаһаас арыы көр арыы II. Биирдэ оҕонньор наһаа харыстыыр кыра хаһаас арыылааҕын, дьааһыгын аһан көрбүтэ, хайыы-үйэҕэ тиис суола кирэн чугаһаппыт үһү. Саха фольк.
   ср. др.-тюрк. хазбанч ‘приобретение; прибыль, барыш’

I
аат.
1. Туохтан эмэ, туһаммыт туттубут кэннэ, ордубута, ордубут тобох. ☉ Излишек, остаток чего-л.
Сир үөнүн тобоҕун, Сиэбитин ордугун, Отучча түүтэҕи быһарбыт, Отунан баайаммыт быалыырбыт. Күннүк Уурастыырап
Саһара буспут бурдугу Саба түһэн үлэлээммит, Хомуйан ылан бараммыт, Ордукпутун чорботоммут Уопсай судаарыстыба Хочуолугар угуохпут. Күндэ
II
1. даҕ. Үчүгэй, бастыҥ, чулуу; туохтан эмэ тугунан эмэ чорбойор. ☉ Лучший, наилучший
Саһыл тыһыттан, саарба уорҕатыттан Ордуктарын талан уктубут, Ону көрө сылдьаар оҕобут. С. Васильев
Сарсын, өйүүн өссө ордугу Салҕаан айары саныыгын. Баал Хабырыыс
Кинилэр урут сайдыбыттарынан эрэ ордуктар. П. Филиппов
2. сыһ. суолт. Көннөрү курдук буолбакка, көннөрүтээҕэр үчүгэйдик. ☉ Особенно, в особенности; лучше
Ол күн хонноҕум ордук аһыллан, ис-испиттэн имэҥирэн туран, охсон тэллэҥнэттим. Ф. Софронов
Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн Төрөөбүт дойдуҥ Бараммат баайын улуу бэйэтин. Т. Сметанин
♦ Ордук санаа — кими-тугу эмэ туохтан эмэ үчүгэй дии санаа, ордугурҕаа, ымсыыр. ☉ Завидовать
Эчи хаарыаны! Табалары сүүрдэн тыамаһытан, сырыһыннаран быыппаһыннаран иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова. Ордук санан — кимтэн эрэ үчүгэйбин, чорбойобун дэнэ санаа. ☉ Считать себя лучше других
Ол даа буоллар Орто дойду бодото Ордук сананыма, Сүөл дойдуттан Сүдүөрдээҕиҥ түбэһэн Сүөдэҥнэһэрим буолуо. П. Ойуунускай. Ордук тутун — бэйэни олус үчүгэйинэн ааҕан, атыттары үрдүлэринэн көр. ☉ Быть высокого мнения о себе, ставить себя выше окружающих
Ордук туттаргыт уурайыа, Хара баттыгаскыт хаалыа, Олохтоох сокуон оҥоһуллуо, Тэҥнээх дьүүл тэриллиэ! Саха фольк. [Ньукулай:] Ордук туттаммын, Улаханнык сананаммын, Ороскуотура сылдьар Уһун сордоох буоллаҕым. А. Софронов
ср. тюрк. артык ‘лишний; излишек’
III
1. сыһ. дьөһ.
1. Ким, туох эмэ кимтэн-туохтан эмэ үчүгэйин, ханнык эмэ хаачыстыбатынан ордугун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для обозначения кого-чего-л., который качественно лучше других себе подобных (лучше, чем; более, чем)
Бэйэтиттэн ордук Бэрди булбата. Кими даҕаны Киһиэхэ холуйбата. П. Ойуунускай
Миэхэ Дьөгүөрдээммиттэн ордук суох. Амма Аччыгыйа
Үлэттэн ордук киһи олоҕор улахан суолталааҕы киһи булбат. Суорун Омоллоон
△ Ким, туох эмэ атыттардааҕар күүскэ сабырыйа хайыырын биитэр киниэхэ хайааһын лаппа дьайарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении когочего-л., который больше других делает что-л. или больше других подвергается какому-л. действию (больше, чем)
Кини бу күн анныгар муусукаттан ордук таптыыра туох да суоҕа. Суорун Омоллоон
Саатыыр, ити хайгыыр сиргэр билигин эйигиттэн ордук атаҕастанар-баттанар ким да суох. Н. Якутскай
Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий? Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ устата, ыйааһына, кэмэ, ханнык эмэ кээмэйи, аһара түһэрин ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на превышение какой-л. величины, меры (свыше, больше)
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Үс бууттан ордук арыы суруллубут буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Онно даҕаны көс аҥаарыттан ордук усталаахтары эрэ [күөллэри хаартаҕа] киллэрбиппит. Я. Козак (тылб.)
△ Бириэмэ суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения временных отношений
Күҥҥэ аҕыс чаастан ордук үлэлээбэккэ уонна баскыһыанньаҕа сынньанарга. Амма Аччыгыйа
Эмиэ ити бириэмэҕэ …… — Ыарҕалаах сайылыкка ыйтан ордук сылдьыбытым. М. Доҕордуурап
3. Кимтэн-туохтан эмэ ураты. ☉ За исключением кого-чего-л. (кроме). Сайылыкка икки-үс эргэ олоппостон ордук туох да хаалбатах эбит
□ Эмээхсин итинтэн ордук тугу да эппэтэ. А. Фёдоров
Баһылай оҕонньортон сайыҥҥы хамнаһын ырбаахылаах сон таҥаһыттан ордугу тугу да ылбат этэ да, атын дьоҥҥо хамнаска киириэҕин хайдах эрэ кэрэйэр. Күндэ
Мин хараҕым киниттэн ордук кими да көрбөтөҕө. «ХС»
2. ситим т. суолт. Ситим тыл суолтатыгар тэҥниир баһылатыылаах этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения сравнительного придаточного предложения к главному предложению (более, чем)
Ыарт-татай!!! Атаскаан! Ыран, ырыганнаан иһэртэн ордук Ыксары кыһалҕа баар буолуо дуо?!! П. Ойуунускай
Дьоҥҥо билиини биэрэртэн ордук дьол баар буолуо дуо?! Амма Аччыгыйа
Аны ынаҕы хаһааска ылар үһүбүөн, ынаҕы хаһааска ылартан ордук ночооттоох туох да суох. Күндэ