ньуххан диэн курдук
Отоойко икки дьабадьытынан ньылҕарыйбыт сыаны туора-маары соттор, илиитин этэрбэһин оһугар ньыхханар. Л. Габышев

ньуххан диэнтэн тиэт
көрүҥ. Икки үтүлүгүн уста охсон хонноҕор куду анньан баран, сыгынньах ытыстарынан сирэйин ньуххаммахтаан ылла. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор …… бэргэһэтин устан туорамаары сирэйин ньуххаммахтаата. В. Яковлев

даҕ. Силим курдук, силимҥэ майгынныыр. ☉ Похожий на клей, подобный клею
Сирэйигэр туга биллибэт, туох эрэ силимниҥи сыстаҥнас убаҕаһы ньухханан кэбиспитэ сараҕыйан, сирэйин-хараҕын бүрүтэ тардар. «ХС»

дьүһ. туохт. Ньуххан, аалын, биһин (хол., туох эмэ инчэҕэйинэн, сыстаҥнаһынан). ☉ Сильно растираться чем-л.; испачкаться, замараться (напр., чем-л. мокрым, липким)
[Ааныс] хараҕын уутун ньаҕана турар уҥа харытын аннынан сурдьун батыһыннара көрө хаалбыта. А. Неустроева
Оҕолоро дьүһүн-бодо бөҕө буолбуттар — хоруопкалаах гуаһы ылан, сирэйдэри, илиилэри дэлби ньаҕаммыттар. Багдарыын Сүлбэ

I
дьааһый диэнтэн төхт
көрүҥ. [Сэгэйэр ойуун] дьааһыйталаан баран, дьаргыл былаайаҕынан дүҥүрүн үстэ дөрүн-дөрүн охсор. Л. Попов
Мин дэлби сылайбытым. Субу-субу дьааһыйталаан харахпын ньуххаммытым. П. Аввакумов
Орлосов сылайан, утуктаан, минньигэс-минньигэстик дьааһыйталаата. Н. Габышев
II
дьааһый диэнтэн төхт
көрүҥ. Сүллэр этиҥ эмиэ онно [тыалга] кыттыһан Ыар-ыардык сөҥүдүйэ дьааһыйталыыр. М. Ефимов
Онтон, утаакы буолаат, били иилии түһэн сытар харыйа сиикээн кэтэҕиттэн өстөөх артиллерията дьааһыйталаан барбыта. А. Бэрияк

аат. Сиэпкэ угуллар, муннуну соторго аналлаах таҥас лоскуйа, кыра былаат. ☉ Носовой платок
Түүн Аайа сиэбиттэн ылбыт биллэр-биллибэт духуу сыттаах ноһубуойун Айаан сэрии үс сылыгар сүтэрбэккэ илдьэ сылдьыбыта. Н. Габышев
Солко ноһубуойунан муннун сотунна. М. Доҕордуурап
Наһаар хаан буолбут муннун ноһубуойунан туора-маары соттумахтаата. Р. Баҕатаайыскай
◊ Ноһубуой былаат — ноһубуой диэн курдук
Нуучча сугун абаҕатын курдук үчүгэй баҕайы сыттаах ноһубуой былааты ылан, муннун ньухханар. Күннүк Уурастыырап

1. тоҕонохтоо 2 диэнтэн бэй. туһ. Тыымпылыырап үс мастаах үүт бүтэй күрүөтүгэр тоҕонохтонон турар. Е. Неймохов
   [Витя] оронугар хаста да эргичийбэхтээн ылла уонна сыттыгар тоҕонохтонон кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Серпилин остуолга кэлэн олордо, тоҕонохтонон баран, сирэйин ньухханна. К. Симонов (тылб.)
2. Тугу эмэ токуччу туттубут илиигэр тут, тоҕоноххор иилин. ☉ Держать, нести что-л. на согнутой руке
   Кыргыттар ыаҕайаларын тоҕонохтонон тахсан тыаҕа отоннообуттар. Саха ост. I
   Туос ыаҕаһы тоҕонохтонон, Эркээни эмээхсин киирэр. И. Гоголев
   Сиэнньэ ыаҕайатын тоҕонохтонон абаҕатыгар тиийэр. В. Миронов

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

I
аат. Киһиэхэ төрөөбүт аҕатын бииргэ төрөөбүт убайа. ☉ Дядя (старший брат отца — независимо от пола говорящего)
Баһылай оҕонньор, абаҕам буоллаҕыҥ, биһиги аһыырбыт быһынна, оччугуй да буоллар тарда бэрис эрэ. МНН
Ол ампаар аттыгар бэрт былыр Баар этэ куһаҕан балаҕан, Ол онно үрүҥ күн сырдыгар Кэлбиттэр аҕалаах абаҕаҥ. С. Данилов
Ама аҕыйах этэ дуо? Аймах, кэргэн иһиттэн Аҕа, абаҕа, убай, уол Арахсыһан тэйбитэ?! Баал Хабырыыс
ср. тюрк. абаҕа ‘дядя по отцу’
II
даҕ., кэпс. Туох эрэ куһаҕана, сириллибитэ (үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Самая низкосортная, бракуемая часть чего-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
Оок-сиэ, мас абаҕата түбэһээхтээбит дии. П. Аввакумов
Арыылаах хааһыбыт да ас абаҕата эбит — Аһыйбыт сытынан аҥылыс гынна. Р. Баҕатаайыскай
III
аат., харыс т. Эһэ. ☉ Медведь
Эһэни өлөрөн кэллэххэ оҕолор: «Хаарыан эһэбитин, абаҕабытын өлөрбүккүт», — диэн ытаһыах тустаахтар. Болот Боотур
IV
түөлбэ. Бүүчээн. ☉ Кабарга.
◊ Сиһик абаҕата — сииктээх сиргэ, өрүс кытылыгар үүнэр хатыҥныҥы сэбирдэхтээх сэппэрээк. ☉ Ольха; ольшаник, ольховник
[Тириини] Хара өҥҥө кубулутууга сиһик абаҕатын чоҕун тутталлара. АНП ССХТ. Сугун абаҕата — сииктээх, мутукчалаах тыаларга, муохтаах маардарга үүнээччи үрүҥ сибэккилээх намыһах сэппэрээк. ☉ Багульник болотный
Сорохторо сугун абаҕатын, сииктэ угун төбөлөрүгэр абыртабыр үүннэринэн, илдьирийбит сукуна хортууһу сүүстэригэр умса тардыммыт дьон курдук бүүппэҕирэн тураллар. Амма Аччыгыйа
Нуучча сугун абаҕатын курдук үчүгэй баҕайы сыттаах ноһумуой былааты ылан, муннун ньухханар. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. абаҕа ‘папоротник’

аат.
1. Уллуҥах кэлин өттө. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Тилэҕэ күлтэччи хабыллан таҕыста, от үргээн угунньа симиннэ. Болот Боотур
Мин аргыстарым …… сырсан тилэхтэрин тыаһа тибир ойо турда. Т. Сметанин
Байанай …… сыгынньах атахтарын тилэҕэ чигди мууһугар сыстан уотунан салаамахтаата. П. Филиппов
2. Атах таҥаһын уллуҥун кэлин өттө. ☉ Задняя (пяточная) часть обуви, задник
Оноҕочоон Чоохоон этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. Саха фольк. Этэрбэс тилэҕэ бөрө аһыытыгар сириттэн «парк» гынна. Т. Сметанин
♦ Тилэҕин (тиҥилэҕин) көрдө- рөр — түргэнник куотар, тэскилиир, атахха биллэрэр. ☉ соотв. показывать пятки
Милииссийэлэр кэлиэхтэрин иннинэ уоруйахтар тилэхтэрин көрдөрөн хаалбыттар. «Кыым». Тилэҕин элэтэр — элбэхтик хаамар, сатыы сылдьар. ☉ Много, часто ходить куда-л. (в связи с хлопотами, заботами; букв. сбить пятки)
Оҕо иннэ диэн Ийэ эмиийин ыанньытар, Оҕо туһа диэн Аҕа тилэҕин элэтэр. С. Васильев
Мээнэҕэ тилэҕиҥ элэйбэтэх оҕонньор буолуоҥ ээ. Р. Баҕатаайыскай
Тииҥниибин диэммин Тилэхпин элэттим. М. Соров
Тэҥн. тиҥилэҕин тириитин бараата. Тилэҕэ хараарда — тиҥилэҕэ харааран хаалла диэн курдук (көр тиҥилэх). «Истэбин!» — диэт, уолум тилэҕэ хараара турда. И. Никифоров
— Дьоммут ханналарый? — Тилэхтэрэ хараарбыта ыраатта. ДАЛ УуУоО
«Чэ-чэ, бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тилэх баттаһа (үктэһэ, тэпсиһэ) көр баттас. Булчуттарбыт биһиэнэ Тилэхтэрин тэпсиһэн Тэҥҥэ сүүрэн тиийэннэр Тиити тула турдулар. Т. Сметанин
Ньиэмэстэр уолуйан куоппуттара. Кинилэр кэннилэриттэн тилэх баттаһан, дэриэбинэҕэ киирбиппит. И. Сосин
Тайахтарым мин ыппыппынааҕар, арааһа, түргэнник ыстаннылар быһыылаах, ыттарым тилэх үктэһэ турдулар. С. Федотов
Тилэх биэр — буут биэр диэн курдук (көр буут I). Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыттара куттаннаҕына тилэх биэрэр. «ХС». Тилэх бэрдэр — суулун, эһин (үйэ, былаас туһунан). ☉ Быть упразднённым, рушиться (напр., об эпохе чего-л., о власти). [Саһыл Ойуун — Оруос Баайга:] Эн бэйэҥ билэн олордоҕуҥ — эрэллээх-эҕэрдэлээх эргэ үйэбит Тиэрэ тэптэрэр, тилэх бэрдэрэр Тиксиилээх күчүмэҕэй күнэ кэлбитин. П. Ойуунускай. Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт фольк. — элбэх киһи сылдьыбыт, тэпсибит. ☉ Много народу поперебывало
Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт дойдута буолла. НАГ ЯРФС II. Тилэх уоп- сар — хаалсыбакка батыһар. ☉ Идти, ходить по пятам, не отставая (букв. хватать ртом пятку)
Бастакы ыт күрүөнү үрдүнэн түстэ, эккирэтээччибит да тохтоон-толлон турбата, тилэх уобуста. В. Сыромятникова
Саапаан доҕорун батыһан тилэх уобуста. А. Бродников. Тайҕа маһын тоҕо кулаан Тайах бэрдэ тамаһыйар! Тайыыны туппутунан Уолан киһи тилэх уопсар! ПП М. Тилэххин (тилэххинэн) тэнит — киэҥ сири үгүстүк сатыы сырыт, кэрий. ☉ Обойти много мест, побывать во многих местах (обычно пешком — букв. раздвинуть пяткой)
Барыларын былыр Ньукулааһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Арассыыйа хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит аххан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Иннэ-кэннэ биллибэт Иҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай
◊ Ытыс тилэҕэ — ытыс бэгэччэк диэки өттүнээҕи көп этэ. ☉ Мягкая часть ладони (у запястья; букв. пятка ладони)
Үрэкиин …… ыараханнык өрө тыынна, кэтит сүүһүн ытыһын тилэҕинэн сотунна. Болот Боотур
Богатырёв моонньун модьу ытыһын тилэҕинэн имэриммэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Бүөтүр Уйбаанабыс төбөтүн хаччаҕайын ытыһын тилэҕинэн имэринэр. И. Никифоров
Лөкөй …… сүүһүн көлөһүнэ бычыгыраан тахсыбытын ытыһын тилэҕинэн ньухханан кэбистэ. Тумарча. Тэҥн. тиҥилэх