ньыхай диэнтэн бэй
туһ. Баһылай Кэдээкин бэрт холкутук кыҥаан ньыхаллан сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Кулгаахтарын, атахтарын кумуччу туттубут куобах ньыхаллан олороро. «ХС»

образн. 1) горбиться и втягивать голову в плечи (о низкорослом человеке); ньохойон киирдэ он вошёл, сгорбившись и втянув голову в плечи; ср. ньыхай =; 2) низко приседать, опускаться на корточки.

ньыхай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Көҕөн уоскуйар, үтүөмсүйэн араастаан күөкэҥнээн, ньыхаҥнаан кэбиһэ-кэбиһэ, тапталлаахтык, имэҥнээхтик түөһүн төрдүнэн курдургуур. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор дьоһун баҕайытык ньыхаҥнаан киирэн, дуораччы соҕус кэһиэхтээхтик саҥаран дорооболоспута. П. Аввакумов

ньыхай диэнтэн дьаһ
туһ. Тыһы андылар моонньуларын ньыхатан хамсаабакка долгуҥҥа көҥүл күөрэҥнэһэллэр. В. Тарабукин
Хаһааҥҥыта эрэ күөкэгэр, уһун моонньун ньыхатан, устунан хоолдьугун бүк быраҕан, оргууй аҕай өлөн барбыта. Сэмээр Баһылай

ньыхай диэнтэн холб. туһ. Үөскэ, саһархай сэбирдэхтэрдээх уу ото арыылыы үүммүт сиригэр, кус оҕолоро киирэн утуйан ньыхаһан олороллор. Софр. Данилов
Кинилэр үһүөн соппулуот ыксатыгар хаарга батары түһэн, ньыхаһан олордулар. В. Протодьяконов
Дурда иһигэр олорорбут үрдүнэн, эбии саһаары эбитэ ини, ньыхастыбыт. ТМ ДК

ньыхай диэнтэн көстө түһүү. Сөдүөт ити саҥаҕа, бастаан, ньыхас гынна, онтон умса көрөн сири-буору кымаахтаан хаалла. Р. Кулаковскай
Михаил Павлович саҥата дуораһыйбытыгар Таня оройго бэрдэрбит курдук төбөтө чуҥкунуу түстэ, соһуйбут омунугар ньыхас гынна. «ХС»
Дьиэлээхтэргэ ити тыл сүлүһүннэнэн киирдэ. Уйбаан ньыках гына түстэ уонна төттөрү хайыста. Р. Кулаковскай

туохт. Төбөҕүн умса тутун, хоҥкут; бүк түс, бөкчөй. ☉ Наклонять голову; наклоняться, нагибаться
Дьиэлээх тойон уокка аргынньахтаан төҥкөйөн олорор. Амма Аччыгыйа
Маҥнай көннөрү төҥкөйдө, онтон ат буолла, онтон …… быарынан сыылла. Н. Заболоцкай
Лөгүөнтэй төҥкөйөн, ньыхайан тыаны былдьаста. В. Протодьяконов
Ампаар аана, киһи төҥкөйөн киирэр намыһах буолан баран, кэтит. КНЗ ОО
ср. др.-тюрк. төҥит ‘склоняться’, алт. тоҥкой ‘нагнуться головой до земли, стоя на коленях’, бур. тонгойхо ‘клониться’

1. былдьаа диэнтэн холб. туһ. Тус-туспа бөлөх бандьыыттар иҥниһэ түһэн бараннар, халаабыт үптэрин былдьаһан, арыт бэйэлэрэ кыргыһан кумахтаһан кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Сүбэлэһэн буолумуна, бииргэ дьукаах олорор дьон ол эмиэ туохпутун былдьаһан этиһэр, охсуһар үһүбүөт. М. Доҕордуурап
   Мииккэ сир былдьаһар үһү, Кыталыктаах саамай көнө хоҥсуурун ылаары гынара буолуо. А. Сыромятникова
2. Инниҥ диэки сууххайдык дьулуурдаахтык бар (баран иһэр хайысхаҕынан эбэтэр туох эмэ соруктаах). ☉ Идти безостановочно вперед (по направлению следования или в сторону чего-л. с определенной целью)
   Сииктээх, чэҥнээх хотонтон Тымныыга тахсан аһаан, Сиидэ курдук оҕустарбыт Тыһаҕастар, борооннор Игээннэрэ тачыгыраан; Иһирдьэни былдьастылар. Күннүк Уурастыырап
   Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай
   Тымныы ууга баҕаран, тамаҕым хатан утаттым. Оттуур сирбин быраҕан, Отуум диэки былдьастым. Р. Баҕатаайыскай
   Көмүс күнүм санньыйа Киирэр сирин былдьаста, Маайа ынах хамыйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
3. көсп. Туохтан эмэ куттанан, сэрэнэн эрдэтинэ куот. ☉ Бежать, убегать, уносить ноги (пока не поздно)
   Лөгүөнтэй төҥкөйөн, ньыхайан тыаны былдьаста. Хараҥа ойуур иһигэр саһан хаалла. В. Протодьяконов
   Үрүҥнэр саба түһүүттэн уолуйан хааллылар, дьиэ кэннинээҕи тыаны былдьастылар. П. Филиппов
   Тугу да ылар, өйдүүр бокуойа суох Оппоос дурдатын аанын былдьаста. «ХС»
4. Тугу эмэ түргэнник, урут оҥоро, этэ охсорго дьулус. ☉ Стремиться сделать или сказать что-л. раньше других
   Ээ, түксү! Хантан буллараары гынаҕын, инньэ диэн уора барыам дуо?! — Миитэрэй ситэ этиппэккэ былдьаһан саҥарда. Амма Аччыгыйа
   Кытыыны булаат, сыыр аннын диэки былдьастыбыт. ПДА СС
   ♦ Аат (аат-миҥэ, аат-сурах) былдьас көр аат I
   Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду айыллыаҕыттан ыла, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар, Атаан-мөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байхал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй. Бэрт былдьас сөбүлээб. — кимниин эмэ туохха эмэ күрэстэс, аат-суол былдьас. ☉ Соперничать в известности с кем-л.; стараться любой ценой быть лучше
   Олус эрдэ биһиги кинини [П. Ойуунускайы] куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору көҥүл ыытан, кини этин-хаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон
   Дьоннор эһигини: эйигин даҕаны, Ираида Ивановнаны даҕаны бэрт былдьаһаллар дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Эйэлээхтик күрэхтэһии — Үтүө аакка тириэрдэр, Бэрт былдьаһан тиниктэһии — Саакка-суукка тириэрдэр. И. Гоголев
   Илин былдьас көр илин I. Кылбайар маҥан аттар ньилбэктэрэ күөрэйэн, туйахтара харааран, илин былдьаһан ньылаҥнаһан, эрбии биитин курдук тэбис-тэҥҥэ хапсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
   Бары тус-туһугар иннилэрин көрүнүөхтэрэ, Илин былдьаһыахтара, Иирсэн барыахтара... А. Софронов
   [Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытары илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ
   Ол да буоллар бэйэ-бэйэлэрэ күөнтэһэ, илин былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Күрэс (күрэх) былдьас — 1) күүскүнэн, быһыйгынан о. д. а. күрэхтэс, холос, куоталас. ☉ Состязаться, мериться силой в борьбе, беге и т. п. Ону эйигин көрдөһөбүн мин иннибэр бараҥҥын күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көр. Ньургун Боотур
   Абааһы уола Ньургун Боотурга: «Дьэ, ол эрээри мин даҕаны эйиэхэ сүөл дойдуттан сөптөөх киһи буолуом, тэгил дойдуттан тэҥнээх киһи буолуом диэн тахсыбытым. Дьэ, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрдөхпүт!» Саха фольк. [Боксердар] кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьастылар. Н. Лугинов; 2) көр бэрт былдьас
   Күн сирин күүстээҕин кытта Күрэс былдьаһар одун санаабын, Мөккүөр бөҕөбүн мөлтөппөппүн, Мөккүөр бөҕөнү төннөрбөппүн! П. Ойуунускай. Сүһүөҕүн былдьаһан — тэмтэрийэн баран, охтумаары, туруйалаан ыл эбэтэр куһаҕан суолга (килэҥ мууска, туруору сыырга о. д. а.) бэдьэйэн хаамп, сүүр. ☉ Споткнувшись или поскользнувшись, чтобы не упасть, быстро перебирать ногами или на плохой дороге (гололед, крутой спуск и т. п.) ходить, бегать короткими шажками
   Маннык кутталлаах сиргэ аты сиэтэн киирэр эбии кутталлаах — ат сүһүөҕүн былдьаһан, иннин диэки өрө батыччахтаан иһэн, үрдүгүнэн ааһыан сөп. Н. Заболоцкай. Тутуу былдьас — тугу эмэ ким эмэ иннигэр урут оҥорорго дьулус. ☉ Стремиться сделать что-л. раньше кого-л.
   Сүүйтэриигэ барбыт сүөһү сонно өлөр. Сүүйбүт дьон сүүйтэрбит киһи кэргэттэрэ үҥсэннэр төттөрү ылыахтара диэн тутуу былдьастахпыт диэн өлөрөн сиэн-аһаан иһэллэр. Эрилик Эристиин
   Билигин арай эн биһикки эрэ итини оҥорорго [Бадаайкыны өлөрөн баайын халыырга] бэрт тоҕоостоох сиргэ сылдьабыт. Ол да иһин уһаппакка-кэҥэппэккэ тутуу былдьаһарбыт наада. Д. Таас
   Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? Кинилэр Саха сирин баайын-дуолун тутуу былдьаһан супту уулуох этилэр. И. Гоголев. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар — 1) ыарахан ыарыыттан, бааһырыыттан өйө суох сыт. ☉ Лежать без сознания, чувств от тяжелой болезни, ранения
   Тугу да билбэккэ тыын былдьаһан эппэҥнии сытар Калмыковка укуол оҥоро, хаан кута сылдьар икки луохтуур туора киһи олорорун өйдөөн да көрбөттөр. Амма Аччыгыйа
   Бэһис балаатаҕа Степанов сордоох билиҥҥэ диэри өйдөнө илик. Иһиллибэт гына тугу эрэ баллыгырыыр, хаһыытыыр, тыынын былдьаһан өрө мөхсөр. Н. Лугинов; 2) өлөөрү сыт, өлөн бар, өлөөрү мөҕүс. ☉ Умирать, биться в предсмертной агонии
   Тыынын былдьаһан түүн үөһэ Оҕо кулуннуу мөхсөр. Ийэ ыксаабыт сүрэҕэр ыар санаа сөрөнөр. П. Тулааһынап
   Кини [Давыдов] өйүн сүтэрэ-сүтэрэ тыынын былдьаһан, кэдэйдэр кэдэйэн, тиэрэ кэлэн түстэ. М. Шолохов (тылб.); 3) кими эмэ утары, тыыннаах хаалар туһугар, өлөрү кэрэйбэккэ охсус. ☉ Бороться против кого-л. не щадя себя, чтобы остаться в живых
   Тыын былдьаһар сахха Тыҥырахтаах эмиэ үчүгэй буолара, Турута харбаһар сахха Тумустаах эмиэ үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   Хаардаах тибиилээх буурҕа киһи уонна кыыл тыыннарын былдьаспыт суолларын-иистэрин, хааннарын бүүс-бүтүннүү мэлдьэһэн, сууйан-сотон кэбиспит этэ. Н. Заболоцкай
   Аана хайдах тыыннаах хаалбытын уонна бандьыыттар барбыттарын кыайан өйдөөбөккө, ол тыын былдьаһан мөхсөн тахсыбыт сиригэр дөйөн олорбута. Н. Заболоцкай