ньээҥкэлэс диэнтэн хай
аата. Кинилэри кытта олус ньээҥкэлэһии буолаары гынна диэхпин баҕарабын. Амма Аччыгыйа
Үлэһиттэр уопсай мунньахтарыгар үлэ дьиссипилиинэтин кэһээччилэри утары охсуһууну эйэлэспэккэ ыытарга, кинилэри кытары ньээҥкэлэһиини тохтоторго эттилэр. «Кыым»

несов. с кем-чем 1. ньээҥкэлэс, бүөбэйдэс; көр; нянчиться с ребятами оҕолору кытта бүөбэйдэс; 2. разг. (возиться) бүөбэйдэс, ыаһахтас; довольно с ним нянчиться! түксү, кинини кытта бүөбэйдэһимэ!

араҥаччылаа диэнтэн холб. туһ. Атаҕастаммыт аймахтарбын араҥаччылаһаары, кырдьаҕас уҥуохпун илдьэн кыргыс хааннаах хонуутугар кыдьымахтатарбар тиийдэҕим. Г. Колесов
Хаһааҥҥа диэри бу курдук мин эйигин кытта ньээҥкэлэһэбин. Онто да суох, билэбин эрэ диэн, урут хаһан эрэ биир тэрилтэҕэ үлэлээбитим диэн араҥаччылаһа, бадьыыстаһа сатаан кэбистим. «Кыым»

аат. Улахан, элбэх далааһыннаах дьыала (үксүгэр араас ис хоһоонноох докумуоннар хомуурдарын эбэтэр суукка киирэр араас докумуоннар тустарынан). ☉ Работа, занятие; документация
Анна Андреевна маҕаһыын дириэксийэтигэр бара сылдьан дьыалатын-куолутун …… суулаан аҕалбыта. Софр. Данилов
Мин кинини кытары ньээҥкэлэһэр солом суох, онто да суох күн ыаһаҕын ыытыах дьыала-куолу уолукпар диэри өрө үтэ сылдьар. С. Никифоров
Үрдүкү тойотторго чугас турар киһи элбэҕи билэр, ырааҕы көрөр, оттон дьыалаҕа-куолуга ол олус наадалаах. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Эргэрэн, элбэхтик аалыллар сиринэн кэбирээ, чарааһаа, алдьан. ☉ Истрепаться, протереться, износиться до дыр
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, хобулуга халдьаччы элэйбит эргэ бачыыҥкатын аргыый чиҥ-чиҥник уурталаан, өссө да сып-сылааһынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
[Оҕонньорум] төҥкөйөн, орон анныттан мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
Никита элбэх киһи аалыллан элэйбит түннүк сэҥийэтин ытыһынан имэрийэн ылла, иэдэһинэн сыһынна. Н. Лугинов
2. көсп., кэпс. Сылаарҕаа, сылай, илиһин. ☉ Выбиваться из сил, утомляться, уставать
[Болтоһо:] Эдэр сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым, Элэйэн сылдьабын Эгэлгэни эрэйимэ, эдьиэй! А. Софронов
Соҕотоҕун хаалаат, эр бэрдэ элэйбитинэн, уол оҕо уйарҕаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым. Н. Босиков
3. көсп., кэпс. Буолан аас, уурай, баран (хол., кэм уларыйыытын туһунан). ☉ Прекращаться, кончаться, истекать (напр., о каком-л. времени года)
Олунньу ый элэйэ бүтүүтэ, Бааска таһырдьаттан төбөтүн оройунан көрөн, аҕылаан-мэҕилээн көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хоту дойду аҕыс ыйдаах кыһына элэйэн, күн лаппа уһаабыта. Н. Абыйчанин
♦ Эргэ бэйэтэ элэйбэт (кур бэйэтэ кубулуйбат) көр кубулуй. Кур бэйэм кубулуйумуна олоробун, эргэ бэйэм элэйиминэ олоробун
□ Арай Сангаар саахтата «кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт» диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Эт киһи элэйдэ, сыа киһи сылайда көр сылай I. Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Чэгиэн, чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар сордоох сырыылара этилэр. Е. Неймохов
[Дириэктэр Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай
ср. алт. эле ‘ветшать, изнашиваться; истлевать’, монг. элийх ‘тупеть, не соображать, говорить бессмыслицу’, элэх ‘изнашиваться, стираться; выветриваться’

I
туохт. Тугунан эмэ өр дьарыктанан күүһүҥ-сэниэҥ эһин. ☉ Уставать, утомляться, терять силы от долгого занятия чем-л.
Күнү-күннүктээн соло булбакка мөхсөн тахсыбыт дьон илдьи сылайбыттара. Далан
Ити курдук сылаас дьиэни өҥөйбөккө, минньигэс аһылыгы аһаабакка, хара тыаны кэтэн, тоҥон-хатан иһэр дьон сылайдылар, аттар да салыннылар. П. Филиппов
Сэниэтэ букатын суох, бүгүҥҥү ыарахан үлэтиттэн дэлби сылайбыт, түүн тоҥон аанньа утуйбат буолан утуктуура да бэрт. Эрилик Эристиин
Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, сылайан аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
△ Тугу эмэ гынар дьоҕуруҥ (хол., хамсанарыҥ, көрөрүҥ) мөлтөө, устунан сааллан, ыалдьан бар (киһи, атын да тыынар тыыннаах уорганын этэргэ). ☉ Сдавать, терять способность делать что-л., уставать (напр., о глазах). Күнү быһа суруйарбыттан илиим сылайда
□ Баһылайап систэри, ойуурдары, маардары, хонуулары көрөрүгэр хараҕа сылайда. Күндэ
Көхсүм, хараҕым сылайан, Улам уубун кыаммаккабын Олоро түһээт утуйабын. С. Данилов
♦ Эт киһи (дьон) элэйдэ, (сыа ки- һи (дьон) сылайда — 1) салҕан хаалла, абааһы көрөн барда (олус өр эрэнэ кэтэспитэ туолбатаҕыттан). ☉ соотв. надоесть хуже горькой редьки
[Дириэктэр — Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай; 2) олус, аһара сылай. ☉ Сильно устать, изнемочь
Онтон дуоһуйан-астынан Эт дьон элэйэн, Сыа дьон сылайан Ходоҕойдор хонуктуу бардылар, Түҥүрдэр түлүк ууларыгар түстүлэр. С. Зверев
Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым, чэгиэн-чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
ср. алт. чыла ‘измучиться, утомиться, изнемочь’, тув. шылагдаар ‘утомиться’, бур. һуларха ‘слабеть’
II
даҕ.
1. Кыра аһылыктаах, кылтах. ☉ Имеющий плохой аппетит. Сылай киһи. Сылай оҕо
□ Атаһым аһыырын аһары сөбүлүүр, мин куоска курдук сылайбын. Р. Кулаковскай
Кыра эрдэхпиттэн иринньэх, ыарыһах буоламмын, аһыырбар сылай этим. «Чолбон»
△ Мөлтөх, бытаан. ☉ Слабый, медлительный
Этэн иһэн уурайар сылай майгылаах. А. Софронов
Мин оһоҕум сылай, икки-түөрт көтөҕүнэн хонуоҕум. Ф. Постников
2. кэпс. Сууххай, түргэн. ☉ Быстрый, спорый
Биир саха дьахтарын сылай сырыытын сырытта ини, анаммыт айанын адаар арҕастарын туораата ини. Сэһэн Дьэрэмэй
3. нор. айымнь. Сымнаҕас, ньалҕаархай (сиэли этэргэ). ☉ Мягкий, гладкий (о гриве)
Сырдык ыраас түүлээх, Сыалынай сыттардаах, Сыбыдыал кутуруктаах, Сылай сиэллээх Сылгы сүөһүм Төлөрүйбэт төлкөтө диэн Түүлээх иһэҥэйи Сиэбигэр угунна. Саха фольк. Дойду иччитэ тоҕооһон, Айыыһыт суола айгыраан Дьөһөгөй суола төлкөлөөн Сылай сиэллээх сылгы сүөһү. С. Зверев
ср. ДТС силат ‘лошадь, которая ест мало корма’