Якутские буквы:

Якутский → Якутский

чоҕой

көр ньоҕой
Кэлэр Сэмиэнэп, былыргы баай, Кэрээки, чоҕой, ньүдьү-балай. Дьуон Дьаҥылы
Туров иннигэр өһөс, чоҕой, сиппит киһи турар. Н. Апросимов
Муустаах муорам! Харчы иһин хараҥарбыт, хара чоҕой хапыталыыстар харааптара …… хаарыаннаах таһааҕын хайыта хаампатыннар! Н. Абыйчанин

чох

аат. Сиртэн хостонор хара өҥнөөх кытаанах, умайар бэссэстибэ (оттукка тут-лар). ☉ Ископаемое твёрдое горючее вещество растительного происхождения, уголь
Уол самосвалынан …… түүннэри чох тиэйэн иһэн, Тулагы таһыгар суолга …… туора ойутан тахсан кювекка охсуллубут. Н. Лугинов
Сарсыарда туран күлү тарыйдахха уоттаах чох арылыс гына түһэр. С. Маисов. Хостонор чох биэс уон бырыһыана Японияҕа уонна Соҕуруу Кореяҕа ыытыллар буола сылдьыбыта. «Саха с.»
♦ Уокка (чоххо) баттаабыт курдук <буол> көр баттаа
«Петя, мин кинилэр оонньууларыгар барыам суоҕа!» — Настя сирэйэ чоххо баттаабыт курдук буола түһэр. Н. Якутскай
[Намчы:] Эн Хойутааны көрдүҥ да, чоххо баттаабыт курдук, кытаран хаалаҕын ээ. А. Фёдоров
Уол эрэйдээх миигин билэн сирэйэ чоххо баттаабыт курдук кытаран хаалла, мүлүк-халык буолла. Б ЭБ
Чох кыбылынна — <эмэһэтигэр> чох кыбыллыбыт диэн курдук (көр кыбылын). [Күкүр Уус:] Сордоох, куттаҕаһа диэн кыыл! Дьэ, үчүгэйдик чох кыбыллан сылдьар быһыылаах. Суорун Омоллоон
Киһи эрэ буоллар чох кыбылынна. М. Доҕордуурап
◊ Чох хара көр хара
Супту үүнэн тахсыбыт муостардаах кыракый тугут чох хара харахтарынан Аагалаах диэки махтаммыттыы көрүтэлиир. Т. Сметанин
Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх …… ыас хара, чох хара, үлүйбүт хара, хара бараан. НБФ-МУу СОБ
Хара сылгыны икки эрэ дьүһүҥҥэ араараллар: хара, чох хара. ОМГ ЭСС
ср. др.-тюрк. чоҕ ‘пламя, жар’, уйг. чоҕ, алт. чок, хак. соҕ ‘горящие угли’, тюрк. чоҕ ‘горячий уголь’, чох ‘жарь’, бур. цок, сок ‘горящий уголь’, монг. чоҕ ‘жар, пыль, раскалённые угли’

Якутский → Русский

чох

уголь || угольный; мас чоҕо древесный уголь; таас чох каменный уголь; чох куоппаһа угольная пыль; чох промышленноһа угольная промышленность # чох хара харах чёрные-пречёрные глаза; чох хара түүн непроглядная ночь.

Еще переводы:

кыһыыр

кыһыыр (Якутский → Якутский)

I
тыаһы үт. туохт. Биир кэм уһуннук, синньигэстик иһиирэр тыаһы таһаар. ☉ Издавать продолжительный свистящий звук. Куорсуннаах оноҕос кыһыыран тиийэн тордохтон тахсыбыт сарыы сонноох уолу түөһүн тылыгар хорос гына түспүтэ. Далан
Хотуттан үрэр тыал сорох күн тохтообокко кыһыырар. С. Дадаскинов
[Моонньоҕон] Атыыра мончууктары көрдө-көрбүтүнэн аллара кыһыыран түһэн, муустан халтарыйан, тиэрэ таһылынна. В. Титов
II
көр кыспа
2
[Дьон] бурдугу булан сиэминэ, бэс кыһыырынан аһыыр буолбуттара. Эрилик Эристиин
Кэтириис кииһилэ былаастаах тиит кыһыыра кырбаммытын хара ууга быраҕан, биир сэлиэнэй үүт сыыһын кутаат уокка уурда. Бэс Дьарааһын. Харалаампый …… эрдэ бэлэмнэммит кыһыырга уоту даҕайарын кытта, бэрт көхтөөхтүк чачыгырыы умайда. Түһүлгэҕэ т.
ср. бур. хюһуур ‘скребок’
III
аат. Хамса ыаһа, чоҕой. ☉ Смоляной осадок на курительной трубке
Бычыа, хамса кыһыырын ыстаабыт киһилии, ымайан ханньайда. Хомус

ньаҕай

ньаҕай (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Туох эмэ киртийбитэ, марайдаммыта (инчэҕэй, сыстаҥнас туһунан). ☉ Что-л. грязное, мокрое, липкое. Ити ыккардыгар таҥаһа ньаҕай буола охсубут. Бу эмиэ туох ньаҕайа буолла?
  3. түөлбэ. Бөх-сыыс. ☉ Сор, мусор. Дьиэ иһигэр ол-бу ньаҕай ыһылла сытар
  4. даҕ. суолт.
  5. Инчэҕэй, сыстаҥнас кирдээх. ☉ Мокрый, липкий (напр., о грязи)
    Чоҕой алыс ньаҕай, Ньоҕой арыый аҕай. Болот Боотур
    Сиэйэлкэ диискэтигэр ньаҕай курдук бадараан сыстыбыт. П. Егоров
  6. кэпс. Аһара бодьуустаах, ииспэрэй, бүтэн биэрбэт (хол., үлэ эҥин). ☉ Очень нудный, кропотливый, нескончаемый (напр., о работе). Ньаҕай соҕус дьыала буолсу
    □ Оо, дьэ, эмиэ ньаҕайа, бодьууһа бэрт үлэ эбит ээ. Суорун Омоллоон. Тэҥн. марай
    ср. эвенк. ньааксэ, эвен. ньаҥса ‘гной, пот, грязь; гнилой’, маньчж. няки ‘липкая грязь’
уголёк

уголёк (Русский → Якутский)

м. чох, кыра чох.

ыаһыр

ыаһыр (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Чоҕойдонон кэһиэҕир, чоҕойго бүөлэт (хамсаны этэргэ). ☉ Забиваться, наполняться табачной копотью (о курительной трубке). Эбэм хамсата ыаһырбыт
□ Аны хамсата ыаһыран сообурҕаабыт — ити барыта ардах-хаар битэ. Болот Боотур
2. көсп. Дьиппинийэ хараҥар, харааран көһүн, саппаҕыр (хол., этиҥ былытын этэргэ). ☉ Становиться тёмным, отяжелевшим, непроницаемым, темнеть (напр., о грозовых тучах)
Үөһэ ыаһырбыт былыттар өрө-таҥнары үөмэхтэһэллэрэ. Софр. Данилов
Муора үрдүк былыттара Ордук ыараан, ыаһыран, Намырыһан бардылар. И. Чаҕылҕан
Ол күн сир-дойду бүтүннүү лүҥкүрэн, ыаһыран, аан дойду барыта хобдох-курус көрүҥнэммит этэ. НЕ ТАО
3. көсп. Дьиппиэн, тыйыс көрүҥнэн, дьиппиэр, тыйыһыр. ☉ Быть, становиться угрюмым, иметь мрачный вид, мрачнеть, насупливаться
«Ыык, доҕор!» — аныаха диэри саҥата суох ыаһыран, истэн олорбут Киил оҕонньор, дьиксиммит санааҕа, олус улаханнык көхсүн тыаһатан кэбистэ. Н. Лугинов
[Сүөдэр] Кылаана тостубут Кыһыытын кыатанан, Кытарда, ыаһырда. С. Васильев
«Эн харчыҥ наадата суох», — оҕонньор ыаһыран туран кэллэ. В. Бианки (тылб.)

бат

бат (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Туохха да иҥнибэккэ бүтүннүү киир, сөп буол. ☉ Умещаться, помещаться в чем-л.
Ураһабыт кырата бэрт буолан, аҥарбыт эрэ батта. А. Софронов
Боолдьох бүрүөһүннээх аан тиэрэ баран хааларын кытта ааҥҥа дьон баппакка, кырыы-кырыыларынан симсэн турдулар. Эрилик Эристиин
2. көсп. Дьону кытта табыс, эйэлээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Уживаться, ладить с людьми (преимущественно употр. в отриц. ф.)
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, училищеттан үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Уолбутун хайдах эрэ гыныах, манна батан сатаан сылдьарыттан ааста. Далан
Дима баппат, өһөс-чоҕой киһинэн аатыра сырыттаҕа ити дии. С. Никифоров
II
туохт.
1. Тугу эмэ (хол., суолу, үрэҕи уо. д. а.) батыс, батыһа бар. ☉ Следовать за чем-л., идти вдоль чего-л.
Сүтэрэн кэбиһэ-кэбиһэ, бэрт эрэйинэн ирдээн, аттар суолларын баттылар. Болот Боотур
Баччаҕа үрэҕи батан сордоҥ бэркэ тахсааччы. И. Гоголев
Биһиги кыараҕас үрүйэни батан, Чыыстайы арыый аҕай таҥнары түһэн дьүккүтэ турбуппут. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ анаан-минээн көрдөөн кэрийэ бар. ☉ В поисках чего-л. следовать за чем-л. [Өксүүнньэ:] Чэ, сөп, ынахтар тэллэйи бата сырыттахтара. Күндэ
Чубуку аһылыктаах сири батар. И. Гоголев
Арыт дьиҥ француз сиэринэн, Бардары, кафены батабын. С. Данилов
III
туохт., кэпс. Көрдөһүүнү ылыныма, аккаастаан кэбис. ☉ Отвергать просьбу, не соглашаться, отказать
Үнүр Ааныс сиилэс кирилиэһин абырахтыы түһэн кулу, абыраа диэбитин, кыккыраччы батан кэбиспитим. Н. Заболоцкай
Чэ, ол да буоллар батан кэбиһиэм дуо, эдэр быраатым хайдах киһитин билэ таарыйа тустан көрүөм буоллаҕа. «Чолбон»
IV
туохт. Хаан урууларгыттан кимиэхэ эрэ тугунан эмэ маарынныыр буол. ☉ Походить на кого-л. из родственников
Ийэтин баппыт. Эһэтин баппыт. — Эн дьэбир да киһигин: кими батан итиччэ кытаанаҕыҥ эбитэй. Н. Лугинов
Аҕаҕын баппатах эрдьигэн эбиккин. Кэпсээннэр
V
туохт. Сап, буоһат (атыыр оҕуска, атыыр сылгыга сыһыаннаах). ☉ Спариваться, осуществить случку (о жеребце или быке)
Ынаҕы батан көрбөтөх, Тутум атахтаах, Туора муостаах Луобээгэй оҕустаах. П. Ойуунускай

ыас

ыас (Якутский → Якутский)

I
ыа I диэнтэн холб. туһ. Аанчык дьиэҕэ киирбэккэ, титииккэ ааһан, ынах ыаһа барда. Эрилик Эристиин
Мавра кыыһыгар ынах ыаһан көмөлөһө сатыыр. М. Доҕордуурап
Көстөкүүн ынах да ыаспатар, бу сарсыарда эмиэ эрдэ уһугунна. Н. Заболоцкай
II
аат.
1. Хатыҥ туоһун кыра гына дэлби кырыйан уонна чараас гына хаҕылаан, туой эбэтэр чугуун күөскэ симэн, сүөгэйинэн сиигирдэн баран, кыһыл чоххо ууран оргутуллубут, хара дьүһүннээх чөчүө, сымала (ыстыырга эбэтэр силимҥэ тут-лар). ☉ Смола, берёзовый вар (употр. для жевания или заклеивания чего-л.)
Ийэбит куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин
Туостан хара ыаһы өрүөххэ, сымаланы буһарыахха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
Иһит сиигин ыаһынан сыбаан бүөлэниллэр. ТИИ ЭОСА
2. Хамса чоҕойо. ☉ Нагар в курительной трубке
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап
Эбэм субу-субу тирэх хатырыгын хамсатын ыаһыгар булаан, симэн, хамсатын миэхэ биэрэн оһохтон уматтарар. С. Данилов
Хопто уола Мэхээлискэ быһах төбөтүнэн муос хамса ыаһын күчүгүрэччи хаһа олорор. Эрилик Эристиин
♦ Ыас гынан ыстаа — ыстыыр ыас оҥоһун диэн курдук (көр ыстаа)
[Күөх Көппө:] Бу эн миигин ыас гынан ыстаама. Миигин оннооҕор аҕам даа үөрэппэт этэ. Суорун Омоллоон
Сата куолутунан эрин ыас гынан ыстаабытынан барбыта. Далан
Ыстыыр ыас оҥоһун көр ыстаа. Балаҕанын иһинээҕилэрин өссө бууһа ыстыыр ыас оҥоһунна. И. Гоголев
Кэс ынаҕы сайын ортото уолларда диэн ыстыыр ыас оҥостуоҥ. Н. Апросимов
Бары уһун тыллаахтар Хандулайы ыстыыр ыас оҥостубуттара. «ХС»
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Күһүҥҥү ытыс таһынар ыас хараҥа бүрүүкээбит. В. Ойуурускай
◊ Ыас хара көр хара
Петров ыас хара хараҕынан мичээрдээн килбэлдьитэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыас хара куоска күүлэттэн ампаар диэки сүүрдэ. И. Гоголев
Ыалбыт кыыһа Сардаана Ыас хара суһуохтаах. П. Дмитриев
ср. др.-тюрк. саҕыз, хак. саас, уйг. сегиз, алт. саҥыс, чув. сухар ‘жевательная смола; камедь’

хамса

хамса (Якутский → Якутский)

аат. Табаҕы симэн уматарга аналлаах, алтантан, тимиртэн, удьурҕайтан, муостан уонна да атын матырыйаалтан оҥоһуллубут төгүрүк быһыылаах төбөлөөх, ол төбөтүгэр буруону оборон ылар көҥдөй умнастаах табаҕы тардар мал. ☉ Курительная трубка
Марба алтан хамсатыгар табах ууран тардатарда санааҕа түстэ. Күндэ
Манныгы истэ-истэ Максимов бухгалтер Маҥан таас хамсатын Мас булан тобулар, Баттаҕын тарбанар. П. Тобуруокап
Михайлов хамсатын уматтыбыта уонна туран төттөрү-таары хаамыталаабыта. Н. Якутскай
[Дьахтар] мас хамсатыгар табах уурунан тарта. М. Доҕордуурап
♦ Хамсалаах (хамса) табах быстыҥа көр табах
Хамсалаах табах быстыҥа көлөһүн-балаһын аллан ыскылааттаан аахпыта. Софр. Данилов
Бу күннэргэ, төрөөбүт буоругар үктэнээт, хамсалаах да табах быстыҥар соло булбакка, наар үлэлээн, дьону кытта эрийсэн таҕыста. Болот Боотур
Хата, мин хамсалаах табах быстыҥа курдук кини иннинэ күн сирин көрбүт үһүбүн. Күрүлгэн
Хамса табах устата — хамсалаах (хамса) табах быстыҥа диэн курдук. Хамса табах устата Кэлэн тохтуу түһэбин. П. Тулааһынап
◊ Быа хамса — саха хамсата диэн курдук
Дуруускаһыт Хобороонньо, Алтан бастаах быа хамсаны Атаҕыттан ороон ылан, Сымыйанан табах тардан, Сылбархай итии чэйи Сыыйа иһэ олордо. Күннүк Уурастыырап
Доҕуур хамса көр доҕуур II. Доҕуур хамсатын Соппойон ылар, Чууркаҕа тэбиир Чубуугун ыстыыр, Чуур-чаар силлиир. Эллэй. Саха хамсата — тимир эбэтэр алтан төбөлөөх, икки уһаты хайытыллыбыт уонна синньигэс быанан эриллибит мас умнастаах, чубууктаах хамса. ☉ Якутская курительная трубка: маленькая железная или медная трубка с деревянным, из двух продольных половинок чубуком, обвитым тонким ремешком. Түмэлгэ былыргы саха хамсатын көрдүм. Тобук хамса көр тобук. Эһэм тобук хамса оҥоһунна. Хамса баһа — хамса табах кутар хаһыллыбыт төбөтө. ☉ Чашечка курительной трубки для набивания табаком
[Пистолет:] Ол хамса баһыгар дылы хайдах туура тардаҕын? С. Ефремов. Хамса сойуога түөлбэ. — хамса тобулар диэн курдук. Хамса сойуогун боробулуоханан эмиэ оҥостоллор эбит. Хамса табах — хамсаҕа биирдэ ууран тардыллар табах, биир тардыы табах. ☉ Табак на одно выкуривание
[Кэтириис:] Миэхэ хамса табаҕы, кутуу чэйи бас биллэрбэт. А. Софронов
Адычча уола туох да диэн булумуна, биир хамса табаҕы ытыһыгар туппутунан, туран хаалта. Н. Якутскай
Билигин бу ыалларга ытыс бурдук, хамса табах, кутуу чэй мэлийбитэ ыраатта. А. Сыромятникова. Хамса тобулар — хамса бүөлэммитин тобулар уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Заострённый металлический стержень для чистки курительной трубки. Аҕам хамса тобулар оҥордо. Хамса чоҕойо түөлбэ. — хамса ыаһа (сааҕа) диэн курдук. Эбэм хамсатын чоҕойун ыраастыыр. Хамса ыаһа (сааҕа) — хамса умнаһыгар табах тордоҕо мустубута, чөчүөтэ. ☉ Смолистый никотиновый осадок от табака на стенках курительной трубки
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап. Хантарай (хантайар) хамса — маһы үүттээн, туора уобан тардыллар хамса. ☉ Импровизированная курительная трубка из просверлённой деревяшки
Ытыар, арҕа, хантарай хамса, эндир диэннэри былыргы төрүт тылларбыт эбит диэбитэ уонна эмиэ сурунан ылбыта. Болот Боотур
ср. монг., тюрк. гаҥза, тиб. гаҥзаг ‘курительная трубка’

углепромышленный

углепромышленный (Русский → Якутский)

прил. чох промышленностаах.

уголь

уголь (Русский → Якутский)

сущ
(м. р.)
чох

сущ.
чох
каменный уголь - таас чох

угледобыча

угледобыча (Русский → Якутский)

ж. чох хостооһуна.