күөрэлэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Нэмирийэ үүммүт сэлиэһинэй долгунугар сүтэ-сүтэ көстөн, аттаах киһи күөрэлэҥнэтэрэ олус үөрүүлээҕэ. Ч. Айтматов (тылб.)

нэмирий диэнтэн холб. туһ. Саха сылгылара нэмириспит уһун түүлээхтэр, ынаҕар истээхтэр, кылгас атахтаахтар уонна наһаа сымнаҕастар. И. Федосеев
Түүннэрэ хабыс-хараҥа этэ, халлааҥҥа халыҥ баҕайы нэмириспит былыттар халҕаһа буолан усталлара. М. Горькай (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Бүтэҥитик уонна быстах-быстах саҥар, тыаһаа, тыын. ☉ Говорить или издавать звук отрывисто и глухо
Сиэрин эрэ ситэрэн, үрэн бурдурҕаабытынан, кырдьаҕас ыт кэлэн Тогойкин атаҕын сыллаан көрөн баран ааҥҥа нэмирийэн тиийэн тарбаан тардырҕатта. Амма Аччыгыйа
Биир — кини [Хачыгыр] тойоно Күтүр Көстөкүүн саҥата бурдургуур, оттон биирдэрэ буоллаҕына, Күтүр Көстөкүүн уола Бачыгыратар Баһылай саҥата. Эрилик Эристиин
[Маша] суорҕанын эбии бүрүннэ. Бэрт сотору муннун тыаһа бурдурҕаан барда. М. Доҕордуурап
Бронепоезд субу кэлбит. Сурдургуур, бурдургуур, уотунан уһуурар. Д. Кустуров

сыһ. Үөһэ диэкиттэн, туох эмэ үрдүттэн. ☉ Сверху, с высоты. Туох эрэ үөһэттэн түстэ
□ [Оҕолор] үөһэттэн эһэ нэмирийэн иһэрин эмискэ көрө түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
Үөһэттэн Кавказ Өҥөйөн турар. Аллара муора Аймана сытар. Күннүк Уурастыырап
Минньигэс да ырыа Үөһэттэн кутуллар, Оо, кэрэ да санаа Сүрэхпэр уһуктар. П. Тобуруокап
♦ Үөһэттэн айдарыылаах — үөһээҥҥи айыылартан, үөһээ дойдуттан ситимнээх. ☉ Имеющий особый дар свыше
Иччилээх түүллээх дьон үөһэттэн айдарыылаах буолаллар эбит. БРИ ТТ

сыһ. Кып-кыһылынан, кып-кыһыл буола, гына. ☉ Докрасна, до красноты
Эһэ оту-маһы барчалаабытынан, айаҕын кытарчы аппытынан бу нэмирийэн кэллэ. Суорун Омоллоон
Уйбааскы этэ мэктиэтигэр дырылыырга дылы, сирэйэ кытарчы үлүннэ. Л. Попов
Эргэ ампаар дьиэ баар, ону утары эмиэ эргэ баҕайы салгын кубарыччы, кытарчы сиэбит, ортотунан битиликтээх атахтаах ампаар турар. Күндэ
♦ Кытаат, кытарчы көр — түһэн биэримэ, туох баар күүскүн, кыһамньыгын, кыаххын уур. ☉ Поднажми, постарайся, не подведи (букв. крепись, гляди красными глазами)
[Супкуус:] Ахсыс кылааһы үчүгэй сыананан бүтэрэргэ кыһанабын. [Укулаанап:] Ол аата үчүгэй. Кытаат, кытарчы көр. В. Протодьяконов
«Кытаат, кытарчы көр!» — диэн баран, бэрэссэдээтэл оҕонньорго илиитин ууммута. Н. Заболоцкай
Кытаат, кытарчы көр, ыарыытын киэр илгэн кэбис. «ХС»

I
туохт. Ойуолаабакка, атахтаргынан олбу-солбу хардыылаан, түргэнник бар, айаннаа (ордук сылгыны этиллэр). ☉ Бежать рысью, рысить
Кинилэр [биэлээх кулун] иккиэн үөрдэрин диэки сиэлэ турдулар. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас ыт барар суолларынан сиэлэн нэмирийдэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор атын муоһатын хамсатарын кытта, ат сиэлэн атаралаабытынан барда. Н. Якутскай
♦ Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I
[Дарыбыан:] Былыр мин эмиэ оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
Ол сылдьан сииккэ сиэлбиттэрэ, хаарга хаампыттара үгүс ини. «Кыым»
ср. др.-тюрк. йел ‘скакать, мчаться; странствовать’, кирг. жел ‘бежать трусцой, лёгкой рысью’, тув. чэл ‘поезжай рысью’
II
аат. Сылгы уонна сорох кыыл саалыттан (моонньун үөһээ кырыытыттан) аллара намылыччы үүнэн түһэр кыл түүтэ. ☉ Грива
Оҕустан охторгор муоһуттан тутус, аттан суулларгар сиэлиттэн харбаа (өс хоһ.). Ананий соноҕоһу сыҥааҕыттан тутан туран, сиэлин тараата. М. Доҕордуурап
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
◊ Дулҕа сиэлэ — дулҕа төбөтүгэр үүнэр үкэр от. ☉ Осока дернистая
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн турдурҕаталлар. Н. Заболоцкай
Сайын дулҕа сиэлин тиниктээн, Алдан кытылыгар оттообуппут. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, каракалп. жал ‘грива’, тув. чал ‘грива’