туохт., эргэр. Нөрүй, нөрүс гын; тоҥхолдьуй. ☉ Наклоняться, быстро нагибаться, кланяться
Аҕабыыт үөрэппитин өйдөөн бокулуоннаабыта. С. Курилов (тылб.)
Аан ыксатыгар тохтоон, төбөтүн эрэ нөрүс гыннаран бокулуоннаата. И. Тургенев (тылб.)
△ Сүгүрүй, ытыктаа. ☉ Преклоняться, почитать
Үөрэттэр, өйдөөх кыыс, үс саха бокулуоннуоҕа. А. Софронов

дорообо диэн курдук
Икки өттүттэн дорообо-дыраастый бөҕө буолбут. Саха фольк. Дорообото-дыраастыйа суох приемнайга көтөн түстэ. Н. Лугинов
«Дыраастый, Маппыай Маппыайабыс!» - диэн баран Бэдэһиэйэп нөрүс гынна. Бэс Дьарааһын

көр нөрүс гын
Онуоха анараа кэлбит бухатыыр Үс төгүл ньөрүс гынан үҥэн кэбистэ да, Суос-соҕотохто «сур» гынан хаалла. ПЭК ОНЛЯ I. Баланцев ньөрүс гынна, биирдэрэ хаһыытыы түстэ: «Киэр буол!» Амма Аччыгыйа

аат. Сүрэх, киһисүөһү сүрэҕин суута, бүрүөтэ. ☉ Околосердечная сумка, перикард
Киһи үөрэнкөтөн Өкөйө сүүрэн киирдэ, Үргүнньэх сыатын саҕа Үрүҥ ордуу дьиэтигэр Нөрүс гына түстэ. Саха фольк. Үргүнньэҕин сыата бүөлүү үүнэн кыыгыначчы тыыммыт. Суорун Омоллоон

туохт. Төбөҕүн нөрүс гыннар, төҥкөйөн ыл. ☉ Сделать кивок головой, наклониться
Турааҕа тоҥхох гынна. П. Ойуунускай
Утуктаан тоҥхох гынан ыла-ыла, уутун үргүтээри гыммыттыы, ол-бу диэки көрөн ылаарыҥныыр. Суорун Омоллоон
Ийэтэ, сибэккини үргээн эрэрдии, тоҥхох гынар. В. Гаврильева
△ Сөбүлээн, сөбүлэһэн, дорооболоһон, баскын нөрүс гыннар; төҥкөйөн ыл. ☉ Кивнуть головой в знак одобрения, здороваясь с кем-л.; слегка поклониться
Хорохоот Сүөдэс Сүөдэр көтөн түһэр, бэргэһэтин устан тоҥхох гынар. П. Ойуунускай
Аҕата бэргэһэтин устан баран, курданарыгар диэри тоҥхох гынна. Суорун Омоллоон
Куонаан оҕонньор сөбүлэһэн, саҥата суох төбөтүн тоҥхох гынан кэбистэ. Н. Заболоцкай

дьүһ. туохт. Атахтаргын киэҥ-киэҥник аччаччы соҕус уурталаан бытааннык, ыараханнык хаамп (суон, үскэл киһини этэргэ). ☉ Ходить медленно и тяжело, широко расставляя ноги (о походке полного, тучного человека)
Тойон киһи дьиэтин диэки хааман даадалдьыйда. ПЭК ОНЛЯ III
Кэмниэ кэнэҕэс Коля даадалдьыйан тиийэн Шураҕа нөрүс гынна. «ХС»

1. тоҥхой диэнтэн көстө түһүү. Сиргэ түспүт бэргэһэбин тоҥхос гынан ыла оҕустум
2. Дорооболоһон, бырастыылаһан, сөбүлэһэн төбөҕүн (арыт бүтүн бэйэҕинэн) нөрүс гыннар; сүгүрүйэн ыл. ☉ Кивнуть головой (наклониться) в знак приветствия, прощения, согласия; поклониться
   [Павел Павловиһы] Чымаадап ааҥҥа диэри атааран, тоҥхос гынан баран, кэбиниэтигэр киирэр. Суорун Омоллоон
   Салбаныкы Сүөдэр кинээс диэки хайыһан баран, сүгүрүйэн тоҥхос гынна. М. Доҕордуурап
   Тайҕа уола сөбүлэспитин биллэрэн, тоҥхос гыммыт. Саха сэһ. 1977

I
туохт.
1. Тугу эмэ ортотунан туора түбэһэр гына уурунан көтөх, тугу эмэ ортотунан туора ыйанар, иилиллэр гына уур. ☉ Положить, бросить, поднимать так, чтобы повисло
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, нөрүс гынан, икки илиитинэн кыдама төрдүттэн харбаан ылан сүүрэн кэлэ-кэлэ, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа
Кытыыга тиксэн, бэрт кыракый ол-бу маһы уот оттунан, эмиэ дуона суох талах оҕотун тааска биллэҕэн, оллоон оҥостон, чэй өрүннүбүт. Н. Босиков
2. көсп. Мэһэйи үөскэт, туорайдас. ☉ Мешать, препятствовать осуществлению чего-л. 1941 сыл үлэ-хамнас киэптээбитэ, кыһайбыт курдук сут биллэҕэн, от-бурдук үүммэтэҕэ
Онон урут хаһан да буолбатах ыар кыстык тирээбитэ. «Кыым»
Быһата, [төрөппүттэр] былыргылыы холбооттоон кэбиһиэхтэрин, хардарыта таптыыр оҕолорун көҥүллэригэр эрэ биллэҕэннэр тохтууллар. Р. Кулаковскай
II
аат. Аҕастыы-балыстыылары кэргэн ылбыт дьонтон биирэ атыныгар (икки күтүөттэн биирэ атыныгар биллэх буолар). ☉ Свояк
Арамаан биллэҕэр биир күн өрөөтүлэр. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу олохтоох биллэҕим көрүнньүккэ тылынан-өһүнэн көмөлөспүтэ буолбута. Далан
[Күөх Көппө:] Сарсын икки оҕуһунан маһы соҕотохто көҥү тиэйээри, биллэҕим Миппээн оҕуһун баран көрдөһө сырыттым. Суорун Омоллоон

аат. Дьиэ, тутуу туруору эркинэ. ☉ Стена (вертикальная часть здания, помещения)
Хаартыскатын ылан оргууй, утуйа сытар ийэтин үрдүгэр илдьэн, истиэнэҕэ кунуопканан хатаабыта. Суорун Омоллоон
Сандаара оонньуур сааскы күннэр сылаас уотунан угуттуу аастахтарын аайы оскуола истиэнэтэ улам үрдээн истэ. М. Доҕордуурап
Бу маны көрө-көрө Бурхалей, тыа кыыла хаайыллыбытын курдук, хаайыы истиэнэтин өрүтэ тарбыалаһан кэрийэн кэлэ-кэлэ, түннүгэр нөрүс гына түһүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
♦ Истиэнэ курдук (тэҥэ) эрэллээх - ханнык да балаһыанньаҕа түһэн биэрбэт, киһи чахчы эрэнэр (киһитэ, доҕоро). ☉ Надежный, верный, готовый идти в огонь и воду за кого-л. (человек, друг, товарищ)
Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
Ханныктарын да иһин - түһэн биэрбэт, истиэнэ курдук эрэллээх дьон. «ХС». Истиэнэ курдук эрэн - дьиҥнээхтик, туох да мунааҕа суох эрэн. ☉ соотв. надеяться (полагаться) как на каменную стену (на кого-что-л.)
Төрөөбүт дойдубар Чахчы төннүөм диэн …… Кини бэйэлээҕи Истиэнэ курдук эрэнним, Эрэх-турах сананным. Саха фольк. Дьаакыпка истиэнэ курдук эрэммитэ. А. Софронов
Истиэнэ курдук эрэммит аттара Чылбыан куоттаран кэлбитин көрөөт, сорох талбалар иккис сүүрдүүгэ сылдьыбакка, ат сыарҕатыгар олоро-олоро дьиэлэрин диэки тэбилиннэрбиттэрэ. «ХС»
◊ Истиэнэ хаһыата көр хаһыат
Нэһилиэк мунньахтыыр дьиэтигэр саҥа истиэнэ хаһыата баар буола охсубут. Амма Аччыгыйа
Истиэнэ хаһыата тахсыбыт. Ол ону аахтыбыт биһиги. Күннүк Уурастыырап
Истиэнэ хаһыата эмиэ ити тылынан [английскайдыы] таһаарыллар. «ЭК»
Истиэнэ чаһыта көр чаһы. Орто ыал сэбэ-сэбиргэлэ. Нуучча оһоҕо, остуол, кырабаат, былыргы истиэнэ чаһыта. А. Софронов
Прокопий Сергеевич истиэнэ чаһытын диэки көрөн ылбытын билбэккэ хаалла. Н. Заболоцкай
Сарсыарда аҕыс чаас буолбутун тыллаан, истиэнэ чаһыта лыҥкынаата. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Тугу эмэ үрдүнэн эбэтэр ырааҕы көрөөрү атах төбөтүгэр тур. ☉ Приподниматься на цыпочки
Кыра Уйбаан икки атаҕын төбөтүнэн үктэнэн өндөйдөр өндөйөн, хотуурун өрө көтөҕөн таһааран, кэннин диэки уунан иһэн, нөрүс гына түстэ да, эргитэ дайбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Никифоров өндөйөн көрбүтэ – кини иннигэр буруо, төлөн өрүкүйэр, уот кытыастар. С. Васильев
2. Туруох курдук хамсан, туран иһэн ситэри турбакка хаал. ☉ Привстать, слегка приподняться
«Оргууй эрэ!» – Тишко син киҥнээхтик быһа түһэн эппитинэн, өндөйөн баран, төттөрү олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Бастакы күүстээх уоттан үгүс фашист өлөн сууллубутун Сүөдэр астына көрдө уонна сиргэ кирийбиттэри өссө да атаакаҕа тураары өндөйдөхтөрүнэ, тэһитэ ытыалыыр. Д. Кустуров
3. Үрдээн, үллэн көһүн (хол., булгунньах, хайа тустарынан этэргэ). ☉ Представляться, восприниматься, казаться высоким (напр., о горе). Таас хайа өндөйөн көстөр
4. көсп. Улаханнык эмсэҕэлээн баран чөлгөр түс (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Приходить в себя, подниматься на ноги, восстанавливаться (обычно употр. в отриц. ф.)
Эйигин өллө диэннэр, Өстөөхтөр үөрсүбүттэрэ, Өндөйбөт гына оҕутта диэннэр, Өһөхтөөхтүк күлсүбүттэрэ. Эллэй
[Берлиҥҥэ] тиийэ охсон өстөөҕү бэйэтин арҕаҕар букатыннаахтык, хаһан да өндөйбөт гына урусхаллыырга дьулуурдара күүһүрбүтэ. ССС
◊ Өндөй бөтүүк — өҥөй бөтүүк диэн курдук (көр өҥөй)
Куоластыынтуттардыын үкчү өндөй бөтүүк курдук эмээхсин өрө чоргутуу түстэ: «Ээ, нохоо, Ньукулай, тиритэн тахсан бараҥҥын, суолга тоҥон буорайыаҥ». Амма Аччыгыйа
Түөкэй Сүөдэр төбөтө Кэлим сүлбүт тараҕай, эрэ кыра Өндөй бөтүүк бадахтаах Үөрбэ көҕүл баттахтаах. В. Чиряев
ср. монг. ёндойх ‘выступать, торчать’, ондийх ‘приподниматься’