нөҥүөлээ диэнтэн холб. туһ. Кыыстан үксү ыйытан нөҥүөлэһэ барбата, ылбыт аҕыйах хоруйун астынна быһыылаах. Н. Заболоцкай

сыыдамсый диэнтэн дьаһ
туһ. Оттон күн-дьыл көтүүтүн нөҥүөлээн көрөөччүлэр, кини сырыытын-айанын ордук суһалсытан, сыыдамсытан биэрэллэр. С. Федотов
Бу дьиэ тутуутун сыыдамсытарга тоҕо эрэ дьаһал иһиллибэт. «Кыым»

төлөрүт диэнтэн атын
туһ. [Ойуурап] халаатын тимэҕэ төлөрүтүллүбүт, туус маҥан соруочукатын саҕата холкутатыллыбыт, кэтит кыһыл хаалтыһа халаатын нөҥүөлээбит. Г. Угаров. Сүрүн эппиэтинэс …… Н.К. Омельяненко санныттан төлөрүтүллүбэт. «Саха с.»

аат. Бөлөхтөөн үүммүт хойуу сэппэрээк талах, ыарҕа; ньирээйи хатыҥ, хахыйах; хойуу намыһах талаҕынан, ыарҕанан, хахыйаҕынан саба үүммүт сииктээх маардыҥы сир. ☉ Заросль, густой кустарник; молодой березняк; сырое место, заросшее кустарником, молодым березняком. Талах аабы. Ыарҕа аабыта. Хатыҥ аабыта
□ [Кыыл] кэтит күөнүнэн хойуу аабыны тоҕо солоото. В. Бианки (тылб.)
Силээн да сирдэннэр, Аабы да алаастаннар, Дүөдэлии да дьүһүннэннэр Киэҥ Ньидьилиттэн ордук Сэттэ көс усталаах Улуу күөлү көрбөтөҕүм. Саха фольк. Таҥастан-саптан иилистэ сытар ииччэх-бааччах аабы талаҕы нөҥүөлээн киэҥ алааска киирдилэр. «Чолбон». Тэҥн. аабылаан

туохт. Түргэн тэтиминэн, эрчимнээхтик, тохтоло суох тугу эмэ гын (хол., айаннаа, үлэлээ, кэпсээ). ☉ Делать что-л. в быстром темпе, энергично, безостановочно (напр., ехать, работать, говорить). Куонааннаах Өлөксөй …… аттарын салайа тардан, түспүт ыалларын диэки сиэллэрэн кудулута турбуттара. Саха сэһ
1977
[Массыына] тохтоло суох кудулутан, тоҕойдортон тоҕойдору нөҥүөлээн бөһүөлэктэн ыраатан истэ. П. Чуукаар
Мин от охсон кудулуппутум, субуу субуулаан өрүкүппүтүм …… үчүгэй да, көхтөөх да этэ! А. Бэрияк
[Олоҥхоһут] кэпсээн-ипсээн кудулуттаҕына, бухатыырдыы ыллаан куйуһуттаҕына, …… киһи сүрүн-кутун тутар буоллаҕа. «ХС»

холбуу тыллар бастакы чаастара, суолтатынан бэлиэтиир: 1) туох эмэ куйаары нөнүөлээн барары, хол. трансокеанский океаны нөҥүөлээн барар; 2) туох эмэ кэнниттэн кэлэри, туох эмэ уҥуоругар, үрүт өттүгэр баары, хол. трансальпийский трансальпийскай (үрдүк хайа уобалаһын үрүт өттүнээҕи).

1. аат.
2. Сиргэ сытан сиигирэн, эмэҕирэн эрэр мас. ☉ Гнилушка
   [Эһэ] сымалалаах ытыһын Сытынньаҥҥа даҕайда, Сыстыбыты барытын Салаан, салбаан амсайда. Е. Васильев
   Тараас тиийэн кэлбитэ Бучумаан биир биллибэт киһилиин сытынньаҥ үрдүгэр олороллор эбит. И. Никифоров
   Василий саһыл хаана тохтубут суолун батыһан, …… сытынньаҥы нөҥүөлээн иһэн өлө сытарын булла! «ХС»
3. Туох эмэ микробтар көмөлөрүнэн үрэллибитэ, сытыйбыта. ☉ Продукт, подвергшийся гниению, органическому разложению, распаду
   Хортуоппуй туорааҕа сытыйар, дьөлүттэлэнэр. Туораах иһигэр эргиччи хараарбыт сытынньаҥ үөскүүр. САССР КСХКҮү
   Киһи-сүөһү таһаарар хаалынньаҥнара, мас-от төрдүгэстэрэ уонна сытынньаҥнар микробтар көмөлөрүнэн үрэллэн, сиргэ симэлийэллэр. СЕТ ҮА
4. көсп. Олох хаалынньаҥа, өй-санаа сатарыйыыта. ☉ Пережитки старого, моральное разложение
   Биһиги эргэ олох сытынньаҥын утары харса суох охсуһааччылар баартыйаларабыт, оттон харса суох охсуһууга ыччат куруук бастаан киириэҕэ. В. Ленин (тылб.)
5. даҕ. суолт.
6. Сытыйбыт, дьүдьэйбит, эмэҕирбит. ☉ Гнилой, испортившийся, разложившийся
   Сытынньаҥ дүлүҥ син умайыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
   Уот кытыытыгар сытынньаҥ тиит төрдө кыһалҕата суох аргыый буруолуу сытта. С. Никифоров
   Уккунньахха анаан сытынньаҥ маһы таһан өрөһөлөөтө. «Чолбон»
7. көсп. Кэхтибит, төннүбүт, хаалынньаҥ. ☉ Гнилой, прогнивший, разложившийся
   Бу эдэр-сэнэх эрдэҕиттэн билбит сытынньаҥ хаайыыларыгар, сымыйанан баайсан, умса анньан кэбистилэр. Е. Неймохов
   Ааспыт сытынньаҥ кэм оботтоох дьэбэрэтин тэпсилгэнэ тус олоҕор, кэргэттэригэр оспот сүрэх бааһын хаалларбыта. «Чолбон»

аат. Былыргы норуот сэһэнэ, кэпсээнэ. ☉ Сказание, предание, легенда. Манчаары туһунан номохтор. Номох буолбут олох.  Омоҕой уонна Эллэй уобарастарын көрдөрөр сэһэннэр саха норуотун үөскэппит өбүгэлэрбит тустарынан уопсай биис ууһун номохторо буолаллар. Саха сэһ. I
Көрбөккүт дуо, куба түүтүн? Кыырпаҕа суох маҥан тунал, Номоххо да өрүүтүн Маҥан буолар айыы, аанньал. И. Гоголев
♦ Номох оҥоһун (гын) — тугу эмэ куруук кэпсээ, кэпсээн оҥоһун. ☉ Делать притчей во языцех
Буойун сааһын тухары номох оҥостубут к э п с э э н э с и т э к э псэммэккэ хаалар. Амма Аччыгыйа
Окко киирэр үөрүүлээх күнү Кыһыҥҥыттан ол күнү номох оҥосторум, Хайдах дьыл буолуон билгэлиирим. И. Гоголев
Н.К. Док торов күүһүн-уоҕун туһунан күөгэйэр күннэригэр кинини кытта биир гэ үөрэммит, үлэлээбит, сэриилэспит дьоно уостан түһэрбэккэ номох оҥос тон сэһэргииллэр. Хапсаҕай
Номоххо (кэпсээҥҥэ, сэһэҥҥэ, хоһооҥҥо) киир (сырыт) көр кэпсээн. Нева өрүскэ номоххо киирбит «Аврора» крейсер турар.  Өлүүгэ бэриммэтэхтэрэ Саха дьоруой уолаттара Остуоруйа номоҕор киирбиттэрэ Кинилэр ньургун дьыалалара. Эллэй. Уос номоҕо буол — н оруокка кэпсээҥҥэ сырыт, киһи барыта кэпсиир кэпсээнэ эбэтэр туттар тыла буол. ☉ Стать притчей во языцех
Уос номоҕо буолбут дьоруой хас биирдии хамсаныытын, тылын-өһүн барытын өйдөрү гэр хатаабыттара, сүрэхтэригэр иҥэрбиттэрэ. Ф. Софронов
Киһи уҥуоҕун к и риэһ э аҕый ах сы лг а тура р, оттон кини үтүө аата үйэлэри нөҥүөлээн, уос номоҕо буолуон сөп. «ХС»
◊ (Туох эмэ) ис номоҕо — (туох эмэ) ис хоһооно. ☉ Суть, содержание, смысл чего-л.
Айымньы ис номоҕо. Да кылаат ис номоҕо.  Кини [Ойуунускай] айымньы ис номоҕун тас форматыгар дьүөрэлээһин маастара. Суорун Омоллоон
Дьыала ис номоҕун билиһиннэрии кэнниттэн араас суол ыйытыыга киирдилэр. С. Федотов
Түөрт-биэс чааһы быһа суруллубут сурук ис номоҕо чочуллан-чочуллан маннык буолан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тыл (өс) номоҕо тыл үөр. — өс хоһоонугар маарынныыр үөрэтэр-такайар ис хоһоонноох, сирэйинэн, көнө суолтатынан өйдөнөр, оннук этиллэр фольклор айымньытын көрү ҥэ. ☉ Поговорка
Тыл номохторо этиигэ биирдии предметтэри эбэтэр көстүү лэри дьүһүннээн, быһааран биэрэллэр. Саха фольк. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ, үөһээ тыыммахтаата, өлөр күнүм кэллэ диэн (тыл) өс номоҕун өһүллэ. П. Ойуунускай
ср. тюрк. нумак, йомак ‘сказка, рассказ’, чув. юмах ‘сказка’

I
туохт.
1. Күүскэ сырдаа, күндээриччи сырдаа. ☉ Распространять яркий свет, сиять, освещать (об источнике света)
Сааскы күн сандаара ойбута, Биһи уһуктан турбуппут. Эллэй
Оройуон киинин дьиэлэригэр Түннүктэр уоттара сандаараллар. С. Васильев
Ыалдьыт испиискэни умаппытыгар, дьиэ иһэ сандаара түстэ. П. Филиппов
Дьүкээбил уота умулла сыһа-сыһа тымныы күөх өҥүнэн сандаарар. Н. Габышев
△ Уоттан, уоттанан чаҕылый (киһи-сүөһү хараҕын этэргэ). ☉ Светиться, блестеть, сверкать (о глазах)
[Тииҥ] уйатын олбоҕун көбүтүнэн утуйаары гынан эрдэҕинэ, уйатын хайаҕастарынан икки харах уота сандааран көстүбүтэ. И. Федосеев
2. Сырдаан көһүн, сырдык эбэтэр бэлиэ, чаҕылхай көстүүлээх буол. ☉ Выделяться светлым, ярким цветом, быть ярко освещённым
Киҥкиниир киэҥ тайҕам киинигэр, …… Салаҥ элбэх Саҥа дьиэлэр Сандааран ахан тураллар. С. Зверев
Хатыҥнар сэбирдэхтэрэ саһарымталаабыттар, …… ап-араҕаһынан сандааран көстөллөр. П. Аввакумов
Албан ааттаах байыаска Арҕаа Украина кырдалыгар Сандаарар кыһыл сулустаах Саҥа пааматынньык туттулар. С. Васильев
△ Дьэҥкир ыраас дьүһүннээх буол. ☉ Быть насквозь прозрачно чистым, сиять чистотой (напр., о реке)
Талба барахсан сандаарбыт уутугар …… астына [сөтүөлүүбүн]. Амма Аччыгыйа
Туйаарыма Куо барахсан, таҥас бүтэй этэ сандааран, эт бүтэй уҥуоҕа көстөн, уҥуох бүтэй силиитэ дьалкыйан, үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
3. көсп. Сырдык кэскил буолан көһүн, сырдыгынан сыдьаай. ☉ Ярко светить, сиять (напр., о счастливом будущем)
Кэрэ кэскил, сырдык сыал Биһиэхэҕэ сандаарда. Эллэй
ср. др.-тюрк. йан ‘гореть’, казах. жан ‘гореть’
II
поэт.
1.
сандаархай диэн курдук. Сандаар сырдык таас куораттар Түҥ тайҕаттан күлүмнүүллэр, Ыстаал ыллык киэҥ аартыктар Хайалары нөҥүөлүүллэр. П. Тобуруокап
Саас эрдэ өрө анньар ньургуһуннуу Сандаар күнү мин өрүү көрөбүн, Кытаҕым куруҥар оонньуу-оонньуу Эн кыталыктаргыныын ыраах көтөбүн. Н. Босиков
2. аат суолт. Туох эмэ сандаархай сырдыга. ☉ Яркий свет, сияние
Куоратым хотугу өттүгэр Суон хара турбалар көстөллөр. Ол собуот сандаарын иһигэр Көлөһө тимирдэр күлүҥнүү мөхсөллөр. С. Васильев

аат.
1. Ханна эмэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан сыаллаах-соруктаах, тэриниилээх). ☉ Дальняя поездка, путешествие, путь, дорога (обычно трудная, длительная и хорошо снаряженная). Айаҥҥа тэрин, айаҥҥа хомун
□ Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.)
Ыраах айаҥҥа, кутталлаах суолга таптыыр кэргэнин ыытыан төһө да баҕарбатар, Ньургуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр. Н. Якутскай
Бэрт эрчимнээх куоластаах дьахтар саҥата араадьыйаланан сөмөлүөттэр айаннарын иһитиннэрэн субурутар. Амма Аччыгыйа
Ыраах айаннартан ыран, сылайан, Төһө да сындалыйан истэрбин, Эн тускунан бу саҥа ырыаларбын Мин алмаас оҕуруолуу тиһэбин. С. Данилов
2. Ыраах барар, сылдьар суол, барыы хайысхата. ☉ Направление движения, путь, дорога
Биһиги айаммытын эмиэ намыһах сэппэрээк талахтаах үрдүк сыыр бүөлүү түһэ сытар. Н. Заболоцкай
3. Барыы, баран иһии түргэнэ. ☉ Темп, скорость пути
Мин урукку айаммар холоотоххо ордук күүскэ көтүөм. Ньургун Боотур
Өйдөөх сүөһүлэр [ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Түргэн электровоз барахсан Түрбүйэн-күрбүйэн түспүтэ, Аттанан «дьаамыттан» арахсан, Айана эбиллэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Инники диэки барыы, сайдыы. ☉ Путь развития, продвижение по ступеням развития
Мин иннибэр Киэҥ суол Арыллан-күлүмүрдүү сытар. Ыҥырбытыҥ эн миигин, хомсомуол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. П. Тулааһынап
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Көлө атахтарын олбу-солбу үктээн, сүүрүү-хаамыы икки ардынан барыыта. ☉ Медленная рысь (средний аллюр)
Суһал айаннаах ат. СГФ СКТ
Айан сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
♦ Аҕыс арахсыылаах айан хатын — эрэйдээх, оһоллоох-моһоллоох ыарахан уһун айан (айаны улуутутан, айан моһолуттан саллан этии). ☉ Долгая, изнурительная дорога, полная тяжелых испытаний (букв. со многими распутьями госпожа-дорога — следует ехать с большими предосторожностями)
Үрүҥ Уолан убайым түгэҕэ биллибэт күрэ ииҥҥэ тимирэн хаалла, тоҕус мөҕөһүннээх суол оһолугар, аҕыс арахсыылаах айан хатын алдьархайыгар түбэспит. ПЭК ОНЛЯ II. Айан аанын ас — уһун айаҥҥа турун. ☉ Начать долгий путь, отправиться в дальнюю дорогу
Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
◊ Айан киһитэ — ыраахтан саҥа кэлбит эбэтэр ыраата бараары тэриммит киһи; ыраахтан иһэр киһи. ☉ Только что приехавший или собирающийся в дальнюю дорогу человек; путник
Айан киһитэ киэҥ суолу таптыыр (өс хоһ.). Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Айан киһитэ ааспыта буолуо, суол киһитэ тутайбыта буолуо — Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ! Ньургун Боотур. Айан суола — чугас эргининэн буолбакка, ыраата барар суол; ыраахха барар элбэх сырыылаах киэҥ суол. ☉ Большая проезжая дорога, большак
Айан суолугар туора охтубут харыйа курдук киһи (өс хоһ.). Айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан, айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ
Суккун Сонноох Суут албын үс оҕуһунан айан суолун устун куораттаан иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Сиһин көннөрбүт айан суола Күнүскү сылааны умнан, Сииги бүрүнэн кылбачыйа Сытар сынньанан ахан! Н. Дьяконов. Айан суолун тут — олохтоох кыра суолтан улахан айан суолугар киир; ыраах айаҥҥа турун. ☉ Выходить на большую проезжую дорогу (с узкой местной); держать дальний путь
Күһүнүгэр Аркашалыын, тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые продолжительные родовые схватки
Ийэм эрэйдээххэ, Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ …… талыыта кургумун иһинэн куппутунан барбыта. Н. Заболоцкай. Айан тыала — кылгас кэмҥэ күрүскүрүс кэлэн ааһар сирилэс тыал. ☉ Порывистый ветер
Оһох уота ыкса түүн Улам өһөн барара, Ураатыгар айан тыала Улуйбахтаан ааһара. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин аргыстаһабын айан тыалын, Санаабын байытабын саҥа сирдэринэн. С. Данилов
Айан тыалыгар көтөхтөрөн Арыт тиэтэйэ, бытаара, Хоту сөрүүкүү көттөхтөрө Кавказ чараас былыттара. И. Эртюков. Айан хааһа (куһа, көтөрө) — соҕурууттан айаннаан иһэр, эбэтэр соҕуруу айаннаан иһэр хаас (кус, көтөр). ☉ Птицы, улетающие на юг или прилетающие с юга (перелетные птицы)
Саас онно харалдьык тахсара, Үрэх хааһыгар ньургуһун үүнэрэ, Ааһар этилэр айан хаастара, Оннук усталлара оҕо саас күннэрэ. С. Данилов
Арыы элээнин иэнигэр Айан кустара аарыыллар, Оһуор сибэкки симэҕэр Ойуур лыахтар оонньууллар. И. Чаҕылҕан
Сынньаныахпыт этэ диэн сорохтор соҕурууттан хоту, оттон сорохтор хотуттан соҕуруу көтөллөр. Адьас айан көтөрүн курдук баҕайыларбыт. И. Данилов. Айан харыллата кэпс., күл.-ооннь. — эрдээх үтүө айанньыт, айаҥҥа үөрүйэх, сатабыллаах киһи. ☉ Человек, привычный к дороге, сноровистый (букв. дорожный сокол)
Хата, айан харыллата буолуо эбиккин ээ, миигиннээҕэр баҕас ордуккун, оҕонньор кыыс эрэйдээбэккэ иһэриттэн үөрэрин эттэ. А. Сыромятникова. Айаҥҥа (айан суолургар) тур (турун) — ыраах барар быһыынан тэринэн айаҥҥын саҕалаа. ☉ Отправляться в далекий путь, начать свое путешествие
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Улахан аартык устунан Угуйар айаҥҥа турдум. С. Руфов
Буурҕалаах буомнары нөҥүөлээн түсүһэн, Суолталаах киэҥ айан суолугар туруннуҥ. Күннүк Уурастыырап. <Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола — киэҥник биллэр, сураҕырар, ыраах барар, элбэх киһи сылдьар суола (толорутун фольк. улуутутан, киэргэтэн этии). ☉ Широко известная, оживленная проезжая дорога (украшающий эпитет в фольк.)
Дорҕоон айан суолугар Араас киһи түмсүбүт. А. Абаҕыыныскай
Дорҕоонноох айаҥҥа Турдаҕым диэн буоллун, Сүүрүккэ, долгуҥҥа Сүктэрдэ олоҕум. Дьуон Дьаҥылы
Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан …… Аан дойдубуттан …… ааттаспытым. С. Зверев
Тибилгэн айан суола көр хоролҕон айан суола. Киэҥ алааһы ортотунан ааһар тибилгэн айан суолун кытыытыгар аарыма тиит үүнэн турарын көрбүккүт дуо? Софр. Данилов. Тэргэн айан суола — суоллартан эрэ бары өттүнэн уһулуччу чорбойор суол (киэҥинэн, сырыытынан, оҥоһуутунан дэхситинэн эҥин). ☉ Самая оживленная большая и лучшая трактовая дорога
Исай аҕатын пааматынньыга Дьокуускайтан Покровскайдыыр тэргэн айан суолугар турар. «ХС». Ходьороҥ айан — түргэн, сиэлии-сүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл сырыы, хаамыы. ☉ Быстрый, между бегом и рысью, торопливый ход
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай
Холлороон айан суола көр холлороон. Манна төттөрү-таары сыбдырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа. Хоролҕон айан суола — киэҥ-куоҥ, сылдьыһыылаах, дэхси көнө суол. ☉ Оживленная утоптанная широкая прямая дорога
Үөһэ аҕыйахта атыллаатар эрэ хоролҕон айан суолугар киирэр. М. Чооруоһап
ср. тюрк.-монг. айан, айаҥ ‘путь’, ‘путешествие’