кэчэс диэнтэн дьаһ
туһ. Эмис, аллаах ат барахсан үүнүн көмүллүү-көмүллүү, муоһатын кэчэһиннэрэн аллара диэки баттаан кэбиһэ-кэбиһэ, сиэлэн кудулутта. Айталын

субулун диэнтэн дьаһ
туһ. [Түөрт киһи] ыҥыыр аттаах өрөпкүөм олбуорун иһиттэн утуу-субуу субулуннаран таҕыстылар. Л. Попов
[Орлик] барахсан кулгаахтарын чэрэтэн, кутуругун субулуннаран баран айаннаан кудулуттаҕына, киһи санаатын иһинэн буолара. Н. Кондаков
Зорин …… табах буруотун оргууй аҕай үрэн субулуннарда. «ХС»

сыһ. Биир тэтимнээхтик, сулбуччу, тохтоло суох (хол., айаннаа, кэпсээ). ☉ Ровно, быстро, беспрепятственно, безостановочно (напр., ехать, рассказывать)
Максим саа тыаһын хоту кудуччу хаамта. Л. Попов
Чэ-чэ, кудуччу кэпсээн ис. М. Доҕордуурап
Ат биир кудуччу айаннаан кудулутар. Р. Кулаковскай
Ынаҕы тэтимнээхтик, кудуччу ыыр наада. ГНИ СҮөТ

сыһ., кэпс.
1. Түргэнник, сыыдамнык. ☉ Быстро, ходко, в темпе
Ат …… бэрт сулбутук айаннаан кудулутан иһэр. Н. Якутскай
Сэргээчэ сулбутук хаампытынан барда. В. Титов
Сиҥэ хаар устун турку сулбутук ньылбырыйар. «ХС»
2. Уһаан-тэнийэн хаалбаттык, сулбуччу. ☉ Без промедления, без задержки
«Чэйиҥ!» — Хара Бэкир күө-дьаа буолла. Кэпсэтиини сулбутук ыытан иһиэн баҕарда. С. Дадаскинов
Дьонторуусап баартыйаҕа киириитин дьыалата олус сулбутук, күн сарсын быһаарыллан хаалыах айылаахтык саҕаланна. Э. Соколов

көр миинэр миҥэ
Күтүөт миинэрин үрдүгэр түспүт. СГФ СКТ
[Түһээтэҕинэ] Мэхээлэ урут хаһан да айаннаан көрбөтөх сиринэн миинэринэн кудулутан иһэр эбит. «ХС»
♦ Миинэр миҥэ — киһи куруук миинэ үөрэммит көлөтө, эбэтэр атын атах тардыһар тэрилэ. ☉ Привычное средство передвижения (упряжной скот или какой-л. транспорт). Үтүө хайыһар диэн халыҥ хаарга уйдарар намчы талаһа эрэ буолбатах, сындалҕаннаах айаҥҥа анаммыт миинэр миҥэ, т ы ы н н а а х к ө л ө э б и т. Амма Аччыгыйа
Кирилэ миинэр миҥэтиниин, сур соноҕоһунуун, сырыылара-айаннара кэҥээбитэ ыраатта. Н. Заболоцкай
Кытылга, араас катердар, мотуоркалар, олор быыстарыгар эргэ-саҥа мас оҥочолор, тыылар кэчигирээбиттэр. Ити олохтоохтор миинэр миҥэлэрэ, ол-бу наадаҕа сылдьар бул туур-алтыыр тэриллэрэ. С. Никифоров

1. аат. Үрүҥ кылбачыгас өҥнөөх тапталлымтыа бөҕө тимир. ☉ Твёрдый серебристый ковкий металл, сталь
   Илин Сибиир чугууҥҥа, ыстаалга наадыйыыта улам улаатан иһэр. П. Егоров
   Ыстаал — тиэхиньикэҕэ саамай тарҕаммыт уонна бөҕө металлартан биирдэстэрэ. БК БК
   Ол эрээри киһи үлэҕэ буһар-хатар, ыстаал уһаарыллан, хатарыллан ыстаал буолар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ыстаалтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стали, стальной
   Көрбүтэ, мас уктаах ыстаал быһаҕынан быһыта охсон кылбачыҥната олорор үһү. Саха фольк. Малатыылка ыстаал тиистэринэн бурдук киистэтин үлтү мэлийэн, аһын туспа кутан кудулутта. М. Доҕордуурап
   Массыына оҥоһуутугар ыстаал турбалары уон бырыһыан сарбыйыы бэлиэтэннэ. «Кыым»
   ◊ Тимир (ыстаал) өксөкү көр өксө- кү
   Ыстаал өксөкү обургу Куугунуу, уһуутуу Халлааны харбаһа Өрө көтөн таҕыста. «Чолбон»

даҕ.
1. Тардыылаах, угуйуулаах, умсулҕаннаах (дьон холобурун туһунан). ☉ Притягательный, привлекательный, заразительный (о силе чужого примера, стремления, энтузиазма)
Хас да буолан бииргэ сылдьар, бииргэ бултуур олус көхтөөх, үчүгэй буолааччы. Н. Якутскай
Доҕордуу дьоҥҥо Үлэлиир көхтөөх, Сынньанар көрдөөх, Ким эрэл доҕордоох — Ол дьоллоох! П. Тобуруокап
Мин от охсон кудулуппутум, субуу субуулаан өрүкүппүтүм, …… кыдама кыдамалаан мадьарыспытым — ол барыта кэрэ, үчүгэй да, көхтөөх да этэ! А. Бэрияк
2. Күргүөмнээх, үлүмнэһиилээх, үлүскэннээх, үлүһүйүүлээх. ☉ Массовый, многолюдный, увлекающий, азартный
Алаадьы арыылааҕа үчүгэй, үлэ көхтөөҕө ордук (өс хоһ.). Дьиҥнээх үөрүү үтүө көхтөөх. Амма Аччыгыйа
Ыһыах бары көрүн-нарын, Ыһыах көхтөөх оонньууларын Ырыа-тойук Ыаһахтаах Ыччаттарбыт күөдьүттүлэр. М. Хара
Ойуунускай национальнай-культурнай тутууга саамай көхтөөх, айымньылаах салайар үлэни ыыппыта. «ХС»
3. Күө-дьаа, сэргэх. ☉ Оживленный, живой
Кинини [оҕонньору] кытта аргыстаһар тугунан эрэ ордук сэргэх, көхтөөх, өссө ордук көрдөөх да диэх курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Итиннэ-манна көхтөөх кэпсэтиилэр доргуһаллар, бастакы кэмчиэрийсии, тардынсыы ааһан эрэрэ биллэр. В. Яковлев
Дьон бары намыһах уҥуохтаах, өтөгөр түөстээх, саҥарбыт-иҥэрбит көхтөөх аргыспытыгар хайыспыттара. Н. Заболоцкай

ас диэнтэн бэй., атын. туһ.
1. Туох эмэ сабыылаах турбута арылын, арыллан кэл (хол., аан). ☉ Открываться, быть открытым (напр., о двери)
Хаайыым күлүүһүн тыла халыгыраата, аан аһылынна, икки ньиэмэс киирдэ. Т. Сметанин
Аан аһыллар. Утуу-субуу улаханнык куттаммыт, соһуйбут дьон киирэллэр. Н. Якутскай
Утуйбут куорат уһуктар — Олбуордар ааннара аһыллар, Ынахтар тахсан маҥыраһаллар. С. Васильев
Ким кэлбитигэр соччо сэҥээрбэккэ кинигэтигэр умса түһэн олорбут киһи, оттомноохтук көрбүт күөх харахтара мичээрдээбитинэн, икки чараас уостара аһылла түстүлэр. П. Филиппов
△ Икки аҥыы арылын (хол., быыс). ☉ Раздвигаться, раскрываться (напр., о занавесе). Быыс оргууй аһылынна
□ Кулууп түгэх саалатын быыһа аһыллан икки аҥыы тэлэлиннэ. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ бүөлэнэн, сабыллан турбута арылын. ☉ Раскупориваться, распечатываться, открываться (напр., о бутылке). Остуолга турар бытыылкалар аһылыннылар
□ Бочуонак хайдах аһылларын киниттэн ыйыта да барбатылар, кини этиэн иннинэ бэйэлэрэ быһаардылар. Амма Аччыгыйа
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлар. Н. Якутскай
3. Туох эмэ хатааһына төлөрүй, арылын (хол., күлүүс). ☉ Отпираться, отмыкаться, быть отпертым, отомкнутым (напр., о замке). Ампаар күлүүһэ нэһиилэ аһылынна — дьэбиннирэн хаалбыт
4. Ким-туох эмэ кистэлэҥэ, итэҕэһэ уо. д. а. арылын, биллэн хаал. ☉ Обнаруживаться, раскрываться, вскрываться (напр., о какой-л. тайне, недостатке кого-чего-л.). Кинилэр баар-суох кистэлэҥнэрэ аһылынна
□ Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Аҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев
«Холбос» киһитэ бастаан Алдаҥҥа баһаам элбэх көмүс аһыллыбытын, онно сүүһүнэн оробуочайдар кэлбиттэрин туһунан кэпсээтэ. И. Никифоров
5. Саҕалан, тэрилин (ханнык эрэ үлэхамнас, хайааһын туһунан). ☉ Начинаться, открываться, быть открытым (напр., о школе и т. д.)
Манна ити курдук аан бастаан ситэтэ суох орто үөрэх оскуолата аһыллыбыта. П. Филиппов
Европаҕа иккис фронт аһыллыбыта буолуо дуо? Амма Аччыгыйа
Биирдэ бэс ыйыгар биһиги холкуоспутугар лааҕыр аһыллар сураҕа иһиллибитэ. И. Гоголев
Мантан салгыы сарсыҥҥы күн Оренбург куораты сэриилээн ылар туһунан кэпсэтии аһылынна. Эрилик Эристиин
6. Оһон, үтүөрэн иһэн тохтоон хаал, сэтэрий (баас, урукку ыарыы туһунан). ☉ Вновь раскрываться, вскрываться, вновь разбередиться (о ране, старой болезни). Спиридон Дмитриевич араанньыта аһыллыбыт
□ Саатар, атаҕым бааһа аһыллан, Сир өтүппэт соругар ылларан, Бэйэм эмиэ санааҕа баттатан, Буомнаан сылдьарбын кини көрбөтүн. И. Егоров
♦ Айаҕа аһылынна көр айах I
Иккис бытыылка түгэҕэ кууруута Сыгынньах ойуун хаана сымнаата, Алыһардаах удаҕан айаҕа аһылынна. Н. Якутскай
Остуолтан туран эрдэхпинэ, Даайам айаҕа дьэ аһыллыбыта. Софр. Данилов
Оҕонньор айаҕа аһыллыбытыттан мин улаханнык үөрдүм уонна биир тылы сыыһа түһэрбэккэ сэргээн истэн олордум. И. Данилов
Уоһа аһылынна көр айаҕа аһылынна. [Охоноон] оннук элбэх саҥата суох буоллар да, уоһа аһылыннаҕына, кими баҕарар астыннарыан сөптөөх лоп бааччы сэһэннээх. Н. Кондаков
«Арыгыны элбэхтик истэхтэринэ уостара аһыллыа», — дии санаан, оҕонньор сотору-сотору үрүүмкэлэргэ арыгы кутуталаан бычалытар. Н. Якутскай
Ол киэһэ Эркэй уоһа аһыллан, эмис собо миинин иһэ-иһэ, сылгыһыт буолбутун усталаах-туоратыгар түбэһитэлээбит араас быһылааннарын туһунан кэпсии олордо. И. Федосеев
Хараҕа (хараҕа-кулгааҕа) аһылынна көр харах. Бачча сааспар диэри олоҕу билбэт да буолар эбиппин. Билигин эрэ хараҕым аһылынна, билигин эрэ олох аҥаар кырыытын көрдүм. П. Ойуунускай
Собостуопкалааччылар саҥа күүһү ылбыт, харахтара аһыллыбыт, сүрэхтэрэ чэпчээбит курдук хорсуннук, эрдээхтик тутталлар-хапталлар. П. Филиппов
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ
Хонноҕо аһыллар көр хоннох. Баһыкыйа, кырдьык, санаата көммүт быһыынан, хоннохторо улам аһыллан, убаҕас кыллаах уһун кутуруга охсуллан, айаннаан кудулутта. Амма Аччыгыйа
Хас күн аайы үлэ үлүскэннээхтик баран өрөһөлөнөн истэ. Кэнникинэн, оннооҕор Хаадьаҥ Гаврил хонноҕо аһыллан, син балай эмэ сабаһар буолбута. М. Доҕордуурап
Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. ЧМА СБ. Киэһэнэн, сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
Этин сааһа аһылынна көр эт II. Маайа, бу сэһэни истэн олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталаан сырытта. Н. Якутскай
Кэтириис ити тыллары истээт, кулгааҕа итийэ, этин сааһа аһылла түстэ, ойон туран таһырдьа ыстанна. С. Новиков. Сыанаҕа атыллаатар эрэ этин сааһа аһыллан, кэтэҕин аһыттан тилэҕэр тиийэ эмискэ «дьар» гына түһэрэ. Н. Лугинов
Тэҥн. куйахата күүрдэ. Этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Баабыр күрүөҕэ тиийиитигэр, киниэхэ онно туох да суоһаабатын биллэр даҕаны, этэ аһыллан, дьигис гынан ылла. Н. Заболоцкай
Аҕата уламулам ыксаан, этэ аһыллан, куйахата күүрэн барда. Н. Павлов
Эт-этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Харах уутун көрөөт, һиатак [кыыс] этэтэ аһыллан, дьигиһийэн, мэнэрийэн эрэр курдук буолбута, таҥаһын тэллэхтэрэ тыал көтүтэн эрэр сэбирдэҕин курдук дэйбиирдэммиттэрэ. Эвен фольк. Өксүүнньэ, өлбүт киһи ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ

1. аат.
2. Мууһу аллардахха тахсар уулаах чөҥөлөк. ☉ Отверстие во льду, прорубь, лунка
   Ойбон мууһун ыраастыыр сүүр курдук оҥорон, онон бултаабыттар. Далан
   Күөл ортотугар төгүрүк ойбон аллараллар. М. Попов
   Балыксыттар тууларын субу аҕай көрбүттэр, ойбонноро буруолуу сытар. Сэмээр Баһылай
3. кэпс. Кыыл баһын оройо, дьулайа. ☉ Теменная часть головы зверя (уязвимое место)
   Эһэ ойбонун тэһэ оҕустахха, кини бэрт улахан куттала суох. ПЭК СЯЯ
4. этногр. Ойуун биилиттэн үөһээ өттүгэр баар көҥдөй сирдэр (кыырарыгар турукка киирэн баран, ол сиригэр уһуктааҕынан, биилээҕинэн да анньыннаҕына туох да буолбат, хаан да тахсыбат). ☉ Полые неуязвимые места туловища шамана (во время камлания, в состоянии транса, шаман может воткнуть в такое место что-л. острое, а тело при этом остаётся целым и невредимым)
   Дьиҥнээх ойууннар, удаҕаннар эттэригэр-сииннэригэр хастыы да ойбонноох буолаллар. И. Гоголев
   Итинник былырбылыргыттан улахан айдарыылаах, ойбонноох эрэ ойууннар оҥорор кыахтаахтара. ИПН АОК
5. даҕ. суолт. Толору, түгэҕэ көстүбэт астаах (иһити этэргэ); дэлэгэй, бараммат (аһы этэргэ). ☉ Переполненный так, что не видно дна (о сосуде); обильный, в изобилии (о еде)
   Бадаайы хамыйаҕын ылан кытыйаҕа ыытан кэбиспит, онтукайа ким баҕарар иһэр ойбон кытаҕа буолбут. Саха фольк. Былыргы урууга кымыһы уонна эти кытта хайаан да ойбон саламаат, арыылаах суорат баар буолар эбит. Далан
   Киэһээҥҥи аһылыкка Маарыйа эмээхсин икки уһаат кымыһы киллэрэн, ойбон кымыс аһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Ойбон баас нор. айымнь., поэт. — ааһан-араҕан биэрбэт ыар өйдөбүл. ☉ Глубокая рана (душевная)
   Уоттаахкүөстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
   Сэрии, оһол уота умуллан Ойбон бааспыт оһоруллан, Илиилэрин ньыппарынан Үлэ дьоно турдулар. Эллэй
   Саха норуота, Иннигинэн дьулуруй Улуу аҕа дойдубут Ойбон бааһа остун диэн. С. Васильев. Ойбонун тап — тоҕоостоох түгэни таба туһан, мүччү тутума; ким эмэ санаатын тап. ☉ Не упустить, использовать момент; найти подход к кому-л.
   Санин киһитин санаатын көтөҕөөрү ойбонун таппыта, уоскутар тылы чуо булбута. И. Тургенев (тылб.). Уолбат ойбон — дэлэйэ, эбиллэ турар ас-үөл, бараммат баайдуол. ☉ Неиссякаемый источник изобилия и богатства
   Уолбат ойбон, Уйгубыйаҥ Дьоллоох туона, Кэскиллээх тэлгэһэ Алгыстаах ыһыах Биһиэхэ буолла курдук! Саха нар. ыр. I
   Аттаах хонуга, Сатыы өйүөтэ Уолбат ойбон Чөҥөрө чүөмпэ буолаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Солооһуммут, уулаатахха быһаҕас түспэт уолбат ойбон курдук, үрдүк үүнүүнэн өрүкүйэн эрэр. М. Доҕордуурап. Хайыр (хайырбыт) ойбон харахтаах фольк. — дириҥник чөҥөрүйэн көстөр харахтаах (Дьыл оҕуһун хоһуйарга тут-лар халбаҥнаабат олук). ☉ С глубоко посаженными глазами (постоянный эпитет для описания символа зимы — по представлению предков, огромного быка изо льда)
   Дьыл оҕуһа Болуо муус муруннаах, хайырбыт ойбон харахтаах Кыаһаан муус кыламаннаах. Саха фольк. Көмнөх хаар көлөһүннээх, Хайыр ойбон харахтаах, Уһун ураа муостаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Кулгаах (үтүмэх) ойбон көр кулгаах
   Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар Кулгаах ойбонноро диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Күрэх ойбоно балык. — муус аннынан муҥхалыырга балыгы нырыылаан күрэтэр кыра-кыра ойбоннортон биирдэстэрэ. ☉ Одна из маленьких прорубей, через которую при подлёдной ловле неводом длинными жердями гонят рыбу
   Күрэх ойбонноро диэн Көҥүрүтэн истилэр. «ББ». Ойбон арыы эргэр. — урут сахалар ууллубут ынах арыытын этэллэрэ (хол., ыһыахха). ☉ Топлёное сливочное масло (напр., приготовляемое для угощения на празднике Ысыах)
   Ордьоох баай кыыһа улахан түһүлгэ ортотугар ынах арыытын уулларан баран, саар ыаҕаска кутан, ойбон арыы диэн оҥорбут. М. Соров
   Сүрүн остуолга ойбон арыы ууруллара. В. Кондаков
   Былыр ыһыахха ууллубут арыыны улахан иһиккэ кутан, иһэн күрэхтэһэллэрэ үһү, ону ойбон арыылаах ыһыах диэн ааттыыллар. КЕФ СТАҮө. Ойбон ас эргэр. — былыр улахан иһиккэ ууллубут арыыга лэппиэскэни тооротон уонна сылгы иһин кырбаан кутан оҥорор астара (урууга ыалдьыттары күндүлүүр астара). ☉ В старину: блюдо, представляющее собой большое количество масла с крошёными лепёшками и конскими внутренностями в огромном сосуде (угощение для гостей на свадьбе)
   Уруу саҕаланыыта ыалдьыттарга ойбон аһы амсаттылар. Ойбон баас көр баас II. Хотойу үс төгүрүк сылга иитиэхтииргэ сөбүлэһэн, ойбон баастарын бэйэтэ билэринэн отоһулаан эмтээн кэбистэ. Д. Апросимов
   Күн Толомон Ньургустай Тоҕус сиринэн ойбон баастаммыт, Аҕыс сиринэн сырҕан баастаммыт. ТТИГ КХКК
   Ойбон күөл (көлүйэ) — 1) көр күөл. Анньыллыбыт сэргэ мас Охтонсууллан түспэтин, Аллаһыылаах ойбон күөл, Уута уолан бүппэтин. Күннүк Уурастыырап
   Бөһүөлэк анныгар бүөрдүү түһэ сытар быыкаа уһун синньигэс ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай; 2) ойбоҥҥо маарынныыр төгүрүк күөл. ☉ Маленькое круглое озерцо
   Ойбон көлүйэҕэ хомус быыһынан үөмэн киирбитим. М. Тимофеев-Терёшкин. Ойбон тимир этногр. — ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар, ортотугар хайаҕастаах төгүрүк тимир; күһэҥэ (саха итэҕэлинэн бу тимир сири бэлиэтиир, онтон хайаҕаһынан ойуун Аллараа дойдуга киирэн тахсар). ☉ Металлический кружочек с отверстием в середине на спине шаманского костюма (по поверью якутов, кружочек обозначает землю, а вырез — прорубь, лунку, через к-рую шаман спускается в Нижний мир). Ойуун ойбон тимирэ кыырарыгар улахан суолталаах. Ойбонтон уулааһын — өбүгэ оонньуута: уҥа илиигинэн хаҥас кулгааххын, хаҥас илиигинэн уҥа атаххын тутан баран сиргэ турар тугу эмэ (хол., уулаах иһити) төҥкөйөн айаххар кыбытан ылыы. ☉ Старинная якутская игра: прихватывая правой рукой левое ухо, придерживая левой рукой правую приподнятую ногу, игрок должен ртом поднять какой-л. предмет с пола (напр., сосуд с водой)
   Ойбонтон уулааһын — оҕо эрдэхтэн дьарыктаннахха улахан туһалаах буолуон сөп. ФАС ӨОо. Ойбону көһөрүү — өбүгэ оонньуута: муннукка турар икки иһит уутун утары турар икки кураанах иһиккэ тугунан эмэ (хол., хамыйаҕынан) баһан таһарга күрэхтэһии (түргэнник таһан бүтэрбит уонна элбэх ууну таспыт хамаанда кыайар). ☉ Старинная якутская игра: из двух сосудов с водой нужно перетаскать воду чем-л. (напр., черпалкой, большой деревянной ложкой) в пустые сосуды, стоящие напротив (побеждает команда, к-рая первой опустошила один сосуд с водой и у к-рой оказалось больше воды в другом)
   Ойбону көһөрүүгэ хас да киһи икки аҥыы хайдыһан оонньууллар. ФАС ӨОо. Ойбон хайыҥа — аллардахха ойбон тула мунньуллан тахсар муус, ойбон кытыытыгар чөмөхтөммүт муус. ☉ Ледяной валик вокруг лунки проруби
   Сэбирдэх [киһи аата] маҥкытын төбөтүн ойбон хайыҥар тирээн баран, куоҕалдьытан куйуурун бадараанын тэбии турда. Амма Аччыгыйа. Сулгаах ойбонноро балык. — муҥха икки ойоҕоһунан сөп түбэһиннэрэн алларыллар кыра-кыра ойбоннор (түһүүттэн таһаарыы чардаакка диэри муҥханы соһорго аналлаахтар). ☉ Небольшие проруби по обеим сторонам тони для проталкивания вперёд неводных норил (от основной большой проруби, куда опускают невод, до той, через к-рую выталкивают). Сулгаах ойбоннорун аллартаан бүттүлэр
   ср. уйг. ойпаҥ ‘впадина, рытвина’, тув. ойбак ‘небольшая круглая полынья, прорубь’

аат.
1. Киһи, сүөһү, кыыллар истэр уорганнара. ☉ Ухо, уши
[Байбал:] Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕа холорук имнээх, сыаната түөрт уон сүүс. А. Софронов
Хачыгыр кулгааҕа мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла бүрүтэ ылбахтаабыта. Эрилик Эристиин
△ Ырааҕыттан эбэтэр олус кыратыттан иһиллимиэн да сөп тыаһы-ууһу, саҥаны истэр дьоҕур. ☉ Чуткость, острота слуха
Ордук кыраҕы харахтаах, чуор кулгаахтаах, истиҥ иэйиилээх, кэрэни кэрэхсиир кыра уол …… дьикти сиэркилэни оҥорбут. И. Данилов
Мин сытыы хараҕым билэр Эһи ханна бараргытын, Мин сэргэх кулгааҕым истэр Иҥэрсийэр саҥаҕытын. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Тутарга, ыйыырга о. д. а. аналлаах туттар сэп-сэбиргэл, иһит-хомуос ойоҕос өттүгэр баар чааһа (тутааҕа). ☉ Уши (котла, ушата и т. п.)
Маабыра эмээхсин сылабаарын илдьээри икки кулгааҕыттан харбаан баран эмиэ өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Кыһыҥҥы ичигэс бэргэһэ икки ойоҕоһунан түһэн кулгааҕы, сыҥааҕы сабар өттө. ☉ Уши (шапки-ушанки)
Настя бэргэһэтин кулгаахтарын быатын баанар. Н. Якутскай
Билигин өйдүүр: бэл бэргэһэтин икки кулгааҕар иккиэн быалара суоҕа. Н. Габышев
4. эргэр. Былыргы чокуурунан эстэр айаҕынан иитиллэр саа таһыттан ытыах иннинэ буорах кутар кыра көҥдөй тимир туруупката (саа иһигэр кутуллубут иитии буораҕы кытта холбоһор). ☉ Полка (у старинных кремневых ружей)
Баҕырҕай кыҥаан турдаҕына, Уулаах хататынан уот саҕан ылан саа кулгааҕыгар ууран биэрэн эспитэ. Эрилик Эристиин
Сорохтор сааларын чуумпурдууллар, сорохтор сааларын кулгааҕар буорах куталлар. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк. кулкак, тюрк. кулак
♦ Бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно, превратиться в глаза и уши; навострить уши
[Сатыырап:] Чэ, истэбин, бүтүннүү кулгаах буолан олоробун. С. Ефремов. Огдоо кэпсээнин Евгения Петровна бүтүннүү кулгаах-харах буолан олорон иһиттэ. С. Дадаскинов. Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> — көрүөҕү да көрбөт, билиэҕи да билбэт, олохтон хаалбыт, тугу да билбэт-көрбөт буолбут. ☉ Не ведать (не видеть и не слышать) очевидного (букв. у него глаза и уши закрыты); отставать от жизни
[Маайыс:] (аҕатын) Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ?! С. Ефремов
Хайдах, сатаатар, иннигэр баары сатаан көрбөтистибэт гына кулгааҕа бүөлэммит, хараҕа сабыллыбыт хара түөкүнүй!.. «ХС». Истибэтэх кулгаах буол — билэбилэ билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буол. ☉ Притвориться несведущим, ничего не знающим
«Айымньы» холкуос утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олорон истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап. (Киһи) кулгааҕар (кыайан) баппат — тосту-туора, толоос (хол., тыл-өс, саҥа-иҥэ). ☉ Что-л. (речь, молва) из ряда вон выходящее (по бестактности, грубости)
Бу Арбатская истэ олорор тыллара киһи кулгааҕар баппат тыллар этилэр. В. Яковлев
Суруйааччы да, ааҕааччы да кулгааҕар баппат, кинилэр тириилэрин таһынан киирэр тыл-өс туттуллан хаалара ханна барыай?! СГС СЛКСБ. Киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр — киһи болҕомтотун тардар курдук үчүгэй. ☉ Бросаться в глаза
Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон. Кулгааҕар <кулгааххар> куба саахтаабыт <холлубут, чохчойбут> — аанньа истибэт буолбут, дьүлэй, дөйүҥү буолбут. ☉ Быть, стать слабослышащим, тугоухим
Таас дьүлэйи тоҕо «Кулгааҕар Куба чохчойбута!» — дииллэрий?! С. Данилов
Дьиккэр, кулгааххар куба саахтаабыта дуо? И. Гоголев. Кулгааҕа сыаланна түөлбэ. — сынньанна, үлэттэн, эрэйтэн быыһанна. ☉ Отдохнул, отдохнул от работы, забот. Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) — ону-маны элбэҕи билбит, онон кыраны сэҥээрбэт, ахсарбат буолбут (киһи). ☉ Видавший виды, бывалый (о человеке, к-рого ничем не удивишь; букв. его уши и глаза стали глубже)
У лахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии. Далан. Төһө саха киһитэ …… Көрбөтөҕүн көрөөрү, билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? «Кустук». Кулгааҕа-хараҕа <кулгаахпыт-харахпыт> киэҥ — сэрэн, барыта биллиэ, иһиллиэ, иһиллибэт-биллибэт суох. ☉ Все видит, все слышит, все становится явным, ничего нельзя скрыть (букв. уши и глаза широко раскрыты)
Быктарар күннээх буоллаххына бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһи кулгаахпытхарахпыт киэҥ, илиибит уһун. Болот Боотур
Партийнай киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕа-хараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап. Кулгааҕа эрэ истэн хаалла — өйдөөбөккө эбэтэр соһуйан саҥаран кэбистэ. ☉ Непроизвольно, нечаянно сказать что-л., ляпнуть что-л. неожиданно для себя
«Миэхэ тылла аҕал», — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. П. Ойуунускай. «Саар-тойон, санаабын Сайа эттиҥ...» — диэн кээстин — Кулгааҕа эрэ иһиттэ. Эллэй. Кулгааҕын ас — ким эмэ билбэтэҕин билэр, истибэтэҕин истэр гына үөрэт, өйдөт. ☉ Открыть глаза кому-л.
Кубалар кылбаҥныы аастылар, Хааллардылар кэрэлэрин сүрэхпэр, Мин дууһабын, мин кулгаахпын астылар Кэрэни кэрэхсээһин кэрэ үөрэҕэр. С. Данилов. Кулгааҕын быс — тугу эмэ кимиэхэ эмэ ааспакка-арахпакка эт, мээрилээ. ☉ Надоедать кому-л. своей навязчивой болтовней. Кулгааҕын сымнат <минньит> — иһитиннэрэн астыннар, уоскут. ☉ Удовлетворить, успокоить кого-л. каким-л. сообщением
Саҥаҕын истэммин кулгааҕым сымнаата. Н. Павлов
Күөрэгэй чыычаахтар ырыанан кулгааҕы сымната сатыыллар. Эрилик Эристиин. Кулгааҕын таһынан (аһар, ыыт) — болҕойон истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ Не брать во внимание, пропустить мимо ушей
Великанов этиитин ким да өйөөбөтөҕө, истибэтэх курдук, кулгаахтарын таһынан аһарбыттара. Н. Якутскай. Дьон көрдөөх-нардаах тылын-өһүн кулгааҕын таһынан аһарынар. А. Федоров. Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) — элэс, быстах, болҕойбокко (иһит). ☉ Специально не прислушиваясь, краем уха (слышать)
Оччо чуолкайа суох кэпсэтиини кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
Ылдьаа көннөрү бириэмэҕэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. Н. Заболоцкай. Кулгааҕын үргээ — кими эмэ туох эмэ буруйун иһин кэһэт, кырбаа (үксүн оҕо туһунан этэргэ). ☉ Драть уши кому-л.
Эн …… кинини кулгааҕыттан үргүүр курдук туттаҕын. ПП Дь. Кулгааҕын үүттээ — ааспакка-арахпакка биири хосхос этэн, көрдөһөн салгыт. ☉ Надоедать беспрестанными просьбами, прожужжать уши
«Хайа, ийээ, хаһан таҥараҕа тиксэ барабыт?» — диэн күн тура-турабын кулгааҕын үүттүүр буоламмын, кыратык мөҕүллэтэлээн ыллым. Р. Кулаковскай. Кулгааҕыттан сиэт — кими эмэ тугу да билбэт курдук санаан олус ымпыктаан-чымпыктаан ый-кэрт, быһаар. ☉ Водить кого-л. за руку
Мин уолчааным сааһынан эрэ эдэр, оттон араас мааныларга үөрэннэ, биллэ-көрдө аҕай. Ону эн киһиҥ, уруккутун курдук, кулгааҕыттан сиэтээри гынар үһү. А. Сыромятникова. Кулгаах тааска биэр (саай) — кулгаахха оҕус, кулгаахха сырбат. ☉ Дать, ударить в ухо
Бэйэ-бэйэлэригэр мохсоҕол курдук ыстанан түсүһэн, кулгаах тааска бэрсибитинэн барбыттар. Саха фольк. Анараа киһи Томороону кулгаах тааска биэрдэ. Болот Боотур. Кулгаахтаах иһиттин, харахтаах көрдүн — киһи барыта иһиттин, биллин. ☉ Пусть знает всякий, пусть знают все, имеющий уши да услышит, имеющий глаза да увидит. Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө — кистээн, кимиэхэ да биллэрбэккэ, көрдөрбөккө. ☉ Тщательно скрывая, чтобы ни одна живая душа не знала
Ийэлээх аҕата кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө кистээн-кистээн оҕолообуттар. «ХС». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө — үүнүөхтээх-сайдыахтаах үүнүө-сайдыа (кыайан тохтоппоккун). ☉ соотв. чему быть, того не миновать (букв. уши останутся, а рога отрастут)
Кулгаах-харах иччитэ буол көр кулгаах иччитэ буол. Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Ньукулаас, кулгаах-харах иччитэ буолан, хамсаабакка тыаһа суох кэтэһэн олорбохтоото. «ХС». Кулгааххарах көмүстээн этэр түөлбэ. — уоскутаары тугу эмэ дьиҥ кырдьыгынан буолбакка, киэргэтэн-тупсаран этэр. ☉ Говорить неправду (смягчая остроту истинного положения) ради успокоения или утешения кого-л.. Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр — истибитин-көрбүтүн да ситэн өйдүүр кыаҕа суох (киһи). ☉ О человеке, не способном воспринимать услышанное и увиденное (букв. у дурного человека уши находятся у основания его хвоста)
Ээ, «куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр» диэн ити буоллаҕа. Эрэйдээх, итинэн төһөнү хомуруйан туһаннаххыный?! Амма Аччыгыйа. Хаптаҕай кулгаах истибэтэх — олус дьикти, ким да ханна да билбэтэхкөрбөтөх дьиктитэ. ☉ Диковинка невиданная, невидаль
Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар. Эллэй. <Хаптаҕай> кулгаахтаах истибэтин, <хара> харахтаах көрбөтүн — букатын ким да истибэтин, билбэтин. ☉ Имеющие уши да не услышат, пусть никто не узнает
Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харах-таах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
◊ Кулгаах анньыыта эмт. — кулгаах тымныйан ыалдьыыта. ☉ Отит
Пенициллини араас сэтэрийэр уонна ириҥэрэр процесстары, холобур сэбиргэхтэтиини, кулгаах анньыытын, ангинаны уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ олус ситиһиилээхтик тутталлар. КВА Б. Кулгаах быата — сыарҕа олгуобуйатыгар дуҕа төбөтүнэн эрийэ кэтэрдэн, аты сыарҕаҕа (тэлиэгэҕэ) көлүйэр быа; хомуут кулгааҕын быата. ☉ Гуж
[Сөлүөрэ] аны иннин диэки кып-кыычыгырас тыас иһилиннэ. Онтон өйдөөбүтэ, хомуут кулгааҕын быата кыычыгырыыр эбит. И. Сысолятин
Дуга биир өттүн хомуут кулгааҕын быатыгар уган олгуобуйаҕа сыһыары тутан бодьуустаһа турдум. «ХС». Кулгаах кэрэтэ — сылгы кулгааҕын үөһэ бүүрүгэ бэйэтин өҥүттэн атын хара эбэтэр сырдык буолуута. ☉ Светлая или темная каемка вдоль верхнего края ушей у лошади
Кулгаах кэрэтэ диэн эмиэ баар буолар. Кулгаахтарын бүүрүктэрэ бэйэтин дьүһүнүттэн ураты хара эбэтэр сырдык буолааччы. Сорох сылгы кулгааҕын төбөтө хара буолар. ОМГ ЭСС. Кулгаах ойбон — күөлгэ муус үрдүнэн муҥхалааһыҥҥа үтүмэҕи сүүрдэр ойбон. ☉ Маленькая прорубь для проведения релей невода (при подледной неводьбе)
Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар, «Кулгаах ойбонноро» диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Кулгаах сарыыта — кулгаах тас истэр хайаҕаһын орто кулгаахтан араарар чараас тыыллыгас быыс (бүрүө). ☉ Барабанная перепонка
Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. ПП ОА. Кулгаах хастар — кулгаах кулугутун ыраастыырга аналлаах кып-кыра ньуоскаҕа маарынныыр тэрил. ☉ Уховертка, ухочистка. Кулгаах хастарым ханна түһэн хаалла? Кулгааххын чөрбөт — туох эрэ кэрэхсэбиллээҕи истэн, сэргэҕэлээ. ☉ Навострить уши, слушать весьма заинтересованно. Кулгааххытын чөрбөтүн, доҕоттоор! Кулгаах эминньэҕэ — киһи кулгааҕын алын өҥүргэһэ суох сымнаҕас тирии өттө. ☉ Мочка (уха)
Уҥа кулгааҕын эминньэҕин туппахтанна. Софр. Данилов
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кэҕэ кулгааҕа көр кэҕэ. Кэҕэлэр күөх кулгаахтара «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыаһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС». Эт кулгаахпынан (истибитим) — тус бэйэм (истибитим). ☉ Слышать собственными ушами
Мин Назардаахха кэлэ-бара сылдьаммын бэйэм илэ харахпынан көрдүм, бэйэм эт кулгаахпынан иһиттим. Р. Баҕатаайыскай
Халлааҥҥа хатанан туран Күөрэгэй ыллаан дьырылыырын Эт кулгаахпынан истэрим наһаа үчүгэй! «ХС»