обжорливый, прожорливый || обжорливость, прожорливость, обжорство.

жадность || жадный; иҥсэ ыт жадная собака; иҥсэ кэбистэрбит он страдает обжорством; иҥсэтэ бэйэтинээҕэр улахан его жадность больше его самого; ср. обот.

1. даҕ.
2. Кыылынан, харамайынан аһылыктанар (кыыллары, көтөрдөрү этэргэ). ☉ Хищный (о зверях)
   Тыа сиэмэх адьырҕаларыттан биир сүдүлэрэ бөрө. Я. Семёнов
   Сылгы чыычааҕа сиэмэх көтөрдөртөн дурдахахха оҥостоору, үксүн дьонноох сиргэ уйа туттара. И. Федосеев
   Кыра сиэмэх кыыллартан саамай адьырҕалара, быһыйдара, сымсалара уонна сыаналаахтара киис. «ХС»
3. көсп. Олус иҥсэлээх, барытын апчарыйар эрэ санаалаах. ☉ Жадный, полный стремления овладеть кем-чем-л., хищный (о человеке)
   Сиэмэх куолай кулаактан Сирбит бэрдин былдьыаҕыҥ! Эллэй
   Алаас муҥунан баайдаах, АлаТорҕон диэн ааттаах Айаҕымсах, сиэмэх бэрдэ Алааһыгар ыаллаах этэ. П. Дмитриев
   Хайдах эрэ кинини ымсыы-түөкэй, сиэмэх буолуо диэх санаам кэлэр. «ХС»
4. Өлөрөр-өһөрөр санаалаах, хаанымсах; сэриинэн ииригирбит. ☉ Жаждущий крови, кровожадный; агрессивный
   Сүрдээх сиэмэх ойуун дииллэр. Болот Боотур
   Гитлер сиэмэх бииһин сиппийиигэ Кини [саха норуота] силгэтэ ситтэ. Эллэй
   [Котенко] өлүгүн кутааҕа укпуттар, Өһүөннээх ол сиэмэх түөкүттэр. И. Федосеев
   Сиэмэх буулдьалар ыйылаһа түһээттэрин кытта, Егоров эмискэ ханна да барбытын билбэккэ хаалар. «ХС»
5. аат суолт. Кыылынан, харамайынан аһылыктанар кыыл. ☉ Хищник
   Быйыл уопсайа оройуон үрдүнэн түөрт уон сэттэ сиэмэх бултанна. «Кыым»
   Бандеров булдун сиэмэх тыыппат, кутуйах үргээбэт. «Кыым»
   ср. телеут. йимэк ‘обжорство’

аат.
1. Аһыахха-сиэххэ наһаа баҕарыы. ☉ Чрезмерное стремление, желание есть, жадность, обжорство
Куттаннар даҕаны, иҥсэтэ тулуппата, сэрэнэн, эмиэ эмэн барда. Болот Боотур
Иҥсэлэринэн, сиэмэхтэринэн абытай көтөрдөр этилэр. И. Федосеев
Онуоха абааһылар иҥсэлэрин ханнарар гына, кинилэргэ айыы дьонун ымсыытын-оботун көрдөрбөт курдук, түһүлгэ дьуухалатын барытын хомуйуохха наада. С. Курилов (тылб.)
2. сөбүлээб. Бэйэҕэ туһанар эрэ туһугар үлүһүйүү; кыраҕа баҕа туолбат буолуута, өссө аһара наадыйыы. ☉ Жадность к чему-л., алчность
[Баһылай:] Түҥэтиккэ син бэйэбитигэр тиксиэ диэн иҥсэлэригэр ити айылаах оҥороллор. Амма Аччыгыйа
Иҥсэ, өс, сэрии суоҕа буоллар, дьон дьоллоох олоххо тиийбитэ ыраатыа этэ. Суорун Омоллоон
Иҥсэтин көр эрэ! Биир саарба биир түөһүгэр күннээх хара саһыл, тоҕус кугас саһыл киниэхэ аны мыыныылаах буолбут. В. Протодьяконов
Эйигин [тайаҕы] биир киһи иҥсэтэ Олохтон араарда, Эрэн дуу, билигин кэтиэхпит, Ол дьаарай тохтуоҕа. Н. Босиков
♦ Иҥсэ кэбистэрбит - наһаа оботтоохтук аһыыр, туох да аска топпот буолбут. ☉ Страдать обжорством
Кини сиэнэ Сээчик кэллэҕинэ, ити иҥсэ кэбистэрбит көтөрдөртөн сорох-сорохторун хайаатар даҕаны сайылатар санаалааҕа. И. Федосеев. Иҥсэтэ көптө - 1) аһыансиэн наһаа баҕарда. ☉ Разыгрался аппетит у кого-л.
Буспут собо минньигэс сыта аччык дьон муннуларыгар дьар гына түһэр, иҥсэлэрин көбүтэр. Н. Якутскай
Аччыктаабыт куртаҕа ас киирбитин билэн түүрүллэҥнээн, иҥсэтин көбүттэ. М. Доҕордуурап
Дьэ, Мичил, мииммитин иһиэххэ дуу?.. Сыта дыргыйан, минньигэһэ диэн сүрдээх. Мааҕыттан мин иҥсэбин көбүтэн ахан биэрдэ. Г. Колесов; 2) туохха эмэ ымсыыран баҕарда (ыла, сии, тутта охсоору). ☉ Быть, стать алчным; страстно возжелать что-л. Сүөдэр Бэһиэлэйэп Лэглээрдэр «Дулҕалаахха» оттообут отторугар иҥсэтэ көбөр. Амма Аччыгыйа
Аан дойду торҕон бөрөтө, бастыҥ ороспуойа ньиэмэскэй фашизм ыкса ыалын ыйыстан, чугастааҕы ыалын кураанахтаан баран, иҥсэлээх иҥсэтэ көбөн …… көҥүл күн айыы сиригэр - Сэбиэскэй Сойууска саба түспүтэ. Суорун Омоллоон. Тэҥн. обот, соллоҥ
ср. казах. еҥсэ 'иметь страшную жажду'

аат.
1. кэпс. Иҥсэ көбүүтэ, аһара иҥсэрии. ☉ Обжорство, ненасытность, чрезмерное желание есть
Эһэ олус обото киирбит көрүҥнээх, ыт курдук кыҥнаҥныыр, санаабар балыктаах биэдэрэбин кыҥастаһар, сыраана таҥнары санньылыйар. Н. Заболоцкай
Обоппун кыайан туттумматым чахчы. Ф. Постников
Сордоҥ оботун омунугар Оннооҕор оҕотун ыйыстар. Айталын
2. көсп. Ымсыы, топпот-туолбат быһыы. ☉ Алчность, чрезмерная жадность
Уон тарбахпар оботто уган кулу, биэс тарбахпар мэнэгэйдэ кэбиһэн кулу. ПЭК ОНЛЯ I
Батталтан барҕарбыт кулаактар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин
Бу дойдуга оҕуруктаах соҕус дьоннор оботторо оонньообута. П. Филиппов
♦ Обот-дугуй кымньыы фольк. — киһини дьулатар, олус тыастаах-уустаах, мэктиэтигэр уотунан уһуурар кымньыы. ☉ Вселяющий ужас, гудящий, высекающий искры кнут
Сол туран Суо Хотун дьаалы обургу Суостаах-суодаллаах, уоттаах-чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсуолуу турара үһү. Саха фольк. Кыыс Чаҥыйдаан Хотун эбэ обургу Ордоотуу-ордоотуу уоттаах чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсон аххан эрэр эбит. Саха нар. ыр. I. Обот иччитэ итэҕ. — иҥсэ иччитэ. Сахалар былыр оһох тыаһаатаҕына «обот иччитэ» иһиирэр дииллэрэ. Кинилэр санааларыгар, обот иччитэ, оһох оттулуннаҕына кэлэн, астарын «сүрүн» илдьэ барыан сөп. Ол иһин баар дьон улаханнык уһуннук иһиирэн биэрэллэрэ уонна этэллэрэ: «Мин ордук үчүгэйдик, күүскэ иһиирдим». Инньэ гыннахтарына аһыыр астара сылы быһа «кутун-сүрүн», иҥэмтиэтин сүтэрбэт диэн итэҕэйэ саныыллара. ☉ Дух жадности
В старину якуты, услышав треск в печи, говорили, что это свистит «дух жадности». Они верили, что в натопленном камельке появляется дух жадности, способный вытягивать сүр пищи, еды. Присутствующие при этом свистели так же, но более продолжительно и говорили: «Мой свист лучше и сильнее!» Они были уверенны, что если сделать так, то в течение года их пища сохранит свои жизненные силы. Былыр сахалар көмүлүөк оһох уота тыһырҕаан тыаһыырын «чупчуруйар», «обот иччитэ», «иһиирэр» дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Обот (иҥсэ) кэбистэр көр иҥсэ. Иһим үллүөр диэри уу-хаар, соҕоон аһы иһэн бордурҕатабын да, ордук обот кэбистэрэн иһэбин. Ф. Постников. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Тууһу сиир табалар оботторо көбөр. ПСБ ГБҮ
Сарсыарда көөнньөрбөнү сиэтии сүөһүгэ олус туһалаах, иһин-үөһүн уһугуннарар, оботун көбүтэр. «Кыым»
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС»
◊ Обот түү (быччархай) зоол. — кус, көтөр кутуругун төрдүгэр сыа быччархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү. ☉ Шелковистый пух у основания хвоста птиц над сальными железами
Кус кутуругун төрдүгэр биир чөмөх ньуолах обот түүтүн быһа тардан быраҕар. Амма Аччыгыйа
[Чыычаах] түүтүн куурдуммут, тумсунан биирдии сыыйан ыраастаммыт, арыынан оҕунуохтаммыт, арыыта обот түүтүгэр баар. Суорун Омоллоон
Тирии быччархайдарыттан кутуругун төрдүгэр баар обот быччархайа эрэ сайдыбыт: ол быччархайыттан көтөр, тумсунан арыы таммаҕын ыган таһааран, түүтүн оҕунуохтанар. ББЕ З
ср. кирг. ободой ‘жадность, ненасытность’