1. прич. от обитать; 2. прил. киһилээх, киһилээх-сүөһүлээх; обитаемый остров киһилээх-сүөһүлээх арыы.

несов. I. (существовать) олор, сырыт; жить зажиточно байылыаттык олор; жить в хороших условиях үчүгэй усулуобуйаҕа олор; жить на чужой счёт атын киһи үбүгэр олор; 2. (проживать, обитать) олор, сырыт, үөскээ; он живёт в Ташкенте кини Ташкеҥҥа олорор; я жил там три года мин онно үс сыл олорбутум; рыба живёт в воде балык ууга үөскүүр; # жйл(и)-был(и) баар этилэр, олорбуттара; жить-поживать олор да олор (ос-туоруйаларга туттуллар этии); велеть (или приказать) долго жить ел.

туохт. Түһүлгэтэ оҥоһун, тэрин. ☉ Организовать стоянку, разместиться в виде круга
Кырдал хонуу тэлэллэр Кыһыл быраан тэллэҕэр Түмсэн оонньуох дьоҕоостук Түһүлгэлээн олорон. А. Абаҕыыныскай
Тума Дьүөгэтинээн тэйиччи эргийэ хаампахтаан иһэн түһүлгэлээн олорор кырдалларын диэки эмиэ салалыннылар. У. Нуолур
Ыалдьыттардыын, ыаллардыын, Дьоһун-мааны дьоннордуун Төгүрүйсэн, эргийсэн Түһүлгэлээн түһэн иһиҥ. «Чолбон»
△ Ханна эмэ олохсуйан олор. ☉ Обживать что-л., обитать где-л. Эбээн норуота түһүлгэлээн олорор, үөрэнэр, үлэлиир киинэ — Тээнэ бөһүөлэгэ. «Чолбон»

I
сы7. Ханнык эмэ сири ордук сөбүлээн, биһирээн (олохсуй, олор). ☉ Привязываясь к какому-л. месту, которое по вкусу (обосновываться, постоянно обитать)
Амма эбэ былырбылыргыттан ыал-дьон бөҕө уутуйан олорбут, сорохтор барҕара байбыт сирдэрэ. «ХС». Томпо Кириэс Халдьаайытыгар сүөһү ииттэр, от оттуур монгуол тыллаах өбүгэлэрбит тиийэн олохсуйбуттар уонна Даадар үрэҕи быйаҥнааҕын сөбүлүү көрөн, хайҕаан …… киниэхэ уутуйан олохсуйбуттар. «Чолбон»
[Оллоҥсо] киис, тииҥ, араас кылааннаах түүлээх уутуйан үөскүүр сирэ диэххэ сөп. «Кыым»
II
сы7. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүйэн, ылларан. ☉ Сильно увлекаясь чем-л. «Оруоллары» үллэстии олоҥхоһут дьоҕурунан, ханнык көрүҥү уутуйан, ордук үчүгэйдик толорорунан ыытыллар. КАА ТЛБКҮө
Кини аҥаардас научнай үлэнэн эрэ уутуйан үлүһүйбэтэ. «ХС»
Кини бэйэтигэр дуоспуруннаах, эрэллээх уонна тиэхиньикэни уутуйан таптыыр дьону киллэрэрэ. Г. Николаева (тылб.)

туохт.
1. Элбэхтик сылдьар сир оҥоһун, биир сиргэ тоҕуоруй, хорҕой (кыылы-сүөлү, көтөрү-сүүрэри этэргэ). ☉ Обитать, находить пристанище, укрытие где-л. (о животных, зверях, птицах)
Элбэх суор үүтээниҥ таһыгар баар буоллаҕына, бөрө ыырдаммытын туоһута. И. Гоголев
Бэйи, манан кус тоҕо ыырдаммат буолла, дьэ муода. В. Титов
Бэдэр …… куобах хойуутук ыырдаммыт сиригэр сэмээр үөмэ сылдьан, күлүмэх ойуунан, биирдэ тутан кэбиһэр. «Чолбон»
2. кэпс. Ханан эмэ, ханнык эмэ сиринэн элбэхтик сырыт, кэл-бар. ☉ Быть местом постоянного проживания, пребывания, обитания
Мин тыа сиригэр төрөөн, тиэргэммиттэн тэлэһийбэккэ, өтөҕүм тула ыырданан сааһыран эрэр киһибин. «Сахаада»
Онон ырааҕынан ыырданан бултуур эрэ дьон тугу эмэ булан кэлэллэрэ. ОоТС
Манчаары чугас эргин ыырданара буоллар, хайаан да тутуох этибит. И. Гоголев
Ол түүн өһүөннээхтэрэ ханан ыырданалларын билбитэ уонна өһүн-сааһын ситиһэргэ быһаарыммыта. С. Тумат

I
туохт.
1. Эмискэ туора ыстан, туораан таҕыс, эбэтэр суолу-ииһи бутуйан куот, сас. ☉ Вдруг увернуться, нырнуть в сторону, запутав след, укрыться
Бандьыыттар ханан эмэ төттөрү бургуйан манна тиийэн кэллэхтэринэ да көҥүл. Болот Боотур
Кини [тайах] адьас көнөтүк, иннин хоту барбакка, араастаан бургуйан куота сатыырга санаммыт быһыылааҕа. Далан
Мин тыынан таҥнары устабын. Иннибэр таҥара дьиэтэ көһүннэ, соччо ырааҕа суох эбит, үрэҕим төттөрү бургуйда, таҥара дьиэтэ көстүбэт буолла. М. Пришвин (тылб.)
2. Туох эмэ (хол., уу) аннынан, түгэҕинэн сырыт. ☉ Быть, находиться, обитать под чем-л., в толще чего-л. (напр., воды)
[Икки атахтаах] Муораны түгэҕинэн Муутака балык курдук Бургуйа сылдьар буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өрт уота тиит мастаах, халыҥ көтөҕөлөөх тыаҕа алларанан бургуйан сир кырсын, көтөҕөнү сиэн, мас силиһин батыһан күрүөһүлээн куотаары сордуур. ФВС К
♦ Бургуйар куордаах фольк. — куотар санаалаах, үгэстээх. ☉ Неуловимый, легко ускользающий. Босхо бастардаах, Боҕуйар сүһүөхтээх, Бургуйар куордаах Бороҥ урааҥхай аймахтарын Мудан элбэх буолуон туһугар Кырдьык, кэлээри гыммыт нии! Саха фольк.
II
туохт. Синньигэстик өрө тыккыраан таҕыс (буруо туһунан). ☉ Клубиться, тянуться вверх (о тонкой струйке дыма)
Ыраах саҕахха Буруо бургуйар, Соҕотох яранга Сыыр үөһэ турар. С. Данилов
Урут ол-бу алаастар быыстарыттан сэниэтэ суохтук бургуйан тахсар соҕотох буруолар, ырааппакка эрэ, буруйан сүтэн-өһөн хаалаллара. Г. Нынныров
Кырдьаҕас биир оҕонньор Саҥа хаата тутар, Эмээхсинэ уот оттор, Күрэҥ буруо бургуйар. Т. Сметанин

1. даҕ.
2. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар. ☉ Бездомный, бродячий; бесхозный
   Улуу кыыл охсуук, дьэллик кыыл тэбиик (тааб.: сохсо (килэпси)). Дьиэтэ-уота суох Дьэллик киһи курдук, Дэлби мунчаардым. В. Гольдеров
   Сааскы мэник, дьэллик тыаллар Ханна эрэ саспыттар. Чэчир-80
   Мин тымырдарбар оннук дьэллик [ыраах сирдэринэн тэлэһийэр] хаан сүүрүгүрэр быһыылааҕа. «ХС»
3. Сүүрэлэс, онно суоҕунан көрбүт (харах). ☉ Бегающие, бездумные, без выражения (глаза)
   Долохов, арааһа, өссө да элэктии түһээри, …… кырасыабай, дьэллик харахтарынан кини диэки чаҕылыччы көрдө. Л. Толстой (тылб.)
4. Дойдута, сирэ суох. ☉ Без родины, без отчизны
   Киһи эрэ дойдулаах буолбат, Диэхтээҕим. Ким - күрдьүктээх... Дьиҥнээхтик Дьонугар долгуйбат Дьэллик ыт курдук көстүөхтээх. С. Тарасов
5. аат суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар, тэлэһийэр, дьиэҕэ тохтуурун сөбүлээбэт, кэриимниирин таптыыр киһи, сүөһү. ☉ Бродяга, скиталец, непоседа (о человеке, животном)
   Ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
   Мин курдук дьэлликтэр, быралгылар, хаамаайылар, устугастар, нуучча даҕаны, саха даҕаны элбэх этибит. И. Никифоров
   Дьэ түөкүн хаххан, дьэллик дьэллигэ тардан, албыннаабыт буоллаҕа. Саха ост. I
6. сыһ. суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох, көҥүл-босхо (бар, сырыт). ☉ Без дома, без хозяина, как бродяга (жить, обитать)
   [Күһүнүн тиийэн] Көҥүл барбыт күрүөлэннэ, Хаҥыл барбыт хаһааланна, Дьэллик барбыт кыбыыланна. Саха нар. ыр. I
   Кыра да буоллар, кырыктанна бу ытыҥ - Биллэ көҥүлбосхо, дьэллик барбытын. Л. Попов
   ◊ Дьэллик маҥан (элэмэс) - харах саатар дьиримнэс сырдык; харах иириэх чаҕылхай (элэмэс). ☉ Ослепительно белый (до дрожи в глазах); ярко-пестрый (до ряби в глазах)
   [Бухатыыр дьахтардаах] Чэлгиэннээх киэҥ Дьэллик маҥан Тэлгэһэтин иһигэр Илэ бааччы Дибдитэн киирэн кэллилэр. Күннүк Уурастыырап. [Куралай Кустук] субу баран иһэн сирин ортолуута дьэллик элэмэс табалаах киһини көрсө түстэ. Д. Апросимов. Дьэллик чолбон эргэр. - Дьэллэҥэ былыргы аата (сүтэ-сүтэ киэһэ сарсыарда баар буолар чолбон). ☉ Венера (звезда), букв. блуждающая звезда. Көтөр дьэллик буол - куруук көтө сылдьар буол. ☉ Постоянно летающий (с места на место)
   Суор онтон бэттэх абатыттан хааҕыргыы-хааҕыргыы көтөр дьэллик буолбут. И. Егоров
   ср. тув. черлик, челлик 'дикий'