туохт. Таптаан сытар, тохтуур сирдэн, ыырдан. ☉ Облюбовать место для лежбища
Миитэрэй бөһүөлэк чугаһынааҕы силээҥҥэ ньэкээлээбит икки оҕолоох тайах туһунан кимиэхэ да кэпсиэ суох буолла. Я. Семёнов
Ыккыйы саҕатынан тус-туспа ньэкээлээн кыстаабыт куобахтар бэйэбэйэлэрин диэки сэргэхтик көрсөр, чуҥнаһар кэмнэрэ кэлэн эрдэҕэ. Сэмээр Баһылай

туохт. Илиилээх буол. ☉ Иметь руки
Оҕолорум сордоохтор Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоран-талаан барарга Уһуктаах тарбахтаммыттар, Уоттаах илиилэммиттэр Улуутуйар Улуу тойон биистэрэ Ыраах ыырданыахха дэспиттэр. П. Ойуунускай

даҕ. Үөрүн сиртэн сиргэ көһөрө сылдьар (атыыры этэргэ). ☉ Переходящий с места на место, уводя табун (о жеребце)
Сорох атыыр ырааҕынан ыырданарын сөбүлүүр буолан ырымтыа, онон хаамымтыа атыыры иитэ сатыыр сөбө суох. ОМГ ЭСС

аат. Үлэлээбэккэ эрэ дьон моонньугар, бэлэмҥэ олорор киһи. ☉ Человек, который живёт за чужой счёт, чужим трудом, бездельник, тунеядец
Миигин сууттааҥ, мөҕүҥ, дьоннор, Тунуйаадыс курдук мин Хаарыан күнү олохпор Көдьүүһэ суох сүтэрдим. И. Гоголев
Мэлдьи бэлэмҥэ мээтиргиир, …… Айаҕа аһыырга эрэ аллаах, Тунуйаадыс баҕайыттан Туспа ыырданаарыҥ!.. Р. Баҕатаайыскай
Арыгыһыт, борогуулсук, тунуйаадыс киһи туох аанньа кэскиллээх буолуой. «Кыым»

туохт.
1. Уйалан, хорооннон (бытархай кыыллар, хол., күтэр туһунан этэргэ). ☉ Вырыть нору (напр., о водяной крысе); иметь логово, логовище
Бу ыарҕаҕа, арааһа, уонча кырынаас ордууламмыт быһыылаах. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Ханна эмэ сөбүлээн олохсуй; ыраазынан дугуйданан, ыырданан сырыт. ☉ Поселиться на отшибе, облюбовать какой-л. отдалённый уголок
Кини [Иҥнэри Дьарааһын] манна Сургууһут көмөтүнэн туохха да көстүбэккэ тыаҕа, хонууга ордууланан …… сылдьара. Д. Таас
Кинилэр дьиэлэрэ арыгыһыттар, хаартыһыттар ордууланар сирдэрэ буолар. Кэпсээннэр

1. даҕ.
2. Элбэх киһиэхэ сыһыаннаах, элбэх киһи киэнэ буолар. ☉ Принадлежащий, свойственный всем, касающийся всех, общий
   Кэлин тиһэҕэр уопсай мунньах буолла. Суорун Омоллоон
   Ким эрэ сууйбут таҥаһын уопсай куукунаҕа куурдар. Амма Аччыгыйа
   Сеня хаһыытын уопсай айдааҥҥа Никита эрэ өйдөөн иһиттэ. Н. Лугинов
   «Уопсай бэрээдэктэн ханна туораары гынаҕын!?» — диэн күтүөтэ хатыылаахтык саҥарда. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Сүрүн, биллэр эрэ өрүттэрин таарыйар. ☉ Содержащий только самое существенное, без подробностей
   Ваня маҥнай-утаа уопсай тылларынан бэрт сэргэхтик эппиэттээн истэ. Амма Аччыгыйа
   Хаһыат сорох суруйуулара кэм да уопсай ыҥырыынан муҥурданаллар, сорох боппуруостары сырдатыыга дириҥник иҥэн киирбэттэр. «Кыым». [Салайааччы] мунньахтар ахсааннарын эрэ эккирэтэр, уопсай ис хоһоонноох үгүс уураахтары ылыынан үлүһүйэр быһыыттан букатыннаахтык аккаастаммыта. «Ленин с.»
   2
   аат суолт., уопсай дьиэ диэн курдук. Уопсайдар сүүһүнэн түннүктэрин уоттара чаҕылыһа, сандаара түспүттэр. Далан
   Ханнык да ырайга эн ыырдан, Ханнык да аар ааттан, көй чыыннан, Доҕоруом, эн умнуо суохтааххын Сэргэлээх иккитэ — уопсайгын. С. Данилов
   Икки этээстээх соҕотох дьиэ көстөр — ыаллар уопсайдара үһү. С. Руфов
   ♦ Биир <уопсай> тылы бул көр бул
   Дьыалабыай дьоннор куруутун уопсай тылы булааччылар. ПН ДЫ
   Кини оҕолору наһаа таптыыра, кинилэри кытары түргэнник уопсай тылы булара. ОТК
   ◊ Уопсай аат тыл үөр. — биир уустаах үгүс дьүөрэлии предметтэр бөлөхтөрүн бэлиэтиир аат тыл. ☉ Имя нарицательное
   Таабырын биир суол бэлиэ өттүнэн сирэй ааты уопсай аат суолтатынан туттааччы. Саха фольк. «Күөх Көппө» диэн тыл сүрэҕэ суохтарга иҥэриллэр уопсай аат буолбута. Суорун Омоллоон
   [Оҕолор] предметтэр ааттарын ааҕан, уопсай ааттарын этэллэр, ону учуутал дуоскаҕа суруйар. КИИ МКТТҮө
   Уопсай дьиэ көр дьиэ I. Үс мэндиэмэннээх уопсай дьиэ, чыычаахтарын көтүппүт уйа курдук, иччитэхсийбит. Л. Попов
   Уопсай дьиэ иһэ сып-сылааһынан ил гынна. Н. Лугинов. Уопсай тэтэрээт — кытаанах соҕус тастаах элбэх лиистэрдээх халыҥ тэтэрээт. ☉ Толстая тетрадь в плотной обложке, общая тетрадь
   Суумкаттан килэйээҥки тастаах уопсай тэтэрээти ылан биэрбитин Тогойкин арыйа баттаабыта. Амма Аччыгыйа
   Максим сахалыы хоһооннору институкка сылдьан устубут уопсай тэтэрээтин кырыы дьааһыгыттан хостоон булла. Н. Габышев. Уопсай чилиэн тыл үөр. — холбуу этиигэ киирсэр судургу этиилэргэ барыларыгар сыһыаннаах ойоҕос чилиэн. ☉ Общий второстепенный член в сложносочинённом предложении.

туохт.
1. Атахтаргынан сиргэ тирэн, тирэнэн тур. ☉ Наступать на землю, ступать по чему-л.
Атах тыаһа ыараханнык үктэнэн, хостон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Силиппиэн сөрүүн буор муостаҕа үктэннэ. Софр. Данилов
Оргууй аҕай, сэрэниин-сэрэнэн, үөм-чүөм үктэнэн, болкуон хоһу өҥөйөн көрдө. Н. Лугинов
2. Ханнык эмэ кэмҥэ тиий, тиийэ олор; хайа эрэ сааскын туолар кэмҥэр тиий, төһө эрэ саастаах буол. ☉ Дожить до какого-л. момента времени; достигнуть какого-л. возраста
Дьыл оройугар үктэннибит, аны кыһыммыт тобоҕун этэҥҥэ туоруур инибит. Ойуку
Дора Иннокентьевна икки тыһыынча биир сылга үктэнэн баран, олунньу ыйга Аляскаҕа баран кэллэ. ПНИ ЭД
Саамай оһоҕос түгэҕинээҕи Коля биэһигэр үктэннэ. «ХС»
3
үктээ 5 диэн курдук. Бука, улахан булт — эһэ, тайах да баара буолуо, Лааһар биһиги угаайыбытыгар үктэнэр. Далан
[Бэдэр] бэйэтэ да үөскээбит, ыырдаммыт сиригэр чааркааҥҥа үктэнимтиэ кыыл. «Чолбон»
4. Ханна эмэ тиий, сырыт. ☉ Бывать где-л.; добираться до какой-л. местности
Уол этэҥҥэ кытылга үктэммитэ. Далан
Өлөксөй бачча кэлэн баран өтөҕөр үктэнэр санааланар. У. Нуолур
Амма оройуонун биир уһук нэһилиэгэр — Алтаҥҥа — бөлүүн түүн үөһэ үктэммитим. С. Федотов
5. көсп. Ханнык эмэ суолу тутус, олоҕуҥ суолун оҥоһун. ☉ Встать, ступить на какой-л. путь (жизненный)
Кини өйө-санаата уһуктан, охсуһуу суолугар үктэнэн испитэ. В. Протодьяконов
Олох уустук аартыгар үктэнэн эрдэҕэ. У. Ойуур
Эн билигин биир суолу чуолкай өйдүөхтээххин. Ол киһи куһаҕан суолга үктэнэрэ түргэнин, көнөрө ыараханын. И. Семёнов
♦ Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн көр атах
Маайа …… атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, чөмөйөн хааман баран, соҕуруокка быыһынан ыйдаҥардан көрдө. Эрилик Эристиин
Еремеев атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, ааҥҥа тиийэн иһиллээтэ. М. Доҕордуурап
◊ Күөххэ үктэннэ көр күөх I
Күөххэ үктэннэххэ, дьэ, дьыл таҕыстыбыт диэн өрө тыыналлар, сүргэлэрэ көтөҕүллэр. Күн Дьирибинэ
«Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев

көр тайалҕаннаах
Тайылҕаннаах сис тыа, ат нэһиилэ бадарааннаан тахсар маардара, уонунан улахан үрэхтэр айаҥҥа үөрэммит да дьону салытыннараллара. И. Егоров. Тайах, таба таалалыыр ыырдара, Тайҕа тайылҕаннаах үрэхтэрэ — Киһинэн, сүөһүнэн туолуохтара, Кэскиллээх дойдулар буолуохтара. В. Соловьев

тыһыгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. [Табалар] Куба ньуолах түүтүн курдук Хоммут хаары бурҕачытан, Хобоҕутун хоҥкунатан, Холоруктуу куугунатан, Эбээн омук ыырдарынан, …… Эҥээҥҥитин тыһыгыратан, Эрчимнээхтик тэйэҕит. Е. Васильев
Фрау Мильх түргэнник бытыылкатын хабан ылар уонна титирэстээбит илиитинэн ыстакаан кытыытыгар бытыылкатын тыһыгырата-тыһыгырата кутар. Пьесалар-1960.

аат. Кыра үрүйэ, сүүрээн. ☉ Маленький ручей
Сырыттым ахтыбыт ыырдарбар — Арҕааҥҥы бырааным сиһигэр, Улахан куччугуй маардарбар, үрүччэм тыгыалыыр сиригэр. Күннүк Уурастыырап
[Саас] үрүччэлэр айманан, үрэхтэргэ түстүлэр, Муус бобууну бурайан, өрүстэр үөрэ сүүрдүлэр. Эллэй
Тоҕо түргэн үрүччэ, Үөрдүҥ-көттүҥ итиччэ? Ханна тиэтэйэн маннык чаҕаарыйдыҥ хатаннык? П. Дмитриев