1) снимать, сдирать; хатырыгын хастаа= снять кору, окорить; кыыл муоһун хастаабыт олень сбросил кожу с рогов (потирая их о деревья); 2) оголять, обнажать; тыал хастаабыт кырдала возвышенное место, с которого ветром сдуло снег # иэнин хастаа = побить, выдрать (ребёнка).

килбэй диэнтэн дьаһ
туһ. Доропуун оҕонньор испиири уулаан, остуол үрдүгэр килбэтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Киирэн эрэр күн уота Күөлүм үрдүн килбэтэр. М. Тимофеев
♦ Аһыыгын килбэт — ырдьыгынаа, ытыраары суоһурҕан (ыт туһунан). ☉ Рычать, угрожающе скалиться (букв. обнажать клыки)
Эриэн ыт баара …… Аһыытын килбэтэн Ардьыгыныы түстэ. Т. Сметанин
[Ыт] иччилэригэр аһыытын килбэттэҕинэ, иэдэйээхтиэ буоллаҕа. И. Федосеев

дьүһ. туохт.
1. Илин тиистэриҥ килэйэн көстөллөрүн курдук уостаргын ыртаччы тутун. ☉ Скалить зубы, скалиться
Дьэргиэйэп күлэн ырдьайбытынан киирэн, Фокиҥҥа халыҥ дьаптал харчыны туттаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Аһыыбыттан-абабыттан ынырыктык ырдьайан ытыыр быһыылааҕым да, хараҕым уута тоҕо эрэ кэлбэтэ. С. Маисов
Көрүүй, ол бөрө тииһэ Киһи дьулайыах ырдьайар. А. Кондратьев
2. Кыратык аппайа, сэгэйэ арыллыбыт курдук көһүн. ☉ Быть раскрытым, разинутым, зиять
Күн ырдьайа киириитэ, үрэх сир анысхан тыына салгыйбытынан барда. Болот Боотур
Хандалы кылырҕаан ыыспаҕа ытыллан, Кыһыл эт ырдьайан, Өһөх хаан ыһыллан, Күннэри түҥкэтэх түрмэҕэ тиийбитэ. Таллан Бүрэ
Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
◊ Ырдьаччы (ырдьайа) быһынна көр ырдьаччы
3
[Кууһума] хаартылаан сүүйэ-сүүйтэрэ сылдьан баран, ырдьайа быстан, хоргуйан ыспыраабынньык дьиэтин куукунатыгар киирэн чаҕар кыыска аһаан баран олорор. Эрчимэн
Киэһэтин бостуук түбүгүн бэйэбинэн амсайан ырдьайа быстан, ол эрээри бэркэ астынан төттөрү айаннаһан испитим. В. Васильев
ср. др.-тюрк. йырыш ‘обнажать, оскаливать зубы’, алт. ырчай, хак. ырсай, п.-монг. ирдьайи ‘скалить зубы’, монг. ярҕайх ‘обнажать ряд чего-л. (напр., зубы)’

туохт.
1. Сыста сылдьар тугу эмэ (хол., мас хатырыгын, туоһу) хоҥнорон, арааран ыл. ☉ Отрывая, отделять, снимать что-л. с чего-л. (напр., кору с дерева)
Кини хас да ыраас хонууга хатырык хастаан сиргэ умса уурталаабыта. М. Доҕордуурап
[Оҕонньор] сиэнэ Сашалыын туос хастыы сылдьаллар. «ХС»
— Ураһа хаппахчыта буолар туоста хастаан кулуҥ! «Чолбон»
2. Туох эмэ сабыытын, хаххатын суйдаа, суох гын. ☉ Оголять, обнажать что-л., срывая, сдирая верхний покров
Харайдаанап суорҕанын төбөтүттэн хастыы тарпыттарыгар уһугунна. Софр. Данилов
Кумахтаах буору күүстээх тыал хастаан кэбиспит. АЕ СТ
3. көсп. Тугу эмэ көрдөөн эбэтэр туох эмэ наадаҕа элбэх сири кэрий, тилийэ хаамп. ☉ Обойти, исходить много мест в поисках чего-л. [Эмээхсин:] Биир бургунастааҕым, ону сүтэрэн киэҥ сири хастыырым. А. Сыромятникова
Оттон «Саһыллаах» холкуос маныыһыта Сэргээчээн бу ынаҕы көрдөөн аан дойдуну хастаабыта. Д. Таас
4. көсп. Ким эмэ сымыйатын, албынын арый, саралаа. ☉ Разоблачить чей-л. обман или тайные замыслы, вывести кого-л. на чистую воду
Кулаак биһиги холкуоспутугар киирэн араас алдьатыыны-кээһэтиини оҥорор. Итини барытын хастаан таһааран, кинини холкуостан батан таһаарыллыа. Күндэ
Чөрөктүүрэп үчүгэй аҕайдык сирэйгин хастыа эбээт! А. Сыромятникова
♦ Иэнин хастаа көр иэн I
[Манчаары Түүлээх Уллуҥахха:] — Миэхэ балыйтараары ампаары алдьаппыт сураххын истиэм да ирдээн тиийэн иэҥҥин хастыам! И. Гоголев
Билэ-билэ эппэтэххин биллэрбин эрэ, иэҥҥин хастыам, хотуой! «ХС». Тириитин хас- таа — тириитин сүл диэн курдук (көр сүл I)
ср. др.-тюрк., тюрк. хас ‘кора, кожура’, хак. хаста ‘снимать наружный слой чего-л.’

туохт.
1. Туох эрэ аанын, хаппаҕын, сабыытын уо. д. а. ас. ☉ Открывать дверь, поднимать крышку, раздвигать створки чего-л. и т. п. Тордоҕун аанын арыйан, ат буолан киирэрин кытта, уол кэлэн ааны сэгэттэ
Саха фольк. «Ити дьахтары манна аҕал!»— диэн саалаах киһи доҕоругар соруйбутугар, доҕоро кэлэн хаҥас быыһы арыйда. Эрилик Эристиин
Харытыан кэдэс гынан тохтоото, кириэс охсунна уонна тимир хоппо хаппаҕын сэмээр арыйда. Л. Попов
2. Туох эрэ бииргэ эбэтэр бүк тутулла сылдьарын ас, тэнит. ☉ Разомкнуть, раскрыть что-л. свернутое, сомкнутое. Зонтигы арый
□ Оҕо үтүлүгүн, бэргэһэтин устаат, кинигэтин халыҥ таһын арыйда. Н. Заболоцкай
[Данилов] кумааҕылары киҥнээхтик арыйан үргэҥнэттэ. М. Доҕордуурап
Суругу арыйан аахпыттара да, туох да соччолоох сонун суоҕа. И. Федосеев
3. Туох эрэ сабыытын ас, хастыы тарт. ☉ Обнажать, раскрывать что-л. закрытое
«Утуйбут быһыылаах», — дии санаат, аа-дьуо туран лаампатын умулуннарда, аргыый аҕай арыйан суорҕан иһигэр киирдэ. Софр. Данилов
Генерал, тулуубун арыйа тардан, өттүгүттэн саабылатын ылан эрдэҕинэ, «Генерал тойон!» диэн ньоччоҕор эписиэр хабдьыгыраата. Эрилик Эристиин
«Гурьянов, Гурьянчик», — доҕорбор саба түһэбин. Синиэлин арыйбыппар атаҕыттан хаан ыһылынна. Т. Сметанин
4. көсп. Туох эрэ кистэлэҥи, кистэммити булан дьоҥҥо биллэр, иһитиннэр. ☉ Рассказать о чем-л. скрываемом, тайном. Уорууну арый. Арастыраатаны арый
△ Туох эрэ туһунан аһаҕастык эт, кэпсээн биэр. ☉ Сообщать откровенно, без утайки о чем-л.. Макар туох баар кистэлэҥин доҕоругар арыйда
□ [Маняҕа] Ис ыраас сүрэхпин арыйан биэрдим, Туох баар эриэккэс санаабын этэ сатаатым. С. Ефремов
5. көсп. Туохха эрэ саҥа суолу ас. ☉ Положить начало каким-л. новым действиям, какой-л. деятельности
Арыт үөрэнээччи учууталын ситэн ааһар, экскаватор үлэтин элбэтиигэ саҥа суоллары арыйар. И. Данилов. Ол дойдуттан аҕалаах ийэм амаҕаччыларынан айан аартыгын арыйбытым. Эвен фольк.
6. көсп. Туох эмэ баар буолуутун көрдөр, быһаар. ☉ Устанавливать существование, наличие чего-л.
Итинник хара баттыгаһы арыйдахха, баайдар кэм тардынар буолуохтара. М. Доҕордуурап
Полиция салалтата бу дьыаланы арыйарга араас албастары туттубута. П. Филиппов
Мин соторутааҕыта биир дьиибэни арыйдым. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. арыҕ ‘юрта, дверь палатки’

I
туохт., кэпс. Туох эмэ туһата, тоҕооһо, буоссата суоҕунан улаханнык турунан туран дьарыктан, оҥоро сатаа. ☉ Стараться делать что-л. с излишней настойчивостью, упорно заниматься чем-л. в ущерб чему-л.; настойчиво добиваться чего-л.
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Бу бааһынаҕа турунуопус ыһар туһунан бу кыһыҥҥыттан быһаарыы баарын үрдүнэн, аны билигин бурдук ыһаары тииһэллэр. Софр. Данилов
Стёпа дуобатынан, саахыматынан тииһэн тахсар. П. Филиппов
♦ Тылга тиис көр тыл
Эмиэ олоххо туох да сыһыана суоҕу туойан бардыгыт. Тылга тииһэн, мээнэ — лахсыйаҕыт. Н. Лугинов
«Эмээхсин, хата, ону-маны ыаспайдаан тылга тииспэккэ сытыарда», — дии санаан, оҕонньор утуйардыы оҥостон …… улаҕа диэки хайыста. П. Аввакумов
Кураанаҕы мээрилээҥҥин киһини салгытаҕын. Эн тоҕо тылга тииһэҕин ити? ЫДЫа
ср. туркм. дызамак ‘рваться; напирать; стремиться, стараться, прилагать усилия’, каракалп. тийгизиу ‘достать’
II
көр тииһин
Кэһии бөҕөттөн тииспэтэх Мин эрэйдээх, өлгөм үптэн Өлүүлэммэтэх …… Уһун сордоох Мин баарбын. С. Зверев
Үйэлээх сааһыҥ тухары үпкэ-аска тииһиэҥ суоҕа. Умнаһыт олохтонуоҥ, кыһалҕаҕа кыпчыттарыаҥ. Софр. Данилов
[Уочаракка] киһи туох эмэ аска тииһиэр дылы турар. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл аһыырыгар быһа ытырарга, илдьи ыстыырга аналлаах айах иһигэр үөһээ, аллараа сыҥаахтарга үүнэр уҥуохтуҥу уорган. ☉ Зуб. Кэлин тиис
□ Аҕата күлэн, кэтит тиистэрэ килбэҥнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Өлүү этин, быһахтаммакка, тииһинэн сиэбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сүөһү аһылыгын айаҕын иһигэр тииһинэн илдьи ыстыыр уонна кэбинэр. СИиТ
Тиистэр — биһиги организммыт саамай кытаанах чаастара. МЛФ АҮө
2. Массыына араас чаастарыгар баар эбэтэр үнүстүрүмүөн, үлэ тэрилин биир тэҥник кэккэлэччи олордуллубут сытыы уһуктаах чаастарын биир уһуга. ☉ Острые выступы на различных механизмах, инструментах, орудиях труда, зубцы
[Уус Миитэрэй] соторутааҕыта «Москвич» массыына шестерёнкатын аҕыс тииһэ үлтүрүйбүтүн оҥорон турардаах. Далан
Эрбии тииһин анныттан үрүҥ көөбүл ыһылынна. М. Доҕордуурап
Миитэрэпээн оҕонньор дьиэтин тиэргэнигэр олорон кыраабылга саҥа тииһи угар, ытаһалаан чапчыйар. «ХС»
Бу диискэ тииһин көрөн кэбиһиҥ, тугу да быһа түспэт буола элэйэн хаалбыт. «Кыым»
♦ Көтүрдэр тииһим миилэтэ, көрдөр хараҕым дьүккэтэ көр көрдөр
Бүгүн соҕотох оҕото Мэхээчэтэ барахсан, көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ, …… улуу сорукка барда. П. Ойуунускай
Ийэлээх аҕата көрдөр харахтарын дьүккэтин, көтүрдэр тиистэрин миилэтин, Саатыыры олус харыстаан ииппиттэр. Н. Якутскай. Тиис анньар (анньынар) мас суох (көстүбэт) — 1) мас букатын үүммэтэх (сирэ). ☉ Лишённое растительности, голое место (букв. нет даже зубочистки)
Биир даҕаны тиис анньар мас ханан даҕаны сэрбэйбэтэх сирэ буолан биэрдэ. А. Данилов
Үс сыл иһигэр холкуос урут тиис анньар маһа суох кырдал хонуу үрдүгэр бүтүн бөһүөлэги туруора тарта. И. Аргунов
Бу үлүгэрдээх киэҥ сиртэн, …… эн тиис да анньынар маһы булбаккын. «ХС»; 2) уокка оттор мас бүппүт. ☉ Совершенно нет дров
Оһох кэннигэр мас баар буолаарай диэн харбыалаан көрбүтүм, тиис да анньар мас көстүбэтэ. Н. Неустроев
[Эмээхсин:] Ол кыс маһыгар биир тиис анньар маһа суох үһү. Суорун Омоллоон
Бэйэтин тиэргэнигэр тиис анньыныах мас көстүбэт. И. Егоров. Тиис бэргэһэтэ оҥоһун — кими эмэ көр-күлүү оҥоһун. ☉ Сделать кого-л. мишенью для насмешек, ругани (букв. сделать шапку для зуба)
Бэйэтин даҕаны [Харытыананы] ким сүрэҕэлдьээбэтэх эрэ бука барылара атах тэпсиитэ, илии соттуута, тиис бэргэһэтэ оҥостоллоро. П. Ойуунускай. Тиискин көрдөр — кимиэхэ эмэ өһүөннэн, кырыктан, харда биэрэргэ бэлэм сырыт. ☉ соотв. показывать зубы кому-л.. Мафиялар курууппалара бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар тиистэрин көрдөрө сылдьаллар. «Саха с.». Тэҥн. тииһин килэттэ. Тиискин сытыылан калька. — кими эмэ кытта аахсарга бэлэмнэн, оҥосто сырыт. ☉ Точить зубы на кого-л.
Манна биһигиттэн ордук ыанньыксыт тахсыыһы диэн, ону хадьырытаарылар тиистэрин сытыыланан, тааллара кырыыланан сылдьаллар. М. Доҕордуурап. Тиискинэн сүөр — ыарахан балаһыанньаланан баран онтон бэйэҥ булан таҕыс, куот, бэйэҥ төлөрүтүн. ☉ соотв. расхлёбывать кашу, которую сам заварил
Таһаҕас таһыытын хойутатан, оннук баһаам уопсастыба баайын ардахха ыллардаххытына, ол дьыаланы тиискитинэн сүөрүөххүт. Ону эн өйдөө. Күндэ
Туох да диэн куоппаккын, хайаан да бар, соттор, бэйэҥ оҥорбуккун тиискинэн сүөр. А. Сыромятникова. Тиискэр тиийэ (диэри, дылы) сэбилэн калька. — олус үчүгэйдик, күүстээхтик, толору сэбилэн. ☉ Вооружаться до зубов
Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэстэр сүүс сэттэ уон дивизиялара биһиги дойдубутугар быраҕыллыбыттара. Софр. Данилов
Бронепоездка тиистэригэр диэри сэбилэммит тыһыынча саллаат баара. В. Чичков (тылб.)
Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэстэр кыракый дэриэбинэни төгүрүктээн кэбиспиттэрэ. «ХС»
Тиис тиискэ, муос муоска <хаан хааҥҥа> — муос муоска, тиис тиис- кэ, туйах туйахха диэн курдук (көр муос I). [Василий Петров:] Уҥа иэдэскин оҕустахтарына хаҥас иэдэскин …… тоһуйан биэримэ, тиис тиискэ, хаан хааҥҥа диибит. П. Ойуунускай
Кинилэр диэтэх дьон Кэлбиттэрин иһин, Тиис тиискэ, муос муоска, туйах туйахха буоллаҕына… Окко түспүт оҥоһуубут Тугунан олохтообута — Ол билиэ этэ буоллаҕа дии, ноколоор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу быһылаан — өлүү үйэтигэр өргөстөөх үҥүүнү өрө туппут ол өрөгөйдүүр …… диэн санааҕа кэлбитэ кини. Тиис тиискэ, муос муоска! Далан
Тиис тоһоҕос, быар быһа- ҕас — быар быһаҕас, тиис тоһоҕос диэн курдук (көр быар). Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. Оннук киһи үлэни кыайбат. АЛА СБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн (тиийиэҕинэн) — төһө кыалларынан, кыаҕа баарынан. ☉ Изо всех сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна
□ Кинилэр тиистэрэ-тыҥырахтара тиийэринэн саҥа былааһы самнара сатыыллар. Н. Түгүнүүрэп
Баайдар уонна муллалар көс дьон урукку абыычайдарын тиистэрэ-тыҥырахтара тиийэринэн араҥаччылыыллар. БТТ. Тиискин-тыҥыраххын көрдөр — куһаҕан майгыгын-сигилигин көрдөр, майгыҥ мөкү өрүтүн биллэр. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер (букв. показывать свои зубы-ногти)
Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа. Агидель к. Тиис хоппот кэпс. — кыах таһынан, кыаллыбат, кыайтарбат. ☉ соотв. не по зубам
[Эгиновы] туоратыахтарын баҕарааччылар бааллар ахан да, тиистэрэ хоппот буолан, кыбдьырынакыбдьырына, туора хааман биэрэ сылдьаллар. П. Аввакумов
Москубаны өстөөх тииһэ хоппотох. «ХС»
Дьиҥэр, кыра киһи, улахаттары тииһэ хоппот буолан, сэнээбиттии, кыра эрэ диэн, кыайар дьонугар дьорҕоотурар үгэстээх. «ХС». Тииһигэр түһэрдэ кэпс. — сөбүлэспэккэ хадьардаһан, утарылаһан турда. ☉ Встречать возражением, противоречить, становиться в позу
Аҕамсыйбыт нуучча Микиитэни билинэ оҕуста: «Биһиэнэ!» — диэтэ кини, тымныыга кэһиэҕирбит куолаһынан. — Тииһигэр эрэ түһэрэн ылла буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Мин кинилэри …… тииспэр түһэрэн, хадьардаһан иһэр буоларым. М. Горькай (тылб.). Тииһин килэттэ — кимиэхэ эмэ суоһурҕанна, өһүөннээхтик сыһыаннаста. ☉ Угрожать, проявлять враждебность (букв. обнажать зубы)
«Үөрэхтээх киһини Ыларовы хоппокко гынан баран, тиискин биһиэхэ, үөрэҕэ суох дьоҥҥо, килэтимэ!» — диэн баран, Хабыкка Слепцов, үтүлүктээх бэргэһэтин ылан, таһырдьа үллэкис гынан хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Бу кэмҥэ үрүҥнэр онон-манан быгыаласпыттар. Өһү-сааһы ситиһэргэ урут кистэммит тиистэрин аһаҕастык килэппитинэн барбыттар. «ХС». Тииһин сытыылыыр калька. — кими эмэ кытта тугу эмэ аахсарга бэлэмнэнэр, күүһүн түмүнэр. ☉ Точить зубы на кого-л.
Кэнники наар миэхэ тииһин сытыылыыр буолла. НАГ ЯРФС II. Тииһинэн сиэбит — чэпчэки, харчылаах үлэни үлэлээн туһаммыт, абыраммыт. ☉ Подфартить на лёгкой, но хорошо оплачиваемой работе
Баһылай оҥкучах хаһарга наймыласпыт. Буора кумах, улахан харчыны тииһинэн сиэбит. ГНС СТСДТ
(Миигинэн) тииһиҥ сааҕын сууйума (суунума) көр миигинэн. Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон. Мытаха ыт, кэм да эн биһигинэн тииһиҥ сааҕын суунан эрдэҕиҥ… А. Фёдоров
Төһө да быыпсай буолларгын, миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. Тииһэ тииһигэр ыпсыбат — дэлби дьагдьайбыт, улаханнык тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает
Мин илиилэрим тугу да туппаттар. Тииһим тииспэр ыпсыбат. Р. Кулаковскай
Титирээтим, тииһим тииспэр ыпсыбат. М. Попов
◊ Тиистээх балык зоол. — кыра балыгы тутан сиир сиэмэх балыктар ааттара (хол., сордоҥ, бил). ☉ Название хищных рыб (напр., щука, таймень)
Дьарҕаа, тиистээх балыктарга анаан тустуһунан күөгүлэри бэйэтэ оҥостор. Н. Заболоцкай