объезжать, приучать к седлу или упряжке (лошадь).

побуд. от төгүрүй = 1) окружать, обносить; оту бүтэйинэн төгүрүт = обнести стог сена изгородью; 2) заставлять кружить (обходить, объезжать); сирдьит дьону ырааҕынан төгүрүппүт проводник провёл людей обходным путём; 3) округлять (напр. число при делении).

1) обходить, объезжать; чалбаҕы гумун= обойти лужу; бадарааны тумун объехать болото; 2) перен. обходить что-л., избегать кого-чего-л.; дакылаатчыт боппуруос мөккүөрдээх өрүттэрин тумунна докладчик обошёл спорные моменты вопроса; кини миигин тумнар он меня избегает; кырдьыгы тумнуоҥ суоҕа правду не обойдёшь. тумуннар= побуд. от тумун=; сирдьит куһаҕан суолу тумуннарда проводник сумел обойти трудную дорогу; тумуннаран өтэр он говорит, вводя в заблуждение (слушателей).

туохт.
1. Төгүрүччү кэрий, кэрийэн көрө сырыт. ☉ Обходить, объезжать, облетать вокруг кого-чего-л.
Икки атахтаах Ириэнэх хааннанан, Ийэ сирин кэриимнээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күнүн аайы бу баай тайҕа үрдүнэн тоноҕосчут курдук уһун кутуруктаах саллаҕар төбөлөөх тимир көтөр ньирилии кэриимниир. И. Гоголев
[Тииҥ] Томтор сир арҕаһын Сарсыарда кэриимниир Уһун тиит чыпчаалын Үрдүгэр чэрэҥниир. С. Васильев
2. эргэр. Дьиэтэ-уота суох буолан ыаллары кэрий, бырадьаагалаа, кэрэдэхтээ. ☉ Скитаться по чужим домам, бродяжничать
Ол эрээри кэҥсэ [айах адаҕата] буолан, нэһилиэги Кэриимниирим баһа биллибэт. Умнаһыт буолан Улууһу ороскуоттуурум баһа биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Умнаһыт буолан кэриимнии барыахтара, үс сыл умналаан аһыахтара. М. Горькай (тылб.)
3. эргэр. Оҕолору сүрэхтии, дьону бэргэһэлии, малыыппа этэ кэрийэ сырыт (былыргы кэриим аҕабыытын туһунан). ☉ Объезжать паству, крестить детей, венчать и т. п. (о странствующих священниках-миссионерах)
Уол төрөөтөҕүн кыһын, аҕабыыт кэриимнии сылдьан Максим диэн уол төрөөбүтүн туһунан суруйбута. П. Филиппов
4. Кэрит, кэритэн үллэр. ☉ Обносить чем-л. по очереди кого-л., распределять что-л. в несколько приемов, повторов между кем-л.
Ити икки ардыгар чаҕардар хас ыалдьыт аайы үрүүмкэ кутуталаан хаста да кэриимнээн бүтэрдилэр. А. Пушкин (тылб.)
5. көсп. Киһиттэн киһиэхэ, ыалтан ыалга тарҕан. ☉ Переходить из уст в уста, из дома в дом (о слухах)
«Тугу гыныахха?» диэн толкуй Кэбээйини биир гына кэриимнээн баран, кэнникинэн кинилэр түөлбэлэнэн сытар Чиҥнээнилэригэр тиийэн кэлэр. «ХС»

туохт.
1. Ыҥыырга, көлүүргэ үөрэт, көлө гынарга бэлэмнээ, сыһыт. ☉ Приучать к седлу или упряжке, объезжать
Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх сур соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Остуорас Түмэппий оҕото Лэгиэнтэй, Кунаны айааһаан сир тиэрбит сэгэртэй. С. Васильев
Тап-тап-табакам, Айааһыам эйиигин! Чэчир-72
2. көсп. Кими, тугу эмэ бэйэҕэр бас бэриннэр, тугу эрэ баһылаа. ☉ Приучать, покорять кого-что-л.; овладевать кем-чем-л.; осваивать что-л. Аҕаларбытын кытта Атах тэпсэн тураммыт Айааһаабыппыт Хабыр айаннаах Халлаан харааптарын. Н. Рыкунов
Бу хотугу тыйыс айылҕалаах кыраайы айааһыылларыгар, дойду оҥостоллоругар кыаҕы биэрбит балык диэн — мунду! Багдарыын Сүлбэ
Аам-даам тымныыгын, Анысхан сата тыалгын, Аргыар муус тыыҥҥын Аттыы, «саттыы» айааһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Эмньик аттыы ахсымныыр Эдэр сааһы айааһаан, Аны үлэ саҥалыы, Ааны аста аан бастаан. Р. Баҕатаайыскай

I
туохт.
1. Көтөөрү гын, көтүөхчэ буол (уу кырсын эбэтэр сир үрдүн атаҕынан таарыйан кынатынан сапсынар көтөр туһунан); ыараханнык, нэһиилэ көт (көтөр оҕотун, бааһырбыт кус туһунан). ☉ Энергично замахать крыльями, перебирая лапками по поверхности земли или воды, пытаясь взлететь; тяжело взлетать (о птенце или подстреленной птице)
[Мохсоҕол] хатан муос тыҥырахтарынан халтарыйа-халтарыйа, хаһыытаан баран, таас устун тайан лачырҕаата. П. Ойуунускай
Ийэлэрэ кинилэри [кус оҕолорун] лаһыгырыы тайарга, күлүбүрүү көтөргө, устарга, умсарга үөрэтэр. Н. Габышев
2. көсп. Олус түргэнник, чэпчэкитик сырыт. ☉ Очень быстро и легко передвигаться
Уолан эрэт дьонум Унаар тыанан тайан, Көтөлүнэн киллэриҥ Күндү түүлээх бэрдин. Д. Апросимов
Өссө аллара — күөх күлүктэр, Ой тыалар. Табалар тайаллар, чыычаахтар ыллыыллар. А. Пушкин (тылб.)
△ Ырааҕынан тэлэһийэ, киэҥ сиринэн эргийэ сырыт. ☉ Объезжать обширную территорию, колесить
Көмүһү ылыахха, туттуохха айылаах Амырынан тайар атыыһыт диэн, Хайа, мин эрэ да буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
△ фольк. Кими эмэ туһулаан эрчимнээхтик көт (сытыы уһуктаах сэби этэргэ). ☉ Лететь в цель (напр., об остром холодном оружии)
Көхсүн хараҕын үүтүнэн, Көбүөхтүүр сүрэҕинэн Үөрбэ тайан эрдэҕинэ …… Аһара охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
Татаар тыллаах Таба таайбатын Үөрбэ түспэтин, Атара тайбатын. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тарых ‘подниматься, взбираться’, кирг. тай ‘скользить’
II
саҥа алл.
1. Соһуйуу, дьиктиргээһин, кыһыйыы, абааһы көрүү холбоспут күүстээх иэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление с оттенком досады, раздражения
Тай, доҕор, оттон оннук сыаналааҕы Тыыҥҥытын да харыстаабакка көрдөөн, Ама буллугут ини. С. Зверев
— Испирдиэҥкэлэри мин иитиэм үһү дуо? — Тай, уонна ким? Э. Соколов
ср. алт. таҥ ‘возглас удивления, изумления’

аат.
1. Киһи-аймах төрөөн-үөскээн, иитиллэн олорор эйгэтэ. ☉ Место обитания человечества, мир. Аан дойду чемпиона. Аан дойду балаһыанньата
□ Аан дойду үлэһит норуоттарыгар, аан дойду улуу мунньаҕар, аан дойду бары Үрдүк Сэбиэтигэр уруй-айхал ыытабыт. П. Ойуунускай
Аан дойдуга туохтан да үчүгэй — эйэ. Амма Аччыгыйа
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Н. Лугинов
2. Киһи, атын да харамай тыыннааҕын тухары олорон ааһар эйгэтэ (сирдиин, халлаанныын, күннүүн эҥин). ☉ Жизнь на земле; мир, свет, на котором живется. Аан дойдуттан араҕыста (өллө)
□ Бу аан дойдуга төрөөн-үөскээн, олорон бүттэҕим бу... П. Ойуунускай
«Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай
3. Төрөөбүт-үөскээбит сир киэҥ эйгэтэ. ☉ Родной край, родные места, родная ширь
«Мин атым үрдүттэн балтыбын эрэ ылларбын аан дойдубар, алаһа дьиэбэр баран көрүөм!» — дии саныы истэ. Ньургун Боотур
Аан дойдум күннүүн, халлаанныын Мин туспар тупсан турара, Аан бастаан тапталбыныын — Барыта аттыбар баара. С. Данилов
♦ Аан дойдуну арҕар — ыраах, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэн сырыт. ☉ соотв. объехать (обойти) весь мир
Дмитрий Петрович курдук аан дойдуну арҕарар, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэр айанньыт ахсааннаах ини. Е. Неймохов
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын, Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин. С. Данилов
Урут сир ийэ хотун Сибииринэн бүтэр дии санаабыт сахалар билигин Бииктэртэн сири сиксигинэн, аан дойдуну арҕара ыйыталастылар. Л. Попов. Аан дойдуну биир гын — кыахтаахтык кэл-бар, киэҥ сирдэринэн тэлэһий. ☉ Иметь возможность преодолевать большие расстояния; бывать везде
Кини улаата охсуон, мас ата дьиҥнээх ат буолан, тэлгэһэ иһигэр эрэ буолбакка, аан дойдуну биир гына сиэлэр көҕөччөр аттаныан баҕарара. В. Гаврильева. Аан дойдуну хастыыр — киэҥ сири кэрийэр (үксүгэр туох эрэ сүппүтүн көрдөөн). ☉ Обходить, объезжать большую территорию (обычно в поисках кого-чего-л.)
Үс ынаҕа хонон хаалаллар. Бостуук оҕонньор, күнү быһа аан дойдуну хастаан баран, ыкса түүн эрэ кэлэр. А. Федоров. «Саһыллаах» колхоз маныыһыта Сэргээчээн бу ынаҕы көрдөөн аан дойдуну хастаабыта. Д. Таас

туохт.
1. Баран иһэр суолгар туох эмэ мэһэйи көрсөн, ону кыйа, эргийэ бар. ☉ Огибать, объезжать, обходить стороной какое-л. препятствие, идти в обход чего-л.
Бадарааны, чалбаҕы тумнубакка Нина уулуссанан суһаллык хааман дуксуйар. Н. Габышев
Аттаах дьон уоту тумнан көҥүс уҥуор быыппаһыннардылар. М. Доҕордуурап
[Орлик] миинэ, снаряд хойуутук эстэр сирин тумна сатыырга дылы гынар. Н. Кондаков
△ Туохтан эмэ куттанан, сэрэнэн чугаһаабакка, ырааҕынан сырыт (көтөр-сүүрэр туһунан). ☉ Обходить стороной, боясь, опасаясь чего-л. (о птицах и животных)
Онуоха-маныаха диэри суордар куттанан, кини [Чолбон уол] бултуур ыырын ырааҕынан тумна көтөр буолбуттара. И. Федосеев
Сорох ардыгар сээкэйтэн сэрэнэр уонна тумнар наһаа мындыр кырсалар баар буолааччылар. НЛН ББ
2. Кимтэн, туохтан эмэ тэйэ тутун, куота сырыт; туохха эмэ чугаһаама, кыттыма. ☉ Обходить стороной кого-что-л., избегать, сторониться кого-чего-л.; не принимать участия в чём-л. [Фёдор Иванович] кытаанах диэн чаҕыйбат, мара үлэ диэн тумна хаампат киһи. Н. Якутскай
Алдьархайга түбэспити Ырааҕынан тумнан ааһар Үрүҥ илии, халыҥ тирии Бэйэмсэхтэр суох буоллуннар. И. Гоголев
Киһи ис-иһиттэн үчүгэйгэ дьулуһа, куһаҕаны тумна үөрэннэҕинэ эрэ, туох эмэ күттүөннээх тахсыан сөп. «ХС»
3. Туохха эмэ суолта биэримэ, туох эмэ суолталааҕы улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать во внимание, оставлять без внимания что-л., сознательно избегать чего-л.
Бииргэ сылдьан күннээҕини бүтүннүү кэпсэтэллэр. Арай тапталы эрэ тумналлар. Н. Лугинов
Кэччэгэй баай уопсастыба олоҕор кыһаммат, бар дьон быһыытын-майгытын тумнубут киһи курдук көрдөрүллэр. ССЛИО
Уруокка, саараама, биир да оҕону тумнубат. «Кыым»
4. көсп. Кими, тугу эмэ туохха эмэ сыһыарбакка, кытыннарбакка хааллар, туохтан эмэ матар. ☉ Обходить кого-л. стороной
Бандьыыттар Даарыйаны сонордуур аймалҕаннаах суоллара Дьадаҥы Дьарааһыннааҕы тумнубата биллэн турара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьадаҥыны саас-үйэ тухары дьол тумнар, сор сонордуур эбит. А. Сыромятникова
Холбоһуктааһын түллүүлээх долгуна ыраах, түҥкэтэх Мастааҕы да тумнубатаҕа, харыстаабатаҕа. Багдарыын Сүлбэ
ср. бараб. тубул ‘извиваться’, монг. тумтури ‘окружать и атаковать’

туохт.
1. Тугу эмэ кимиэхэ эмэ үгүстүк оҥорторон, үлэлэтэн, бэйэтэ сатыыр, кыайар буоларын ситис. ☉ Прививать кому-л. какой-л. навык, приучать к чему-л., упражнять, тренировать кого-л.
Кини Никита эрчийэр бөлөҕөр сааһынан саамай эдэрдэрэ эрээри, барыларыттан сылбырҕа, түргэн буолан кэскиллээхтэрэ. Н. Лугинов
Мин иэмэхтээн эрчийбит эрэттэрим бэйэм курдук Илбистээх илиилэнэн, Ыар тыыннанан хаалааччылар. И. Гоголев
Оҕолорбутун эрчийэн, кыылга-сүөлгэ үөмэргэ, бултаһарга үөрэтэн көрүөхпүт этэ буоллаҕа. С. Тумат
Кини эрчийбит спортсменнара учууталларын албан аатын түһэн биэрбэтэхтэрэ. И. Федосеев
2. Бэйэҥ күүскүн-уоххун, олоххо тулуургун дьарыктанан сайыннар, олох ыарахаттарын тулуйарга үөрэн. ☉ Приучать себя к преодолению трудностей, невзгод
Ким харса суох үлэлии, хаама үөрэммит, ким этин-хаанын эрдэттэн эрчийбит — ол үчүгэй саллаат. Т. Сметанин
Атынан айаннааһын киһи тулуурун, кыаҕын эрчийэр. Күн Дьирибинэ
△ Эдэр саастан олох ыарахаттарын тулуйан, олоххо буһан-хатан таҕыс. ☉ Учить кого-л. преодолевать трудности, невзгоды (о жизни)
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, оҕо сааска үлүскэн үлэ, сут-кураан инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
3. Айааһаан, сыһытан көлүүргэ, ыҥыырга үөрэт (хаҥыл сылгы туһунан). ☉ Укрощать, усмирять, приручать, объезжать (необъезженную лошадь)
Туллай, Охоноон, Уораан күн тура-тура аттарын эрчийэн түбүгүрэллэрэ. И. Федосеев
4. Култуурунай үүнээйини сөрүүҥҥэ тутан тымныыны тулуйарга үөрэт. ☉ Приучать к низким температурам путём содержания в прохладе (о теплолюбивых растениях)
Ичигэһи сөбүлүүр култуура арассаадатын тымныыга эрчийдэххэ тымныыны тулуйумтуота биллэрдик үрдүүр. ФНС ОС
[Сорох оҕуруотчуттар] үүнээйи тэмпэрэтиирэ уларыйарын, намыһах тэмпэрэтиирэни тулуйумтуо буоларын наадатыгар эрчийэллэр, үөрэтэллэр. ЕАМ ББКПь. Уларыйа сылдьар тэмпэрэтиирэҕэ эрчийэр кэмҥэ оҕурсу сиэмэтин араскыта кылгас, бөҕө силис бытыктардаах буола үүнэр. СГС ОАКЭ
5. эргэр. Эрчимнэ, күүстэ киллэр (апхомуһун күүһүнэн). ☉ Придавать силу, энергию (напр., путём волшебства)
Уолан киһи кыыс дьахтар икки сүрэхтэрин хаанын холбуур ап хомуһунун туора эрчийэн кулу! Иитэр сүөһүбүт сүрэҕин-быарын манньытар ап хомуһунунан туора эрчийэн биэр! ПЭК СЯЯ
Биэс тарбахпар мэнэгэйдэ кэбиһэн кулу, эрбэхпэр имэҥнэ эрчийэн кулу. ПЭК ОНЛЯ I
ср. бур. эршэ ‘сила’

туохт.
1. Тус туһунан үгүс сиргэ эбэтэр туохха эмэ аахтара сылдьыталаа. ☉ Обходить, объезжать когочто-л. поочередно с определенной целью
Муҥ маһы кэрийбэт, киһини кэрийэр (өс ном.). Биһиги экскурсиялаан, дьоллоох, мичиктээх Украинаны кэрийэ сылдьабыт. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийдэ. Суорун Омоллоон
Саҥа хаһаайын сирин-уотун кэрийэн көрөн баран, ресурсата мөлтөх эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. «Кыым»
2. Туох эмэ кытыытынан, тугу эмэни кыйа бар, бара тур. ☉ Идти, ехать, плыть мимо чего-л., по краю чего-л.
Кинилэр үрдүк хара сыыры аннынан кэрийэ устан истилэр. Эрилик Эристиин
Иччитэх балаҕан оҕуруотун кэрийэ сүүрэн иһэн көрдөҕүнэ, күөрт ыт дьиэ анныгар олорор эбит. М. Чооруоһап
Кумах кытылы кэрийэ, икки киһилээх лаппаҕар мас тыы долгуҥҥа күөрэҥниир. ПН ТОК
3. Туох эмэ кытыытынан, тугу эмэни кыйа субулун, бара тур (хол., суол, үрэх о. д. а.). ☉ Протянуться, пролегать вдоль, около, мимо чего-л. (напр., о дороге, речке)
Сыарҕа суола тыа саҕатын кэрийэ барда. Ф. Захаров
Айаннарын суола биһиги олбуорбутун кэрийэн ааһар. Эрилик Эристиин
Уҥа диэки истиэнэни кэрийэ барар ороннор, улахан аһыыр остуол тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Тугу эмэни кыйа, туох эмэ кырыытынан сыт, тур, баар буол. ☉ Протягиваться, пролегать, выстраиваться вдоль чего-л.
Таастары тиэйэн аҕалан дьаарыстаан оҥоһуллубут баррикадалар олбуор эркинин кэрийэ кыстана сыталлар. Эрилик Эристиин
4. көсп. Киһиттэн киһиэхэ тарҕанан, эргийэ сырыт (хол., кэпсээн, сонун, сурах). ☉ Переходить из уст в уста, распространяться устным путем (напр., о молве, слухах)
Моһоллоох ойуун кэпсээнэ ыаллар дьиэлэрин кэрийдэ. М. Доҕордуурап
Кыыс кэлбитин бастакы субуотатын кэнниттэн бөһүөлэк ыалларын …… маннык кэпсээн кэрийбитэ. Э. Соколов
♦ Ыалы кэрий эргэр. — ыал устун бар, умнаһыт кумалаан буол. ☉ Идти по миру, нищенствовать, попрошайничать
«Бэйэм буоллахпына бу ыалы кэрийэн кумалаан буола сылдьабын», — диэн баран эмээхсин …… үҥэн боҕуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
[Тоокуй] бэйэтэ ойоҕунаан ыалы кэрийэн аһыыллар. Күндэ. Тэҥн. ыал устун бар (сырыт)
◊ Сыҥаһаны кэрий эргэр. — сабыссаҥа атахха уйуттар буолан, тутуһан хаамп (былыргы дьиэҕэ орон сыҥаһатыттан тутуһан оҕо маҥнай хаама үөрэнэрэ). ☉ Начинать ходить, делать первые шаги, держась за края лавки (старинной якутской юрты — о ребенке)
Сыҥаһаны кэрийбиппэр Сыччыыйдара буоллум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сыҥаһаны кэрийэр эрдэхпиттэн Эриэн бургунаһыҥ үүтүн испитим. П. Тулааһынап
ср. др.-тюрк. кез ‘ходить, бродить, странствовать’, монг. кэрү ‘шататься, странствовать’